
فرناز نصیری/ واحد مطالعات اجتماعی/ کارشناسی ارشد، مهندسی و علم مواد، صنعتی شریف
از هنگامی که سنین کودکی را میگذرانیم تا عبور از جوانی و حتی در بزرگسالی، احتمال در معرض آزار بودن از سمت افراد مختلف برایمان وجود دارد. آزارهای جنسی در محیطهای مختلفی مانند محل کار، دانشگاه، خیابان و ... دستهای از این آزارها هستند که به علت عقبههای سنتی، روانی و تاریخی بسیاری که وجود دارد، گزارش آنها و یا عکسالعمل مناسب در برابرشان با ترسها و محدودیتهای بیشتری همراه است. خلاها قانونی بسیاری که درباب این خشونتها به خصوص در کشور ما وجود دارد، این مسئله را تشدید کرده است. با این وجود باز هم بر ما واجب است که با شناخت دقیق قوانین، از حداکثر ظرفیتهای آنها بهره ببریم. برای استفاده از ظرفیتهای قانونی در گام نخست باید نسبت به مصادیق آزارها آگاه باشیم و بدانیم که هر سکوتی در این زمینه، بر قدرت فرد آزارگر افزوده و راه را برایش هموارتر میکند. آشنایی با مفهوم رضایت در رابطه، مرز بین دوستی و آزار، نحوهی بروز خشم، واکنشهای فردی و جمعی اثرگذار، پیگیری حقوقی، کمپینهای برگزارشده و ... از لوازم ورود به این عرصه برای مقابله با آزارها هستند. در پی شکستن سکوت قربانیان در فضای مجازی و بیان روایتها و تجربیاتشان از آزارهایی که در سنین مختلف با آنها روبهرو شده بودند، نشریه دانشجویی «داد» بر آن شد که با همکاری گروه «دیدهبان آزار» گامی در جهت آگاهیبخشی نسبت به آزارهای جنسی در محیط کار، دانشگاه و خیابان بردارد. از این رو سلسله جلساتی با عنوان «مقابله با آزارجنسی» در قالب کارگارههایی مجازی و با ارائهی پژوهشگران حوزه زنان، خانمها نوشین کشاورزنیا، محبوبه حسینزاده، مهتاب محمودی و الهه احمدی در اوایل شهریورماه نود و نه برگزار شد. آنچه که در ادامه میخوانید، گردآوری بخشی از گزارش دو جلسه از سه کارگاه برگزارشده تحت عنوان «مقابله با آزار جنسی در دانشگاه» و «مقابله با آزارجنسی در خیابان» در کنار بهرهبردن از مراجع دیگری است که در پایان مقاله به آنها اشاره شده است.
آیا تنها قربانیان این خشونتها زنان هستند؟
برخلاف کلیشهی رایجی که تنها زنان را قربانی این آزارها میداند، مردها هم در این چرخهی خشونت قربانی میشوند. طبق نظرسنجیZipRecruiter ]۱[، 40٪ از پاسخ دهندگان زن و 14٪ از پاسخ دهندگان مرد آزار جنسی در محل کار را تجربه کردهاند. هر فردی از هر جنسیتی میتواند عامل یا قربانی آزار جنسی باشد. گزارشهای بسیاری هم از سمت اقلیتهای جنسیتی در رابطه با آزارها به دست میرسد. این افراد به خاطر کلیشههای بیشتری که در جامعه وجود دارد، سختی مضاعفی را متحمل میشوند. کودکان و معلولان هم قشر آسیبپذیری در این زمینه هستند و به علت ناتوانیشان در دفاع از خود، دچار ضربههای روانی، جسمی و .. متعددی میشوند.
گستردگی جهانی آزارهای جنسی
آزارهای جنسی در محیطهای مختلفی از جمله محل کار، دانشگاه، خیابان و ... از معضلهایی در عرصهی جهانی است و محدود به کشورهای توسعهنیافته و درحال توسعه یا حاصل فرهنگ ناحیهی جغرافیایی خاصی نیست. برای این که به گستردگی این آزار پی ببریم لازم است که سری به پیمایشهای رسمی و مستند صورتگرفته در این باب و اعداد و ارقام حاصل از آن بزنیم.
پمایشها در نیجریه نشان میدهد که بیش از هفتاد درصد دختران دانشجو در دوران تحصیل در دانشگاه توسط همکلاسیها، استادها یا کارمندان مورد آزار قرار میگیرند. در اتیوپی، پژوهشهای صورتگرفته این آمار را بالای هفتاد درصد نشان میدهد. در کشور سنگاپور –کشوری با فرهنگی آسیایی و با شاخص توسعه انسانی بسیار بالا- بیش از شصت و هشت درصد از دانشجویان زن در دانشگاه این خشونت را تجربه میکنند. در استرالیا -کشوری توسعهیافته با فرهنگ غربی- بیش از پنجاه درصد از زنان در محیط دانشگاه مورد آزار جنسی قرار میگیرند. بریتانیا -کشوری توسعهیافته با فرهنگ غربی- آماری بالای شصت درصد را برای دانشجویان زنی که آزار دیدهاند، نشان میدهد. در کشور ما پیمایشهای رسمی برای جمعآوری چنین دادههایی صورت نگرفته است و به اعداد قابل استنادی دسترسی نداریم. اما نظرسنجیهای متعددی در دانشگاهها برگزار میشود که اگر چه با شیوههای علمی و قابل تعمیم صورت نمیگیرند، ولی درصدهای بالای آن حاکی از وجود فاجعهی آزارهای جنسی در مکانهای مختلف است.
برملاکردن خشونت و ضرورت شکست سکوت نه تنها امری شخصی نیست، بلکه یک امر سیاسی است. چرا که با افزایش گزارشها، نیاز به الزام قانونی بیشتر حس شده و به مرور تبدیل به یک مسئولیت اجتماعی میشود.
شکستن سکوت، امری سیاسی یا شخصی؟
در بسیاری از آزارها شاهد تفاوت سطح قدرت میان آزارگر و آزاردیده هستیم. تفاوتی که منجر میشود فرد قربانی به دلایلی نظیر حفظ سمت شغلی، نگرانی از آبرو و ... از واکنش نشاندادن و شکایت صرف نظر کرده و سکوت پیشه کند. از این رو خشونت جنسی نوعی از خشونت پنهان است که سکوت در برابر آن باعث قدرت بیشتر آزارگر و دامنزدن به آن میشود. برملاکردن خشونت و ضرورت شکست سکوت نه تنها امری شخصی نیست، بلکه یک امر سیاسی است. چرا که با افزایش گزارشها، نیاز به الزام قانونی بیشتر حس شده و به مرور تبدیل به یک مسئولیت اجتماعی میشود. افزایش گزارشها باعث آگاهی عموم مردم شده و سبب میشود که انگشت اتهام بیجهت سوی قربانی را نگیرد. افشاگری این خشونتها در کنار تلنگری که برای رفع خلاهای قانونی ایجاد میکند، اهرمی برای مقابله با سنتها و فرهنگهای غلط به جای مانده میباشد.
البته اینها به این معنی نیستند که ما مجاز به تقبیح و سرزنش افرادی هستیم که سکوت میکنند. عقبهیهای سنتی و روانی بسیاری هستند که در واکنش افراد به آزارها اثر جدی میگذارند. افرادی که سکوت خود را میشکنند شجاعت زیادی به خرج میدهند، چرا که نسبت به خلاهای قانونی و عدم حمایت اطرافیانشان آگاه هستند. ولی ما نباید فراموش کنیم که هدف غایی از این افشاگریها به محاکمهی آزارگران محدود نمیشود. ما هدف بزرگتری در پیش داریم و آن پیشگیری از خشونتهای آتی و رفع خلاهای قانونی است.
با شکستن سد سکوت، قربانیان آزارها دایره حمایتی گستردهای پیدا میکنند و از افراد تنها و جداافتاده از هم خارج میشوند. با این روش به تدریج به سمت واکنشهای جمعی حرکت میکنیم و فرد آزارگر متوجه میشود که رفتارهایش بیهزینه نیست و شاهد رعشهای در لایههای مختلف قدرت خواهیم بود.

مفهوم رضایت در ارتباطات اجتماعی
از جمله مواردی که در هر گونه ارتباط نظیر ارتباط عاطفی، کاری و ... اهمیت دارد، وجود صمیمیت، صداقت، شفافیت انتظارها و احترام به ارزشهای طرفین میباشد. هر سطحی از رابطه میزان و نوع خاصی از صمیمیت را طلب میکند.
به عنوان نمونه، صمیمیت فکری به معنی به اشتراکگذاری تفکرات و اعتقادات متفاوت در زمینههای گوناگون است که منجر به تبادل کتاب، موسیقی و ... میشود. صمیمیت تجربی نوعی از صمیمیت است که در طی انجام فعالیت و همکاری مشترک ایجاد میشود. در این سطح از صمیمیت لزومی ندارد که از نظرات متفاوت هم در زمینهی کتابی خاص اطلاع داشته باشیم. صمیمیت احساسی در نتیجهی به اشتراکگذاری عواطف گوناگون غم، شادی و ... به وجود میآید. صمیمیت جنسی هم به معنای تمایل و گرایش جنسی طرفین رابطه نسبت به یکدیگر است.
معیاری که در تمامی این سطوح، مرز بین صمیمیت و آزار را مشخص میکند، «دو طرفه» بودن و رضایت افراد است. در صورتی که این رفتارها فقط از سوی یکی از طرفین رابطه صورت بگیرد، به آن صمیمیت نمیگویند. نکتهی مهم هنگام برقراری یک ارتباط یا تغییر سطح رابطه، شفافسازی انتظارات دو طرف نسبت به نوع صمیمیتها است. آیا هر دو نفر در یک سطح خواهان نوع خاصی از این صمیمیتها هستند؟ آیا هر دو برای داشتن یک یا چند مورد از انواع صمیمیت رضایت خود را نشان دادهاند؟ پاسخ به این سوالها در ضمن ایجاد شفافیت، کمک میکند که با حفظ ارزشهای دو طرف، جلوی وقوع آزارها گرفته شود. چرا که از رضایت یا عدم رضایت فرد مقابل نسبت به تغییر سطح ارتباط آگاه هستیم.
کلیشههای رایجی هم وجود دارند که به این مفاهیم آسیب میزنند. برای نمونه، خیلی از مواقع عدم رضایت خانمها را پای خجالتکشیدن یا نازکردن میگذارند و این تصور وجود دارد که رفتارهای پیگیرانه و تکرار درخواست، میتواند نظر آنها را تغییر دهد. در حالی که این برخوردها باعث گذر از مرز آزار و ایجاد حس ناامنی در طرف مقابل میشود. برای مقابله با بازتولید کلیشههای جنسیتی، محققان از عبارت رایج «No Means No» استفاده میکردند. اما امروزه نتیجهی تحقیقات به عبارت «Yes Means Yes» نزدیکی بیشتری دارد. چرا که در عبارت دوم به هر دو طرف رابطه عاملیت یکسانی دادهایم. در حالی که در عبارت اول، یکی از طرفین نقش فاعل و دیگری نقش مفعول و فرودستتری را بازی میکند. البته هر کدام از این دو عبارت مزیتها و کاستیهای خاص خود را دارند که در این مجال نمیگنجد.
افشاگری این خشونتها در کنار تلنگری که برای رفع خلاهای قانونی ایجاد میکند، اهرمی برای مقابله با سنتها و فرهنگهای غلط به جای مانده میباشد.
واکنشهای لازم به عنوان قربانی
تا اینجا متوجه شدیم که سکوت کردن و اقداماتی نظیر «به روی خود نیاوردن» تنها راه را برای آزارهای بعدی توسط فرد عامل هموار میکند و نیاز است نگاهمان به این خشونتها به عنوان یک معضل اجتماعی و سیاسی باشد و به رنجی فردی تقلیل ندهیم. در نتیجه لازم است با توصیههایی در باب واکنش مناسب هنگام مقابله با این آزارها آشنا شویم و با تمرین آنها سعی کنیم آمادگی خود جهت به خاتمهرساندن این خشونتها را افزایش دهیم. البته بیشک هر موقعیتی، واکنش متناسب با خود را میطلبد و ارائهي راهکارهای کلی و بهینه برای تمامی شرایط کار غیر ممکنی است.
1. اگر خودمان مورد آزار واقع شدهایم، لازم است دست و پای خود را گم نکنیم. با اعتماد به نفس و قاطعیت از شخص آزارگر بخواهیم به رفتار خود ادامه ندهد. سکوت نکرده و با عذرخواهی، التماس، قسمدادن، خواهش و ... خود را در موضع ضعف قرار ندهیم. باید آگاه باشیم که شخص خاطی تنها فرد آزارگر است، نه ما.
2. به رفتار شخص آزارگر حمله کنیم نه به خود او. چرا که حمله و توهین به شخص باعث درگیری بیشتر میشود و به جای آن میتوانیم از جملاتی نظیر «فکر نمیکنی با رفتارت موجب آزار من شدهای؟» استفاده کنیم.
3. حرف خود را تکرار کنیم. در این صورت توجه محیط را به سمت خودمان جلب کرده و آزارگر متوجه میشود که رفتارهایش بیهزینه نیست.
4. اگر میتوانیم از صحنهی آزار عکس بگیریم یا وانمود به عکسگرفتن کنیم.
5. از بهانههایی نظیر دوست یا همسر داشتن استفاده نکنیم. چرا که ممکن است آزارگر برداشتهایی نظیر بیمیل نبودن را از این حرف داشته باشد.
6. در آزارهای محیط کار، در صورتی که قصد استغفا و ترک محیط کاری را داریم ابتدا شکایت خود را ثبت کنیم.
7. به کلاسهای دفاع شخصی برویم و درصورتی که مورد آزاری واقع شدیم، با مراجعه به روانشناسهای متخصص اقدام به درمان خود کنیم.
دخالت موثر به عنوان شاهد آزار
اگرچه در مواردی این واکنش و دخالت میتواند هزینهزا باشد، ولی لازم است به چشم یک مسئولیت اجتماعی به آن نگاه کنیم. این آزارها و خشونتها را هر یک از ما، اعم از زن یا مرد و فارغ از طبقه و موقعیتی که داریم، ممکن است تجربه کنیم. احتمال دارد ترسهایی نظیر مورد خشونت واقعشدن یا افزایش درگیری در این واکنشها همراه ما باشد، لذا نیاز است راهکار استاندارد و فکرشدهای را در پیش بگیریم. نکتهی مهم این است که کنار فرد آزاردیده باشیم و حواس مزاحم را با کارهایی نظیر پرسیدن سوالهای متفرقه و...پرت کنیم. با این کار نشان میدهیم که وجود داریم و نسبت به موقعیت حساس شدهایم. تظاهر به دوستی با فرد آزاردیده در این زمان کمک میکند تا مقداری از ترس او کاسته شود. با ابراز نارضایتی به شخص آزارگر با جملاتی نظیر «متوجه هستید که کار شما چقدر فلانی را اذیت میکند؟» از او بخواهیم کارش را تکرار نکند. از موقعیت آزار عکس بگیریم یا تظاهر به عکسگرفتن کنیم. اگر با بیتوجهی فرد خاطی روبهرو شدیم، تهدید کرده و از بقیه تقاضای کمک کنیم. مداخلهی گروهی و تماس با پلیس جهت خاتمهی خشونت از اقدامات و مراحل بعدی هستند.
نکتهی مهم هنگام برقراری یک ارتباط یا تغییر سطح رابطه، شفافسازی انتظارات دو طرف نسبت به نوع صمیمیتها است. آیا هر دو نفر در یک سطح خواهان نوع خاصی از این صمیمیتها هستند؟
واکنشها به عنوان فردی نزدیک به قربانی
در این مرحله باید نسبت به رفتارهای خود حساس باشیم و فکرشده عمل کنیم. گوشدادن و باورکردن، مهمترین ابزار کمک به قربانی است. زیاد سوال نپرسیم و با شخصی کردن مسئله، گوشزد نکنیم که اگر در موقعیت او بودیم چه رفتار بهتری انجام میدادیم. او را محور اصلی صحبتها قرار داده و برای نزدیکی به او، اجازه بگیریم.
کمپینهای الهامبخش به منظور راهکارهای جمعی
همانطور که در مقدمهی بحث اشاره کردیم قوانین برای مقابله با آزارها با کاستیهای بسیاری روبهرو هستند. همچنین اشاره کردیم که آزارها و خشونتهای جنسی اگر چه تبعات بسیاری را برای فرد قربانی دارند، اما درست نیست که آن ها را به رنج فردی تقلیل دهیم. مواجهه با این خشونتها جزو مسائل و غدغههای اجتماعی هستند و راهکارهای جمعی را طلب میکنند. کمپینهای مختلفی در بعضی از کشورها در مواجهه با این خشونتها و به جهت رفع خلاهای قانونی ایجاد شدهاند که لازم است با آشنایی با چالشها و سختیهایشان، به عنوان امری الهامبخش برای کشورهای کمتر توسعهیافته قرار گیرند. همچنین این جنبشها یادآوری هستند برای توجه به نقش پررنگ و ظرفیتهای بسیاری که در انجمنها، نشریات و نهادهای دانشجویی علی الخصوص شورای صنفی وجود دارد.
برای نمونه در سال ۲۰۱۴، چند دانشجوی مرد در دانشگاه قاهره، به صورت گروهی در محوطهی دانشگاه، دانشجوی زنی را مورد آزار قرار دادند و این مسئله منجر به اعراضات گستردهی دانشجویی شد. در طی این اتفاق گروههایی از دانشجوها و اساتید پیشنهادها و آییننامههایی جهت رسیدگی به این جرایم تدوین کردند. رئیس دانشگاه در ابتدا رویکرد واپسگرایانهای از خود نشان داده بود و دختر آزاردیده را به علت پوشش رنگی خود مقصر دانسته بود و حتی از احتمال مجازات دختر و اخراج از دانشگاه سخن گفته بود. [۲] ولی مطالبهگریها و استمرار پیگیری دانشجویان موجب شد که در دانشگاههای قاهره و عین الشمس که از دانشگاههای مهم مصر هستند، آییننامههای داخلی تصویب شود و در نهایت به ایجاد کمیتهها و سیاستگذاریهایی برای رسیدگی به این مسائل انجامید.
در شیلی هم جنبش دانشجویی بسیار قویای وجود دارد که در سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ به اصلاحاتی در زمینهی آموزشی کشورشان منجر شد. این جنبشها مجددا با مسئلهی آزارهای جنسی اتحادی دوباره برقرار کردند. در نتیجهی آن، اعتراضهایی در سطح ملی صورت گرفت و گستردگی این مطالبهگری تا حدی پیش رفت که قانونی در سطح پارلمان به تصویب رسید.
قوانین در ایران
در ایران آزار و اذیت جنسی به صورت مجزا جرمانگاری نشده است. به عبارتی، جرمی به اسم جرم آزار جنسی وجود ندارد و باید با تمسک به برخی از قانونها، موادر آزار و اذیت در محیطهای کاری، شهری و ... را مورد پیگرد قضایی قرار دهیم. به طور کلی باید بر این امر واقف باشیم که ثابتکردن این آزارها امری سخت است و چه بسا چالشهای پیگیری قضایی، طولانیشدن روند بررسی شکایت، برخوردهای نامناسب در این مسیر و عدم تناسب بین جرم و مجازات، باعث شوند که قربانی راههای حقوقی شکایت را طی نکند. در لایحه «تامین امنیت زنان در برابر خشونت» که خانوم مولاوردی در دورانی که معاونت امور زنان را برعده داشت، تدوین کرده بود، بسیاری از مصادیق خشونت از جمله خشونتهای جنسی، روانی، عاطفی و ... مشخص و جرمانگاری شده بود که پس از تغییرات بسیار و حذفهایی که رخ داد باز هم سرنوشت نامعلومی دارد.
مراجع:
[۱]: Workplace Harassment- businessnewsdaily
[۲]: مروری بر جریان مقابله با آزار جنسی در دانشگاههای قاهره - harasswatch
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام دوهفتهنامهی دانشجویی «داد» کلیک کنید.