کودکی من با کوچه پیوندی عمیق داشت.
به یاد ندارم چقدر از کودکی ام در کوچه گذشت.
شاید در این دوره ژرف و طولانی ، که سال هایی چند بیش نبود، از بام تا شام، بیرون از خانه و در کوچه های پشت در پشتِ محله قدیمی می گشتم و در گذران عمر کودکانه خویش، صحنه های زندگی را یک به یک نگاه کرده و به خاطر می سپردم.
و شاید برعکس ...
تنها مدت کوتاهی از حیات کودکی من ، بیرون از خانه و در آمد و شد میان کوچه های بهم پیوسته سپری شد.
هرچه بود، با نگاه عمیق ، دقیق و پرسشگر کودکی خاموش و همواره در حال مشاهده به زندگی، از همه روزمرگی های آن روزها و سال ها، آنچنان تصاویر زنده و ماندگاری در ذهن و ضمیر پویای خود ثبت کردم که با گذشت سالیان دراز و در لابلای انبوه دیده ها و شنیده ها، دانسته ها و ذهنیات فراوان ، هنوز این تصاویر در لوح خاطرم جلوه گری می کنند و خیال محو و کمرنگ شدن هم ندارند.
با وجود این تصاویر روشن و زنده، چگونه کودکی خود را فراموش کنم؟
هرچه هست، چه کودکی کوچه گرد بودم و چه بیشتر خانه نشینِ خیال اندیش، خاطرات کودکی من با کوچه و خیابان در هم تنیده است. هنوز هم گاه در رویاهای شبانه، امواج لرزانی از کوچه های تاریک و وهم الود را بروشنی می بینم و احساس های متناقض دوران کودکی در جان و ضمیرم زنده می شود.
این تصاویر ، انعکاسی از ترس و ابهام و سردرگمی و همیشه همراه با تاریکی و سیاهی شب هستند.
تو گویی گذشته می کوشد تا در زندگی حال و امید به آینده، جایگاه خود را همچنان حفظ کند.
و یا اینکه این منم که هنوز به دنبال چیزی ارزشمند در گذشته می گردم.
کودکی ام را که در کوچه زمان جا مانده است.
خانه ما برای کودکی چون من، امن و آرام بود.
این خانه کوچک، پایه های محکم و بادوامی داشت: خانواده، پدر و مادر، خواهران و برادران، روابط خویشاوندان.
دنیای کودکی سرشار از امنیت، شادی، آرامش و عشق به آزادی است.
هرچند کودکان نیز مسائل و واقعیت های زمانه را درک کرده و مشکلات را بخوبی می فهمند و آنها نیز همپای بزرگسالان، در برخورد با ناراحتی ها و تنگناهای زندگی، دچار اندوه و حسرت و افسوس می شوند ولی ذاتا فراموش کارند زیرا شادی،بازی،آرامش، آزادی و ثبات را بیشتر دوست دارند.
من نیز مانند همسالان خود، چنین بودم.
تک و توک مشکلات ریز و درشت زندگی را بخوبی دیده و درک می کردم لیکن آنچه در وجودم دوام و بقا داشت میل به شادی و آرامش کودکانه بود.
خانه برایم پناهگاه پرمهری بود و همپای آن، کوچه و محله.
ما بچه ها فرزندان شهر بودیم.
کودکان کوچه ها و خیابان ها و میدان ها به جای مزارع و دشت ها و کوه ها و بیابان ها و جنگل های سرسبز.
طبیعت در دسترس ما نبود بلکه کوچه ها در سیطره پاهای کوچک ما بود.
با گشت و گذار و بازی در گوشه کنار کوچه ها و سیر و سیاحت در دنیای انسان ها واقعیات و حقایق جهان را می شناختیم.
تا چشم باز کرده بودم در خانه بودم. خانه ای که درِ کوچک آن به جای دشت و کوه و رود و نهر و جنگل، به روی دنیای با عظمت کوچه باز می شد.
دنیایی محصور به دیوارهای آجری خانه ها با پنجره ها و پشت بام هایی که سرشار از رمز و راز بودند.
اما درخت و جوب آب هم بود.
آب همیشه جریان داشت و مانند یک رودخانه جاری و زنده از جایی می آمد و به جای دیگری می رفت.
جوب ها مانند شریان حیاتی یک محله، آب روان را از کوچه ای به کوچه دیگر می فرستادند و مردم کوی و برزن را به یکدیگر متصل می کردند.
گاهی جریان آب آنقدر زیاد بود که مثل یک رود خروشان ، موج بر می داشت و با هیاهو و سروصدای بسیار از میان جوب سیمانی می گذشت. گاهی آب بالا می آمد و از جوب سر ریز می کرد و کوچه را فرا می گرفت و گاهی هم مانند یک نهر ملایم بود و مثل یک رهگذر سربزیر می آمد، به آرامی از مقابل خانه ها رد می شد و می رفت.
اما موسیقی آب همیشه و در هر حالتی که بود ، خواه آرام و خواه وحشی و خروشان، همواره زیبا و دلنشین بود. ما ساکنان آن کوچه ها با صدای شیرین و روح بخش آب، مانوس بودیم و جریان زندگی را در آن می دیدیم.
جوب آب همیشه حامل یک پیام بود. گاهی یک پیت حلبی گرد یا چهارگوش با آب می آمد و از مقابل خانه ما می گذشت. گویی جریان آب ، قوطی فلزی بینوا را کشان کشان با خودش می آورد و همزمان با مشت به پهلو و شکم و اندرون فلزی اش می کوبید. از این برخورد بی وقفه آب و فلز ، یک موسیقی دلربای زنگ مانند درست می شد ...
دَنگ دَنگ دَنگ...
این صدای اسرار امیز، دل هوا را می شکافت و تا عمق جان نفوذ می کرد.
اگر جریان آب آرام تر بود، قوطی فلزی مانند رهگذر دیوانه ای بود که در خلسه یک عصر دلنشین تابستان، لُند لُند کنان از دور می آمد، بلند بلند با خودش حرف می زد و آواز می خواند و با رفتن رود، صدای او هم دور و دورتر و دور تر می شد.
باید کودک می بودی تا افسون این صدای شگفت، در عمق روح و جانت رخنه کند و تو را به عمق بی زمانی ببرد.
آن روزگار را نمی دانم ولی حالا که فکر می کنم می بینم موسیقی قوطی های حلبی در آب را بینهایت دوست داشته ام.
گاهی با بچه های دیگر مقابل جوب آب می نشستیم و پاهایمان را به بلوک سیمانی تکیه می دادیم و به آب روان خیره می شدیم. گاهی دمپایی خودمان هم به آب می افتاد. یا آن را می گرفتیم و یا آب با خودش می برد.
درون آب جوب می شد زندگی یک محله را تماشا کرد. جوب آیینه تمام نمایی بود که زشت و زیبای مردم آن حوالی را بخوبی نشان می داد. ته مانده غذاها ، سیب نیم خورده، میوه ای لهیده، پوست هندوانه، تخته چوب و حصیر، لنگه دمپایی و کفش و ... و تکه پاره های زندگی مردم محله که حالا تبدیل شده بود به زباله از کوچه ای به کوچه دیگر می آمدند و با جریان آب می رفتند.
کودک شهری هم ، پیوسته کوچ می کند اما نه در مسیر سردسیر و گرمسیر طبیعت و در تکاپوی معاش، که در میان حصار دیوارهای تنگ خانه های دیروز و تنگ تر خانه های امروز از این اتاق به آن اتاق، از ایوان تا اتاقک زیر راه پله، از پله ها تا پشت بام، از آنجا تا دید زدن یواشکی به خانه همسایه و تا چشم کار می کند خانه هایی چند کوچه آن ور تر،
از حیاط به زیر زمین، از باغچه تا حوض ، ...
دنیایی است بی انتها...
دنیای کودکی
کودک در جستجوی هر چیز نو و شایسته آموختن و دانستن ، همه گوشه ها ی پیدا و پنهان خانه را می کاود و پیوسته کشف می کند و می آفریند.
این موجود آفریننده با این جستجوی همیشگی ، چون همزاد خود، درخت، می بالد و بزرگ می شود و به خانه خود، آسمان، نزدیک و نزدیک تر می شود.
من نیز به رسم کودکی، چنین می کردم.
جای جای خانه را هر روز و هر لحظه می گشتم و می یافتم، نگاه می کردم ، اندیشه می ساختم و خیال می بافتم و می بافتم و ...
همین که فضای خانه برایم تنگ می شد، سر به کوچه می گذاشتم.
کوچه ای که همتای خانه ، برایم گرم و صمیمی بود و پر از دیدنی های قشنگ و جدید.
دارایی های کوچه ما کم نبودند:
ردیف خانه ها و درختان و جوب پر آب، با آسمان آبی و ابرهای سپید که هر لحظه به شکل دیگری در می آمدند.
آری نگاه کودک یک دم بر زیبایی های زمین است و دمی بر آسمان بلند و زیبا.
چه خوب یادم هست که چقدر دلبسته آسمان بودم و با تاب خوردن از درب چوبی خانه، خیره به این آبی آرام و قشنگ و پرواز پرنده ها در اوج ، هر روز و با حضور در لحظه، حس پرواز را تجربه می کردم...
چه حس شاد و خوب و بی نظیری بود...
شاید انسان نیز ، دیرزمانی پرنده بوده است...
و اما کوچه...
آن سال ها زندگی در کوچه ها موج می زد.
جریان زندگی، به فراخور ساعت ها و فاصله ها، شتاب و افت و خیزی متفاوت داشت.
بهار و تابستان، فروشندگان دوره گرد، صبح و عصر، نوبت به نوبت در این مسیر سخاوتمند می آمدند و می رفتند، فریاد می زدند و خاموش می شدند.
کوچه در این ساعت ها در هیاهوی بازی بچه های بزرگ و کوچک، همهمه زنان و مردان نشسته و ایستاده در مقابل درب خانه ها و آمد و شد رهگذران، شاد و تب آلود می شد و با فرونشستن خورشید و آرمیدن آدم ها و خانه ها ، کوچه نیز آرام می گرفت.
با آمدن پاییز ، فصل پرشور و مهر درس و مدرسه، کوچه دیدنی بود.
عصر به عصر دبیرستان پسرانه انتهای کوچه تعطیل می شد و یکباره سیل پسرهای بزرگی که پیش چشمان من، آدم های بزرگ غیرقابل درکی بودند، به سمت کوچه ما سرازیر می شدند تا به خیابان برسند.
چقدر به این صحنه غریب و همیشگی نگاه می کردم.
پسرهای بزرگ و مغروری که بی توجه به دخترکی ساکت و ایستاده در کناره پیاده رو از کنارش می گذشتند و من نیز که معنی رنجیدن را نمی دانستم، از این بی توجهی می گذشتم.
کوچه بنوع دیگری هم برای من تصویر ساز بود.
شبهایی را به خاطر دارم که با خانواده از مهمانی بر می گشتیم.
کوچه ما که در ساعات روز از همه جا شلوغ تر و پر هیاهو تر بود، در ساعات نزدیک به نیمه شب، روشن از نور چراغ های تک به تک خانه ها، گویی خفته بود و در این سکوت، گاه و بیگاه پسری بیدار و هشیار، بر فرش کوچکی که در پیاده رو مقابل خانه شان گسترده بود، نشسته و زیر نور چراغ سردر خانه شان، آرام درس می خواند و دم نمی زد تا خواب شیرین کوچه را بر هم نزند...
ما هم آرام از مقابلش می گذشتیم.
فاصله ها نیز الهام بخش تصاویر دیگری از کوچه بودند.
کوچه ما گاه به بلندای زمان بود و انگار پایانی نداشت. هرچه از خانه مان تا کمی آن سو تر از میانه امن کوچه، فاصله می گرفتم، اسرارآمیز تر می شد و رمز و رازش در انتها به اوج می رسید؛
جایی در افق کوچه، خانه ای بزرگ، با پنجره های مشبک و شیروانی قرمز، دری همیشه بسته و پلکان پر رمز و رازش، ساکت و خاموش و رمزالود نشسته بود و دم نمی زد.
این خانه انگار روح نداشت و شاید هم روح آرامی بود که مرا به عالم خیال می برد. با تمام وجود می خواستم بدانم درون این خانه چیست اما هیچ گاه پاسخ این معما را ندانستم. امروز به این می اندیشم که شاید این خانه، همان دبیرستان پسرانه بود
درختان نیز در اسرار آمیز بودن انتهای کوچه نقش داشتند. این نقطه صفر که همیشه خلوت و ترسناک بود، آغاز گر مرحله دیگری از زندگی و دری به روی دنیاهای قشنگ دیگر به رویم باز می کرد...کوچه ای دیگر و پس از آن باز هم کوچه های تو در تو و شوق رفتن و دیدن و کشف تازه ها.
هنوز هم در زندگی، هر نقطه پایانی برای من اضطراب و ترس می آورد و کمی آن سو تر، شوق آغازی دوباره.
کوچه ها دنیای من بودند...
و کوچه ما سرچشمه آرامش و امنیت و احترام و خوشحالی بود.
در کوچه بزرگ شدم و از بهشت کودکی رفتم، چه کوچ غم انگیزی...
با این حال، اکنون که گویی قرن ها از آن رویای شیرین فاصله دارم، هنوز حس می کنم، کودکی در وجودم هست، نمی دانم کجا اما کودک درونم هنوز زنده است...
شاید از این روی، گاه و بیگاه، در رویاهای شبانه خواب همان کوچه تاریک و همان نقطه صفر را با همان ترس ها و امیدها می بینم...
شاید همه اینها یاداور این واقعیت بزرگند که ریشه من با این خاک قریب پیوند خورده است و تا زنده ام، از آن جدا نخواهم شد...
سوسن چراغچی
زمستان 1394
