
پرده نخست
در ایستگاه مترو روی صندلی نشسته و انتظار قطار را می کشیدم. پس از یک روز تلاش بیهوده، به خانه بر می گشتم.
کار از غروب آفتاب گذشته بود. روشنای پریده رنگ انتهای روز ، کم کَمَک دل به سیاهی شب می داد.
در سیّالی بی فکری، از آن حالت های دلچسبی که هنگام خستگی به سراغ انسان می اید، سیر می کردم که زنی میان سال آمد و به آرامی کنارم نشست.
زیر چشمی نگاهش کردم.
ریز نقش بود و با دقت و وسواس، ظرف یک بار مصرف میوه ای را زیر چادر رنگ و رو رفته خود جابجا می کرد. صورت استخوانی رنج کشیده، دست های لاغر آفتاب سوخته و نگاه محجوب و عاری از اعتماد به نفسش، تصویر سیاه یا سایه روشن فقر و نداری ، را پیش چشمم آورد.
خیلی زود، سناریوی آن روز زندگی اش در ذهنم شکل گرفت: او زنی بی چیز بود که یک بسته میوه، لابد نذری، را با مکافات از جایی به دست آورده و همچون غنیمت گرانقدری برای خانواده چشم انتظار خود می برد. شاید کودکانی که قطعا نوه هایش بودند.
آه که چه مادربزرگ فداکاری بود.
حس رقیق دلسوزی و همدردی در دلم جوشید و همچون مِهی سنگین و غلیظ بر جانم نشست و چشمان توجهم را پر کرد. بطوری که در آن لحظه ناب، به هیچ کس و هیچ چیز جز او فکر نمی کردم .
در جا آرزو کردم کاش می توانستم کمکی به او بکنم.
برای همین، سناریوی دیگری از این کار دشوار ناممکن را در ذهن خود شکل دادم.
در آن ساعت، ده هزار تومان* بیشتر پول نقد در کیف نداشتم و مستاصل از بی پولی لحظه ای خود، به این فکر می کردم چطور او را قبل از رسیدن به دستگاه عابربانک معطل کنم. اصلا چگونه و به چه بهانه ای باید شروع می کردم؟ بسادگی که نمی شود به هر انسان آبرومند و نجیبی که سر راه خود دیدیم،گیرم که فقیر، پیشنهاد کمک مالی بدهیم!
اما اگر می توانستم این کار را بکنم، چقدر پول برای زن کافی بود که پرداخت آن برای من هم میسر باشد؟ به یقین صدهزار تومان برای او مبلغ خوبی بود و برای من هم پرداختنش میسر.
در حال این سوال و جواب ها و نقشه و تحلیل های آنی خود بودم که صدای مهربان و صمیمی اش مرا به خود آورد و از گردونه افکارم بیرون کشید.
پرسید: شاغلی؟
در حالی که از سوال ناگهانی او جا خورده بودم، آرام گفتم : بله؟
شاید جوابم را نشنید که دوباره و با اعتماد به نفس بیشتری پرسید: شاغلی؟
جواب دادم:بله!
چه ساده و بی دغدغه پا به دنیای من می گذاشت و کار مرا آسان می کرد.
با دلسوزی و مهربانی گفت: خیلی سخت است هر روز این راه را بروی و بیایی. شش روز است صبح زود به کَن و سولقان می روم و این موقع شب بر می گرم. پدرم در این آمد و رفت از این جا به آن جا در آمده. وای به حال شما که شاغلید و هرروز این مسیر ها را می آیید و می روید در حالی که خسته اید .
ما که باغ داریم. هر روز می روم برای سرکشی...
خدایا آن ها باغ داشتند!!!
به آنی، رنگ از رخ ده هزار تومانی ام پرید و فکر پولی که باید از عابربانک می گرفتم مثل برف در برابر آفتاب نیمروز آب شد. در عوض، بسته ی میوه پیرزن در خیالم اعتباری بدست آورد و بزرگ و عزیز شد! به یاد چادر رنگ و رو رفته و دست های سیاه شده و لاغرش افتادم و در ذهن، به ساده اندیشی خود، پوزخند زدم.
راستی من در چه فکری بودم و او در چه موقعیتی!!!
او برایم یکریز صحبت کرد از رستوران بین راهی ای که داشتند و مکافات بنّایی و رفت و آمدها بین راه و چه و چه که همگی از یک زندگی متوسط یا دست کم آبرومند خبر می داد.
از او پرسیدم چرا همانجا کنار باغ و رستوران بین راهی خود زندگی نمی کنید تا سختی و دردسر آمد و رفت را نکشید.گفت بچه ها نمی آیند...
این زن ظرف یک دقیقه متمول شده بود و دیگر نیازی به دلسوزی من نداشت.
بار سنگین وظیفه، از دوش روح من نیز خودبخود سبک شده بود.
راستی ما کجاییم و تصوراتمان کجا؟ دنیایی که با پندار های خود در ذهن می سازیم آنچنان واقعی هستند که ما را در همین دنیای حقیقی بیرون از خیال و گمان مان به دنبال خود می برند.
بسا طرح ها و تصمیم ها و آرزوهایی که بر مبنای تصاویر خیالی اینچنینی نظیر آنچه که در مورد زن باغ دار در ذهنم طرح کردم، برای خود شکل داده و دست به عمل می زنیم.حال آن که پایه همه آن ها بر حقیقتی رقیق چون مه، استوار بوده است.
شاید از این روست که عمده افعال و رفتار ما سست و بی تاثیرند.
یک پرده آن سو تر
قطار کم کم به ایستگاه نزدیک می شد و ما نیز ناگزیر، به پایان گفتگوی خود می رسیدیم. اما او همچنان صحبت می کرد.خدایا چه اشتیاقی برای گفتگو داشت! مدام نام لیمو را تکرار می کرد. رستوران لیمو.
با اشتیاق پرسیدم: این رستوران دقیقا کجای جاده امامزاده داوود قرار گرفته است؟ زمانی خانه ما همان حوالی بود و زیاد برای تفریح به آن منطقه می رفتیم.
حالا دیگر قطار رسیده و در انتظار هجوم مسافران بود.
زن از جای خود بلند شد و با دستپاچگی پاسخ داد: بستیم. رستوران را بستیم.
و به میان جمعیت رفت تا سوار قطار شود.
حس گنگ و غریبی به من می گفت که این زن راست نمی گوید. شاید از اول راست نمی گفته.
شاید اصلا باغی هم در کار نیست!
دوباره چادر رنگ رنگ و رو رفته را در ذهن خود مرور کردم و باز شاهین قضاوتم میان دو تصویر دارا و ندار، دچار تردید شد.
این چه معمایی بود؟
چرا اساسا سر حرف را باز کرد؟
او بود که بی وقفه از دوری راه و دلسوزی برای من تا تعریف از خان و مان و سروسامان زندگی اش برایم گفت.
از نفس ثروت یا فقر، اینکه دارا بود یا ندار که بگذریم، آیا امکان دارد که این زن ناخواسته ذهن مرا خوانده باشد یا فرمان دلم را و احساس همدردی مرا حس کرده باشد پیش از اینکه بدانم چگونه باید سر حرف را با او باز کنم؟
آیا عمل او نوعی پیشدستی و پیشگیری از قضاوت من راجع به خودش نبود؟ در این صورت او قطعا فقیر و بی چیز بود.زیرا فقرا اگرچه مال و منال ندارند اما در عزت نفس بسیار، ثروتمندند. (باز که قضاوت کردم!)
احتمال دیگری هم هست. آیا می توان گفت کار او پژواکی از احساس و نیّت مشفقانه من بود که به سویم بازگشت؟
به یقین او نیز برای خستگی من دل سوزاند و بی آن که خواسته باشم، با من ابراز همدردی کرد.
(شاید او نیز سناریوی آن روز مرا مجسم کرده بود!)
در واقع آن چه او به من داد، یک پرده بیش از آن چیزی بود که من هنوز به او نداده بودم! زیرا من در دل با او همدردی کرده بودم و او مهربانی اش را به زبان و کلام آورد.
حال اگر پندار خود را به جلوتر برانم آیا می توانم فرض کنم که او فرشته ای بود به صورت آدمی؟
از آن دست، فرشته هایی که روز و شب با لباس مبدل، از جنس و شکل آدمیزاد، میان ما انسان ها می گردند و مدام نشانه های الهی را پیش چشم مادی مان می آورند تا در این دنیای سیاه پر مشغله و فریب، یادمان نرود که عشق و محبت و انسانیت و دوستی، جوهره اصلی ماست...
تا به یاد اوریم که هر عمل خیری عکس العملی دارد و به تناسب و فراخور آگاهی ما دیر یا زود به سویمان باز می گردد.
شاید فرشته ها نه بر روی زمین بلکه در همین زمینه مادی حیات حضور دارند. کنارمان هستند و از جان و ایمان ما محافظت می کنند.
از معمای زن نیک سیرت گیج شده بودم.
ابتدا تصور کردم نیکدلی زنی که بالاخره برایم مشخص نشد که نیازمند هست یا نیست، انعکاس نیّت خیر من به سوی خودم بوده. مانند بازتاب نور در آیینه.
لیکن یک پرده بیشتر می توانم تصور کنم که او فرشته بود.
نه از آن فرشتگانی که دو بال و سیمای نورانی دارند و با حضور خود حتی برای لحظه ای انسان برگزیده را از دنیای مادی خود جدا کرده و به سفر ملکوت می برند.
یا فرشته ای معمولی که در قصه ها آرزوی محال انسان فرودست مشتاقی را براورده می کند.
مثل آن چه که برای سیندرلّا رخ داد.
بلکه فرشته ای از جنس انسان تا در این سیاه چاله ای که بدان هبوط کرده ایم، گاه و بیگاه ردّ و نشانه ای از خدا را نشانمان بدهد، ایمانمان را محک بزند، وزن کند، ... و به یادمان آورد که همه حقیقت، همین مه تیره و تاری نیست که گرداگردمان را فرا گرفته...
همیشه یک پرده آن سوتر نیز وجود دارد.
سوسن چراغچی
22 آبان 1396
*چهار سال پیش، ده هزار تومان ، چند برابر امروز قدر و قیمت داشت. بیچاره اقتصاد پای بر مه ایران!