
نریمان امینی/ دانشجوی دورهی کارشناسی رشتهی زیست شناسی دانشگاه سراسری آمل
ابتدا مطلب را با یک داستانک به اسم آینه آغاز میکنم، نوشتهی این حقیر که شاید چکیده و فحوای مطلب باشد:
امروز وقتی داشتم سبیلهای بلندم را جلوی آینه مرتب میکردم و با ریشهایم بازی میکردم ناگهان غرق در تصویر خودم در آینه شدم: آیا این من هستم یا وجدانم که دارد مرا نگاه میکند؟ آیا او هم من را برانداز میکند؟ به من فکر میکند؟ همینگونه که غرق در تصویرم در آینه بودم یاد پسرکی کوچک افتادم که جلویم را گرفت و گفت: «پول ناهارم را میدهی؟» برای بار سیزدهم بود که در این ماه و در این ساعت جلویم را میگرفت و من توجه نمیکردم. یادم افتاد راننده تاکسی از من پرسید که هر دفعه تا اینجا چقدر کرایه میدهی و من پانصد تومان کمتر از همیشه به وی دادم. یادم افتاد پیرمردی میخواست از پلههای مسجد بالا برود و من کمکش نکردم. همینگونه که یادم میآمد لحظهای درنگ کردم، گفتم یعنی تصویر دیگران هم در آینه با آنها حرف میزند؟ تصویر معلمی که دانشآموزش را کتک می زند، تصویر مردی که جیب کسی را زده، تصویر آنهایی که محیط زیست را ویران میکنند، تصویر کارفرمایی که کارگران را استثمار میکند. بعد فکر کردم آنها که آینه ندارند چه مرد صورتسیاه معادن ذغالسنگ چه مردی که دستانش پینه بسته است، کودکان کار، دخترک گل فروش چهارراه، شاید آنها هم آینهی شکسته و زنگارگرفتهای داشته باشند، شاید اصلا آنها با وجدان خود صحبت نمیکنند. شاید وجدان آنها همان قطرهی اشکها و عرقهایی است که میریزند. شاید بعد از اینکه این متن را خواندید وقتی به آینه نگاه میکنید دو چهره ببینید، شاید هم یک چهره و دو قلب و شاید هم فقط یک تصویر...
حالا بیشتر دربارهی فرهنگ، وجدان و رابطهی این دو بیندیشید. ما چقدر در روز این دو را در رابطه با یکدیگر نگاه میکنیم. جامعهی مدرن با ما چه کرده است که حاضریم برای پانصد تومان به یکدیگر دروغ بگوییم؟ اولین اولویت ازدواج و رابطه با دیگران برایمان پول شده است، سر هزار تومان با یکدیگر گلاویز میشویم، وجدان کاری به پایینترین حد خود رسیده است و افراد سود خود را در ضرر دیگران میدانند ولی چرا؟ شاید باید ابتدا از خود شروع کنیم و اولین قدم برای تغییر دنیا دقیقا در نزدیکترین فاصله با شماست.
ابتدا به این سوال می پردازیم که آیا واقعا اقتصاد با فرهنگ رابطهای دارد؟ در خصوص اقتصاد، دو نگرش متفاوت وجود دارد: اقتصاد در نگاه مدرن گاه به عنوان یک «علم» مطرح است كه همچون ریاضیات و علوم فنی، بر سلسله مفروضاتی شكل گرفته و فقط وابسته به دادههای عددی است؛ از سوی دیگر برخی معتقدند اقتصاد را نمیتوان مانند دیگر رشتههای فنی و مهندسی بیطرف دانست و جنبههای چند بعدی نیز دارد. این نقش شاکلەی اصلی مدل زیربنا-روبناست. این مدل را اولین بار مارکس و انگلس مطرح کردند و به نفع زیربناییبودن اقتصاد رأی دادند؛ اما بعدها دورکیم و وبر در پاسخ عوامل دیگری را مطرح کردند. موضوع زیربنا-روبنا مهمترین مسئله و در واقع، مسئلەی کانتی جامعهشناسی است، و من امیدوارم با این جمله موافق باشید که اصول و ارزشهای فرهنگی شكلدهندهی اقتصاد هستند و عملا اقتصاد را نمیتوان مستقل از فرهنگ دانست.
هیچ یک از فرآیندهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نسبت به فرآیندهای دیگر اولویت تبیینی ندارد.
برای آشنایی بیشتر با تعریف فرهنگ میتوان گفت که فرهنگ عبارت است از دانشها، باورها، هنر، قوانین، اخلاق، آداب و رسوم و دیگر قابلیتها وعادتهایی كه انســان به عنــوان عضو جامعه آنها را فرا میگیرد؛ به تعبیر دیگر فرهنگ عبارت است از نظام مشتركی از باورها، ارزشها، رسوم، رفتارها و موضوعاتی كه اعضای یک جامعه در تطبیق با جهانشان و در رابطه با یكدیگر به كار میبرند و از راه آموزش از نسلی به نسل دیگر انتقال میدهند.
فرهنگ دارای دوعنصرمادی وغیرمادی است كه ویژگیهایی به شرح ذیل دارد: نخست، فرهنگها و جوامع در سطح بسیار وسیعی ناهمگون هستند، این حالت به ویژه زمانی بیشتر مشهود است كه هویتهای ملی وسیعی به عنوان جایگزینهایی برای فرهنگ ذكر میشود. دوم، فرهنگ عاملی است كه با زمان، جغرافیا، تاریخ، مذهب، طبقهی اجتماعی، نژاد، شهرنشینی، روستانشینی، ملیت و مقولات بسیار دیگری درهم میآمیزد. سوم؛ فرهنگها از طریق مسافرت، تجارت، وسایل ارتباط جمعی، گروههای تبلیغی و دیگر منابع، تغییروتوسعه مییابند. چهارم؛ فرهنگ غریزی نیست، بلكه آموختنی است؛ به عبارت دیگر فرهنگ از عادات و تجربیاتی تشكیل میشود كه افراد در طول حیات خویش میآموزند. فلسفهی وجود تعلیم وتربیت در جامعهی انسانی براساس همین ویژگی است. پنجم؛ فرهنگ افراد یك جامعه را قادر به پیشبینی رفتار یكدیگر میسازد، به طوریكه افراد میتوانند برحسب رفتار و گفتار خود، واكنشهای دیگران را از پیش تشخیص دهند و بدانند كه برای دریافت واكنش مطلوب چه رفتار و گفتاری باید داشته باشند1. لطفا به موارد چهارم و پنجم دقت کنید چون اساس نظریات ذیل می باشد.
شیوهی اثربخشی فرهنگ بر اقتصاد
غرب با تاكید بر عقلانیت ابزاری میكوشد تا اصولی جهانشمول برای رفتار اقتصادی جوامع تجویز نماید، در حالی كه عنصرِ فرهنگ حتی ورای عقلانیت مادی، در تعیین ساختار و رفتار اقتصادی نقشآفرین است. در این جا ما دو نظریه داریم که مارکس، تحت تاثیر فوئرباخ، جهان مادی اجتماعی را محور نظریه پردازی خود قرار میدهد اما در فلسفەی هگل ذهن یا ایده یا روح مهمترین نقش را در دولت و جامعه دارد و این نظر برعکس عقیدەی مارکس است؛ به عنوان مثال اگر طبق عقلانیت ابزاری، اصالت سودآوری مطرح باشد و انسان موجودی طالب سود -به عنوان مطلوب نهایی- انگاشته شود، هر بازار و صنعتی كه سودآوری داشته باشد باید لاجرم جزئی از اقتصاد یک جامعه قرار گیرد؛ در حالی كه این مسئله نادرست بوده و در واقع فرهنگ دلیل اصلی رفتارهای اقتصادی و تعیینكنندهی چگونگی بروز این رفتارهاست. اگر از بحث زیربنابودن اقتصاد بر فرهنگ یا زیربنابودن فرهنگ بر اقتصاد گذر کنیم و فقط به این جملهی استوارت هال اشاره کنیم که هیچ یک از فرآیندهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نسبت به فرآیندهای دیگر اولویت تبیینی ندارد، و به این بپردازیم که چقدر این دو بر هم اثر دارند تأثیرات شگرفتری خواهیم دید.
شاید در همین نقطه باید اشاره کنم که به نظر شما آن انسانهایی که پول اولویت آخرشان بود و با تار سبیلی با هم معامله میکردند چه شدهاند و چرا به این روز افتادهایم؟ میدانم دنبال جواب هستید اما شاید نتوان علت آن را فقط به گردن نظام سرمایهداری و لیبرالیسم انداخت اما به جد یکی از مهمترین دلایل آن است.
نظام سرمایهداری كه درعصر حاضر بنا به دلایل متعدد سیاسی مانند نابودی دیگر پایگاههای علمی، کنترل کامل رسانههای اجتماعی، تلویزیون و... توانسته استیلای خود بر جهان را اظهار كند، تا چندی پیش اصرار بر این یكسانسازی ارزشی در رفتار اقتصادی داشت و برمبنای همین اصل، از دهكدهی جهانی سخن میگفت که بیشتر من آن را دهکدهی آمریکایی مینامم تا دهکدهی جهانی و شاید همین اشاعهی فرهنگ دنیای مدرن ما را نابود ساخته است و نگاه تعریفشدهی غربیای که اقتصاد را فقط یک بعدی، کلاسیک و عددی نگاه میکند ما را در این منجلاب قرار داده است؛ البته ما این سیر تاریخی اثر فرهنگ بر جامعهی غربی را شاهد بودیم، به شکلی که به عنوان مثال اروپا در بدو رنسانس، نظام اقتصادی ویژهی خود را داشت و نوعی از اقتصاد متكی بر تفكر مسیحی را دنبال میكرد؛ حتی در ابتدای رنسانس تفكری در جامعه به وجود آمده بود كه انسان میتواند از معیشت و اقتصاد بگذرد و مستمرا به عبادت بپردازد. این در حالی است كه با گذشت حدود چهارصد سال و پس از آن كه مبانی تفكر لیبرال در جامعهی غربی حاكم شد، اقتصاد سرمایهداری نیز شكل گرفت. در اقتصاد سرمایهداری، استعمار داخلی و خارجی موضوعیت یافت، و اساسا فرهنگ استعماری و اقتصاد سرمایهداری به صورت نسبی بسیار نزدیک به یکدیگرند. کشورهایی که فرهنگ استعمارگری در آنان پررنگتر است، پس از مدتی به قدرتهای برتر اروپا تبدیل میشوند؛ به عنوان مثال انگلستان که از نظر جغرافیای سیاسی، موقعیت برخی کشورهای اروپایی را ندارد اما به دلیل استعمار، به یکی از قدرتهای اصلی صنعتی اروپا تبدیل میشود و در مرحله کنونی دیوانهوار در اشاعهی مکتب اقتصادی شیکاگو تلاش میکند.
حالا به معنی وجدان بنگریم تا پازلهای معنایی ما تکمیل شود؛ بنا بر نظریهی زیگموند فروید، عصبشناس و روانکاو سرشناس اتریشی، شخصیت انسان از سه عنصر تشکیل شدهاست: «نهاد» (اید)، «خود» (ایگو) و «فراخود» (سوپرایگو). این سه عنصر در تعامل با یکدیگر، رفتارهای پیچیدهی انسانی را به وجود میآورند. «نهاد»، تنها مؤلفهی شخصیت است که از بدوِ زایش انسان حضور دارد. «خود»، آن مؤلفه از شخصیت است که مسئول برخورد با واقعیت است. «فراخود»، آن جنبه از شخصیت است که دربردارندهی تمام آرمانها و استانداردهای اخلاقی و درونی است که ما از پدر و مادر و جامعه کسب میکنیم.
با توجه به خود و فراخود و ویژگی پنجم فرهنگ میتوان به بهترین شکل رابطهی این سه جزء جدانشدنی یعنی اقتصاد، فرهنگ و وجدان را فهمید و در نهایت به دو جمله اشاره می کنم که نقطهگذاریای برای تمام مفاهیم فوق است: جملهی مشهور داینر و سلیگمان که اگر فرهنگ موجود در یک منطقه به افرادی که در آن منطقه زندگی میکنند این امکان را بدهد که احساس راحتی کنند، استعدادها، توانمندیها و سرمایهگذاریها در تکنولوژی آن منطقه انباشته خواهند شد، استعدادها به جای اینکه به تن آسایی اختصاص یابند بیشتر صرف خلاقیت و نوآوری شده، چراکه فرهنگ تنآسایی به ایجاد نوآوری نخواهد انجامید و توان تحمل تفاوتها، اختلافات و پدیدههای بدیع را ندارند و جمله مائو که گفت: من فرهنگ را می سازم و درست می کنم و دیگران اقتصاد را.
و در آخر اینکه در دنیای کنونی که در بمباران رسانهای غرب و بنگاههای خبرپراکنی آن و تسخیرشدن جوانان توسط فضاهای مجازی و نیمهحقیقی آنها هستیم و هر روز نظامهای کنونی اطراف، ما را یک مرحله به زندگی حیوانی نزدیکتر میکنند و به قول شوپنهاور: «Homo homini lupus» یعنی انسان گرگ انسان میشود، تقریبا در هیچ نقطهی دنیا آزادی وعدالت را توأم با هم نمیبینیم.
پاورقی:
۱- مفهوم فرهنگ نخستین بار به وسیله سرادوارت بارنت مردم شناس انگلیسی، در سال 1871 به کار رفت.
مراجع:
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام دوهفتهنامهی دانشجویی «داد» کلیک کنید.