در یادداشت «حجاب در سایه انسجام اجتماعی» به این پرسش رسیدم که چگونه میتوان از عفاف و حجاب دفاع کرد، بیآنکه جامعه را به رویاروییهای فرسایشی کشاند. آن یادداشت با یک سؤال تمام شد: سازوکار جمع میان حفظ حجاب و حفظ انسجام اجتماعی چیست؟
البته مدتهاست آنچه در فضای عمومی با آن مواجهیم، فقط مسئله «حجاب» به معنای متعارف آن نیست و در مواردی به رعایت حداقلهای پوشش مربوط میشود. بااینحال، در این یادداشت نیز از عنوان رایج «عفاف و حجاب» برای اشاره به مجموعه این وضعیت استفاده میکنم.
اولین پاسخی که به ذهن میرسد، مطالبه از مسئولان است. مردم اعتراض کنند، تذکر بدهند و از دستگاههای فرهنگی، اجرایی و نظارتی بخواهند به وظایف خود عمل کنند. این مطالبه لازم است و باید ادامه پیدا کند؛ چون مسئولیت قانونی و اجرایی دستگاهها را نمیتوان نادیده گرفت. اما تجربه چند سال گذشته نشان داده که صرف مطالبه از مسئولان، بهخصوص در مسائل فرهنگی و اجتماعی، همیشه به نتیجه مطلوب منتهی نمیشود. درباره کمکاریها کم سخن گفته نشده است، اما فاصله میان این مطالبهها و آنچه امروز در جامعه میبینیم، همچنان پابرجاست. به همین دلیل، در کنار مطالبهگری باید به نقش مردم و نحوه حضور آنها در میدان هم فکر کرد.
البته حضور مردم، اگر مستقیم، پراکنده و بدون برنامه باشد، ممکن است هزینه کمکاری دستگاهها را به زندگی روزمره و روابط اجتماعی منتقل کند. بخشی از زنان و دخترانی که امروز حجاب را رعایت نمیکنند، لزوماً بخشی از یک جریان سازمانیافته برای مقابله با دین یا نظام نیستند. آنها بخشی از همین جامعهاند و نمیتوان همه صورتهای بیحجابی را یکسان دید یا برای مواجهه با همه آنها یک نسخه نوشت.
در خطبه اخیر نمازجمعه قزوین، این مسئله بهخوبی صورتبندی شد. حساسیت نیروهای مؤمن به تب در بدن انسان زنده تشبیه شد. تب نشان میدهد بدن هنوز در برابر عفونت بیتفاوت نشده است؛ اما تب، درمان نیست. تجمع هم میتواند وجود مسئله را یادآوری کند و صدای نگرانی را به گوش مسئولان برساند، اما تکرار آن بهخودیخود تغییری در میدان ایجاد نمیکند.
ما با یک ظرفیت مردمی روبهرو هستیم که هنوز نقش روشنی برای آن تعریف نشده است. در نتیجه، بخشی از این انرژی در تجمعها و واکنشهای موردی مصرف میشود، بدون آنکه امتدادی در میدان فرهنگی و اجتماعی پیدا کند. همین ظرفیت میتواند آموزش ببیند، سازمان پیدا کند و براساس یک تقسیم کار روشن به کار گرفته شود. در این صورت، مردم نه تماشاگر کمکاری مسئولان خواهند بود و نه در مواجهههای فردی، جای دستگاههای مسئول را خواهند گرفت. هرکدام در یک سازوکار مشخص، سهم و مسئولیت خود را بر عهده میگیرند.
شاید پاسخ پرسش یادداشت قبلی را بتوان در همین صورتبندی پیدا کرد. حفظ انسجام اجتماعی به معنای سکوت نیروهای دغدغهمند نیست و دفاع از حجاب نیز نباید مردم را در برابر یکدیگر قرار دهد. مطالبه باید به کنش برسد؛ کنشی که هم در جامعه اثر بگذارد و هم مسئولان را از حاشیه امن وعدهها و پاسخهای تکراری خارج کند. اهمیت موضع امامجمعه انقلابی قزوین نیز در همین بود که بحث را از تکرار اعتراضها یک قدم جلوتر برد و بر ضرورت تبدیل این ظرفیت مردمی به حضوری منظم و مؤثر تأکید کرد.