مرگ سقراط
سقراط حتی فکرش را هم نمی کرد که او نیز روزی عاشق شود و اینچنین عاشقانه بمیرد.
آری، سقراط،
مرد خرد و اندیشه و منطق
آن مرد فاضل و فیلسوف پر آوازه که بنوعی پیامبر زمان خود بود و تنها به جرم دانستن، محکوم به مرگ شده بود.
او که همچون دژی مستحکم در برابر جهل زمانه خویش بود.
سرانجام
دلش به پای عشق لرزید و پایه های فضلش سست شد.
و همین سقراط بود که عاشق شد آن هم نه در روزگار جوانی بلکه پیرانه سر ، درست یک شب قبل از آن روز صبح که قرار بود بمیرد!
پس از آن محاکمه کذایی، سرانجام دادگاه حکم نهایی را صادر کرد: مرگ با نوشیدن شوکران.
سقراط، این پیر فرزانه را به جرم «فاسد کردن جوانان» و «بی‌اعتقادی به خدایان»محکوم بدان کردند تا جام شوکران را بنوشد و روی یک تخت چوبی دراز بکشد و بمیرد.
آه چه مرگ شاعرانه ای...
هرچه باشد یونانیان، خدایان فضل و عشق و شعر و شراب بودند و حتی مرگ را نیز شاعرانه می خواستند.
یونانیان مردمانی شیفته ی بازی و نمایش با نمادهای حقیقت بودند...
لهو و لعب...
خدایان عهد باستان را نیز خود آنها برای عیش و طرب ذهن بازیگر و بازیگردان فرزانه خویش آفریده بودند!
اما سقراط فرازی دیگر بود.
او مرد حقیقت و راستی بود و جهل و دیوانگی را بر این مردمان نمی پسندید.
عمری را به آموزش حقیقت به این مردم نماد پرست گذرانده بود و آنان که حقیقت را بر نمی تافتند، آنقدر در عناد خویش با حقیقت پیش رفتند که سرانجام حکم به نابودی او دادند.
با این وجود این مردم عیش پرست، بساط بازی و طرب را بر بستر مرگ سقراط گستردند.
حکم این چنین بود:
قرار بود یکی از آن جام های نقره فام با شکوه ، پر از زهر، به دستش داده شود تا خود به دست خویش تا آخرین قطره بنوشد، آن گاه بر روی تختی چوبی دراز بکشد و پیش چشم مردم تماشاگر ، دلیرانه بمیرد.
این اعدام، نمایش شاعرانه ای نیز می توانست باشد.
سقراط که پیامبر فضل و دانش بود، بی هیچ اما و اگر حکم را از این مردم جاهل نفس پرست پذیرفت و در برابر حکم تقدیر سر تسلیم فرود آورد.
او از آن دست آدم هایی بود که جهان کم تر به خود دیده است.
حافظ، مرد شعر و عشق و فلسفه و عرفان، دو هزار سال پس از او سرود:
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
و سقراط نزدیک به دو هزار سال پیش از آن، این چنین بود.
مردی حکیم که آزاده و آزادوار زیست و با اندیشه و سخنان نیک خود، دیدگان مردمان عصر خویش را به نور حقیقت باز کرد و با آنچه به مردم سرزمین خود آموخته بود، پایه های یک بنای شکوهمند را برای تمدن انسانیت، فلسفه ای به نام حقیقت، بنیان نهاد و نام خود را در میان آیندگان پر آوازه کرد.
اگرچه آجر به آجر فلسفه سقراط، عشق به انسانیت بود اما خود او آزاد از بازی ها و عشق های واهی زمینی بود.
پرِ پرواز او هیچ گاه در طول حیات در این بند نبود مگر در واپسین دم.
آخرین ساعات حیات مادی، او نیز به بند عشق گرفتار شد.
عاشق زنی شد... آن هم چه زنی...
همان زن که جام با شکوه نقره فام را آورد.
یونانیان اهل عیش و بازی و طرب بودند.
این مردمان بازیگر نماد پرست، بر بستر مرگ سقراط، دوبار بساط عیش گستردند.
یکبار پرده نخست، نمایش مرگ
و دیگر بار پرده آخر،
خودِ مرگ.
شب پیش از مراسم اعدام، نمایش مرگ در برابر دیدگان مردم تماشاگر اجرا شد.
روی صحنه کسان دیگری هم بودند:
ده ها نفری که راجع به اجرای عدالت شور می کردند یک گوشه از صحنه نمایش ایستاده بودند.
سنت جاهلانه ای که تا امروز به یادگار مانده است : هیات منصفه!* جماعت منصفان! آن ها که اعدام سقراط را تایید کردند.
و قاضی که در صدر مجلس، بر کرسی پر هیبت خود نشسته بود و به صورت نمادین، مُهر تایید را بر حکم زد.
هنوز هم چنین است.قاضی ها تنها مُهر می زنند!
یک نفر نیز حکم نوشته بر پوست را خواند ، امروز به چنین کسی می گویند منشی دادگاه...
و
در پایان آن یک نفر که حکم را اجرا کرد...
همان زن که جام زهر را آورد.
سقراط بر روی تخت چوبین نشسته بود و او نیز این بازی سفیهانه را تماشا می کرد.
او مرد حقیقت بود و در دل به همه این بازی های دروغین می خندید اما محکوم بدان بود که او نیز بخشی از این نمایش نمادین باشد.
از این روی بناچار او نیز بازیگر این نمایش جاهلانه بود!
بناچار پرده نخست را هم تماشا کرد.
بعد از خواندن حکم،
زنی آمد به غایت زیبا و باشکوه، باریک و بالا بلند با موهای لَخت و سیاه تا کمرگاه آویخته
و دو چشم آهو
و نگاهی به سانِ دو پاره آتش،
جام بدست آمد.
لبخندی پرکینه بر آن لب های سرخ، خرامان به سقراط نزدیک شد و
با آن دو چشم پر شرر به پیرمرد چشم دوخت و آن گاه
جام را به طرف سقراط گرفت.
جام را، به جای شوکران، پر از شراب سرخ کرده بودند.
آخر این تمرین، نمایش بود.
قرار نبود، سقراط آن شب بمیرد! بلکه تنها قرار بود نقش مرگ را ایفا کند.
شاید از روی حِقد و کین با فضیلت، می خواستند زجر کشش کنند تا نه یک بار، که دو بار بمیرد!
سقراط ، پیش از آن که جام را از دست زن بگیرد، به چشم هایش، چشم دوخت.
راستی، در چاهِ تیره ی چشمان زن چه دید که یک دم دستش لرزید؟
خود را دید که به آنی به قعر چاه فرو افتاد؟
چه شد که بعد از یک عمر آزادگی، در این واپسین دم، وا داد؟
شاید خودِ مرگ را در چشمان پلنگ زن
به عیان دید و به خود لرزید.
یا نه!
شاید اندیشیده بود که تکلیف او برای این جهان تمام شده و حال، ناخواسته نوبت آن بود که این آخرین کار زندگی را ادا کند: عاشقی... چه خوش است این عاشقی.
سقراط از جذبه نگاه مرگ و یا چشمانِ زن زیبا به خود لرزید.
با دست لرزان جام را از میان آن انگشتان سپید مرمرین، ستاند و به لبان خود نزدیک کرد.
در حالی که خیره به چشمان زن،
در قعر آن دو چاهِ ژرف غوطه می زد، جام را سر کشید.
وه که چه شوری داشت این شراب عشق...
مست شد...مست شراب سرخ؟
یا مست جادوی نگاه پر کینه این زن که جام مرگ را به دستش می داد؟
وه که چه شورانگیز بود این نگاه.
سقراط دیگر نه جمعیت تماشاچی را می شناخت نه خودش را ، در این لحظه آن چه حقیقت داشت این نگاه بود.
جام را سر کشید و مات زن شد.
زن...
ایزدبانوی عشق،
دستش را دراز کرد و جام تهی را از او گرفت.
سپس به یک اشاره او ، پیرمردِ سوخته و هراسان با تن لرزان روی تخت دراز کشید.
این هم بخش دیگری از نمایش بود...
آنگاه زن یک قدم جلوتر آمد و به مرد بی پناه نزدیک شد.
پیرمرد در جای خود می لرزید.
از جذبه مرگ می ترسید یا جذبه زن بود که هراس به دلش انداخته بود؟
به زن چشم دوخت.
به آن تن مرمرین که از لای چین و شکن لباس طناز حریر، خودنمایی می کرد.
آن پیراهن بلند و لطیف که با این که ظرافت های آن تن را پوشانده بود ، خود جلوه گاه شکوه زن بود.
یک جا عفیف، بلند تا روی انگشتان پا
و جایی، هرزه و سرکش،
گریبانش تا بلندی های سینه باز و...
آه از آن بازوان سپید.
زن دوباره با دو چشم شرربار از نزدیک به چشم های ترسان پیرمرد چشم دوخت،
آن گاه چشمان غزالش را بست و لبان را نرم، به لبان لرزان پیرمرد نزدیک کرد.
مرد فاضل، درمانده و بدبخت می لرزید.
این بازی مرگ، سخت ترین فراز عمرش بود.
قلبش تند می تپید.
اما زن آرام بود.
بی شتاب،
لب بر لبش سایید و او را بلند بوسید.
لب های خشکیده پیرمرد را که عمری بوسه گاه سخنان فاضلانه بودند.
از این بوسه،
قلب مرد برای یک دم ایستاد...
زن، مامور نمایش بود اما مردِ راستی و درستی، حقیقتا زیر سایه تنِ زن که روی او خم شده بود،
یک بار مُرد و دوباره زنده شد.
آن گاه چیزی در وجود سقراط درخشید و بعد شکفت.
در این کالبد پیر، جوان شد.
زمان ایستاد.
این لحظه کوتاه، به اندازه یک عمر، طول کشید.
کار تمام شده بود...
سقراطِ پیامبر در آخرین شب حیات عاشق شد.
زمان دوباره به حرکت در آمد،
زن بازوی مرمرینش را از روی مرد افتاده برداشت،
و
از روی او بلند شد به چشمان سوزانش نگاهی سرد افکند، چون خاکستر.
آن گاه خرامید و از او دور شد.
نمایش دروغین نمادین، تمام شده بود.
اما در همین پرده،
خورشید حقیقت برای نخستین بار در آسمان دل و جان مرد طلوع کرد.
در این واپسین دم حیات، حقیقت عشق، برای سقراط تازه آشکار شد.
و این لحظه ی شهود بود...
الهه عشق
زن در مقابل مرد، چیزی نیست بجز یک گُل آتش
یک جام شراب
و فردا روزی یک جام با شکوه پر از زهر...
اما مرد در برابر عشق زن، چشمه حقیقت است...
عین حقیقت.
بی دروغ، یک دِلِه و راست و درست.
زن از نگاه خود، خاکستر سرد است اما در آیینه نگاه مرد، گل آتش.
و مرد او را می خواهد اگرچه بسوزاندش و اگرچه حتی بمیراندش.
سقراط هم در آن دم پیری از تماس لب هایی که بجز سخن حقیقت نگفته بودند با آن گل آتش، سوخت و یکپارچه شور خواستن شد.
ماهیت پیشین او چون شمعی سوخت و یکپارچه آتش شد.
او زن را می خواست اگرچه قرار بود بمیراندش.
بعد از نمایش و شور و هلهله دشمنان سقراط که با آن چشم های کورشان، تماشاگر آن صحنه های ناب بودند،
پیرمرد محکوم به مرگ را به زندان بردند.
هرچند او در این لحظه، سعادتمندترین مرد جهان بود.
سقراط آن شب تا صبح نخفت.
هفتاد سال زیسته بود اما چنین فرازی به عمر خود ندیده بود.
آن شب، به شهود رسید و سر انجام دانست آنچه را که یک عمر ندانسته بود و همیشه گفته بود به آنجا رسیدم که بدانم که نمی دانم.
اما حالا دیگر می دانست!
احساس فضل تمام و کمال کرد و به انتظار فردا ماند.
فردا قرار بود حقیقت مرگ به راستی بر او آشکار شود.
به دست هم او، با لبان او ، آن زن سپید روی سیاه مو.
با آن نگاه جادویی در آن دو چشم وحشی پلنگ آسا.
چه خوب که قرار بود آن جادوی مرگ لب بر لبان او بگذارد و بعد آسوده بمیرد.
وه که چه مرگی بود.
سقراط از سودای اندیشه چنین مرگی، دیده بر هم نگذاشت.
خواب را می خواست چه کند؟
قرار بود فردا برای همیشه بمیرد.
آن هم اینچنین مرگی.
اما شوکران چه؟
اگر آن زن، لب های آغشته به شوکران سقراط را می بوسید او هم می مرد.
آه...
بگذار او هم با من بمیرد.
چه شوری به جان سقراط افتاد از تصور تصویر آن پری پیکر که در آغوش او افتاده و لب بر لبانش، مرده...
عشق گاهی دو پرده دارد.
گاه عاشق از جان خود می گذرد تا معشوق زنده بماند و به سعادت و کامرانی برسد
و گاه از فرط عشق و اگر درست ترش را بگوییم از فرط خودخواهی، مرگ را بر او بیشتر از زندگی می پسندد تا در آغوش خود او بمیرد.
سقراط آن شب پس از یک عمر عشق به فضیلت،
به سراشیب منیت سقوط کرد.
او آخرین بوسه و آخرین دم حیات زن زیبا را برای خودش خواست و از تصور این که زن نیز به سراشیب مرگ فرو غلتد، اندوهی به دل راه نداد.
آن شب سقراط به قدر یک عمر رعشه ی مرگ شیرین را به جان خرید و از شورِ عشق، هزار بار مرد و زنده شد.
آن شب به قدر هفتاد سال عمر رفته خویش، عاشقی کرد...
آفرودیت
آفرودیت، آن دختر سپیدتن آتش خو نیز همچون سقراط محکوم به مرگ بود.
آه از یونانیان عاشق پیشه عشق پرور که حتی برای محکومین به اعدام نیز، مرگ عاشقانه می خواستند!
این پریوش ماهرو نیز قرار بود بطرزی شاعرانه بمیرد اما نه در آغوش معشوق،
بلکه هماغوش این پیر فرتوت.
چه جفا پیشه بودند یونانیان،
مرگ عاشقانه آن پیر پرگو کجا و مرگ این دختر فرشته آسای آسمانی کجا.
آه از ظلمی که از ابتدای آفرینش بر زن رفته است...
آفرودیت را تنها به گناه زیبایی و عشق می کشتند.
جرم او آن بود که عاشق کنسول بزرگ شده بود و شبی را، فقط یک شب، در آغوش مرد علامه دهر به عیش و طرب سپری کرده بود.
یونانیان که خدای عشق و زیبایی را آفریده بودند این گناه را بر زنی نبخشیدند.
با جناب کنسول کاری نداشتند زیرا مردان بی گناهند.
گناه، همواره از زن است که یک گل آتش است.
او بود که با آن تنِ پر هوس و نفس چون آتش سرکشش،
برای مرد عالِم طنازی کرد و بساط گناه و لغزش حضرت آقا را گسترد.
مردها عین حقیقتند و زن یکپارچه نفسانیت.
پس از آن هماغوشی،
زن شیطان صفت را به زندان افکندند و برایش محاکمه اعدام فراهم ساختند.
مجازات او این بود که به جای هم آغوشی با مرد دلخواه،
از لبان فاضل ترین پیرمرد شهر، شوکران بنوشد و در آغوش هم او
افتد و بمیرد.
این است سزای زنی که به حکم طبع پرغریزه،
بی دلیل، طنازی و سبکسری و هوسرانی می کند.
مردم باید دو بار به تماشای این نمایش می نشستند تا آن ها که آتش هوس زیر خاکستر سرد وجودشان، شراره می کشد از این ماجرا عبرت بگیرند.
دو مرگ برای دو تن در دو پرده.
پرده مرگ سقراط که به خاطر آن سخنان تحریک آمیزش، جوانان را تحریک به سرکشی علیه جهل زمانه کرده بود
و پرده مرگ این زن سبکسر که با طنازی اش، عالم ترین مرد شهر ، حضرت کنسول را به انحراف کشانده بود.
بگذار تا هر دو شان دو بار بمیرند.
اما بر خلاف سقراط،
آفرودیت قرار بود با زجر و شکنجه بمیرد.
بیچاره آفرودیت تا صبح دیده بر هم نگذاشت...
سوسن چراغچی
زمستان 1400
این داستان، ساختگیست.
سقراط هرگز اینطور کسی نبود. او پدر فضل و دانش و فلسفه در زمان خود بود اما شاید اهل عشق نه.
نام او یک لحظه در ذهنم درخشید و داستان خودبخود خلق شد.
اما چرا سقراط؟
نمی دانم.
شاید برای نمایش این حقیقت بزرگ که میان فضیلت و عشق ، تقابلی وجود ندارد.
سُقراط فیلسوف یونان کلاسیک اهل آتن و یکی از بنیان‌گذاران فلسفهٔ غرب بود.
وی را نخستین فیلسوف اخلاق در غرب می‌دانند. او در سال ۴۷۰ پیش از میلاد متولد شد و در سال ۳۹۹ پیش از میلاد با نوشیدن جام شوکران از دنیا رفت. وی در دادگاهی قانونی، در حضور یک هیئت منصفه به اعدام محکوم شد.جرم وی «فاسد کردن جوانان» و «بی‌اعتقادی به خدایان» بود. حال آن که این مرد فاضل و فیلسوف، عمری را به روشنگری و گسترش حقیقت در میان مردم گذرانده بود و اندیشه او پس از وی نیز بواسطه شاگردانش از جمله افلاطون و گزنفون به آیندگان انتقال یافت و بنای فلسفه غرب را بنیان نهاد. سقراط شهید راه حقیقت شد.
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B7
*هیئت مُنصِفِه یا جوری (انگلیسی: Jury) یا ژوری (تلفظ فرانسوی)
