
"حکم دادند که در لحظهٔ قتل دچار جنون موقت بوده است و تنها به توبه در کلیسا محکوم شد...و در واقع اگر یوگنی ایرتنیِف هنگام ارتکاب آن جنایت دیوانه بود، پس همهٔ انسانها دیوانه اند؛ دیوانه تر از همه، آنانند که نشانه های جنون را در دیگران می بینند و در خویش هرگز."
"شیطانِ" تولستوی ما را با یکی از پیچیده ترین تعارض های درونی انسان روبهرو میکند: جنگ میان غریزه و اخلاق، لذّت و وجدان، خواستههای درونی و انتظارات اجتماعی.
شخصیت اصلی داستان، یوگنی ایرتنیف، تجربهای از گذشته دارد که با وجود تلاش برای ساختن زندگی تازه، همچنان او را رها نمیکند. او یک رابطهٔ جنسی را قبل از ازدواج تجربه کرده بود که هدف از آن را فقط سلامت جسم و روح خود میدانست امّا بعد از اینکه با بانوی مورد علاقهاش ازدواج کرد و با وجود برخورداری از یک رابطهٔ با ثبات و دائمی، باز هم به سمت خواسته قبلی خود متمایل بود. تا اینکه مجبور شد بین این خواسته و آن زن یکی را انتخاب کند و چون در جنگ با اولی شکست خورد دیگری را از میان برداشت.
اینجا میتوان به یک واقعیت روانشناختی فکر کرد: تجربه های لذتبخش صرفاً اتفاقاتی نیستند که در گذشته رخ داده باشند؛ گاهی ردپای آنها در ذهن و مغز ما باقی میماند و حتی پس از سالها میتوانند دوباره میل و اشتیاق ایجاد کنند. پس آیا باید از تجربه کردن ترسید؟
انسان ذاتاً موجودی تجربهگرا و کنجکاو است. بخش بزرگی از تمدن، علم و شناخت ما حاصل همین میل به تجربه کردن بوده است. اصلاً تجربه های ما به بقای ما کمک می کنند. ما در انجام بعضی کارها شرطی می شویم و یک ذهن خالی گاهی خیلی آسیب پذیر می شود.
زندگی دیگران هم گنجینهای از تجربه های انسانی اند؛ اما دانستن یک تجربه با لمس کردن آن تفاوت دارد با این حال، همه تجربه ها به یک اندازه بیخطر نیستند و بعضی از آنها ممکن است چنان در وجودمان ریشه بدوانند که رهایی از تأثیرشان دشوار شود. شاید مسئله شخصیت داستان تولستوی نیز همین باشد: انسان چگونه میتواند میان طبیعت درونی خود و تصویری که از یک زندگی اخلاقی در ذهن دارد، تعادل برقرار کند؟ شاید گذشته را نتوان پاک کرد، اما میتوان رابطه مان را با آن تغییر داد. ما محصول تجربههای گذشته خود هستیم، اما محکوم نیستیم که تا ابد تکرارکننده آنها باشیم. "شیطان امّا دو پایان متفاوت داشت. یکی از جنبه های جالب این اثر همین است که نشان می دهد یک کشمکش درونی چگونه می تواند به سرنوشت های متفاوتی منتهی شود.