
از همان زمان که بشر خویشتن را شناخت برای برآوردن نیازهای زندگی روزمره خوش خود را نیاز مند ساخت ابزارهای گوناگون یافت. می توان گفت که که نخستین ابزارهای بشر اولیه که برای شکار و دفاع از خوش از سنگ و چوب و استخوان ساخت آغازی برای دست ساخته های انسان است.
استفاده از گل و ساخت ظرف های سفالی نمونه دیگری از دست ساخته های اولیه انسان بود که با اختراع چرخ سفالگری تحولی شگرف در این صنعت پدید امد و سبب ظهور سفال هایی بسیار زیباتر و با دوام تر گشت. یکجا نشنیی بشر و روی آوردن به زندگی کشاورزی و دامپروری، کشف فلزات و نیازهایی که در راستای آنها برای بشر ایجاد شد، منجر به ساخت بیشتر ابزراها و وسایل دست ساز در زندگی انسان ها گشت.
یکجا نشینی و زندگی کشاورزی عاملی مهم برای توسعه و شکل گیری تمدن ها ی بزرگ بود، چرا که انسان می توانست فارغ از ترس گرسنگی از آنچه میکاشت برای روزهای سخت زمستان خویش انبار کند و دیگر تمامی توان وی معطوف به تامین خوراک نمی گشت . همین امر فرصتی را در اختیار انسان ها گذارد تا بتوانند به تربیت خویش پرداخته و دست به کار تولید فرهنگ و هنر و صنعت شوند و بر روی دست ساخته های خویش نقش باورها، افکار و سنت های خویش را بنمایند.

انواع صنایع
بطور کلی صنایع به چهار دسته صنایع سنگین، سبک، کوچک و دستی تقسیم می شد که هریک دارای خصوصیات ویژه ای است که در زیر بدان پرداخته می شود.
صنایع سنگین (heavy industries) : صنایع سنگین زمینه ساز توسعه اقتصادی یک کش
و است و از آن با عنوان صنایع مادر یا صنایع کلیدی نیز یاد می شود. این نوع صنایع نیازمند سرمایه گذاری های کلان، ماشین آلات و تجهیزات عمده و نیروی انسانی با مهارت های فنی و تخصصی بالاست. مانند صنایع نفت، پتروشیمی، ذوب آهن و نظایر آن .
صنایع سبک(light industries): صنایع سبک در مقایسه با صنایع سنگین نیازمند تجهیزات و سرمایه کمتر و نیز نیروی انسانی با تخصص پایین تر است. این نوع صنایع حد فاصل صنایع سنگین و کوچک قرار دارند و لازمه بهره گیری از آنها، استفاده از ماشین آلات خودکار و نیمه خودکار است. مانند صنایع نساجی، چرم، پوست، صنایع غذایی، وسایل الکتریکی و نظایر آن.
صنایع کوچک (Small scale industries): صنایع کوچک بیشتر حالت کارگاهی دارد تا کارخانه ای و علاوه بر قابلیت استقرار در شهرها، قابلیت استقرار در روستاها را نیز داراست. در مقایسه با صنایع سبک، نیروی انسانی و تجهیزات و وسایل کمتری نیاز دارد و محتاج سرمایه گذاری های زیاد نیست. در این رشته از صنعتف بخشی از کار تولید توسط ماشین و قسمتی دیگر توسط نیروی بدنی کارگران انجام می شود. نظیر صنایع بلوک زنی، تراشکاری، پلاستیک سازی، عینک سازی و مانند آن.
صنایع دستی (Handicraft industries): از نظر لغوی اصطلاح صنایع دستی دارای مفهوم واحدی نیست و تاکنون تعاریف متعددی از آن ارائه شده است.

دائره المعارف بریتانیا صنایع دستی را جز صنایعی می داند که مهارت، ذوق و اندیشه انسان در تولید آن نقش اساسی دارد. در گزارش مدیریت طرح و برنامه سازمان صنایع دستی ایران نیز صنایع دستی چنین تعریف شده است: “صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق میشو که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فراورده های آن با دست انجام شده و در چهارچوب فرهنگ و بینش های فلسفی و ذوق و هنر انسان های هر منطقه، باتوجه به میراث قوی آنان ساخته می شود”.
اما در تازه ترین و بهترین تعاریف از صنایع دستی چنین آمده است: صنایع دستی به بخشی از هنر – صنعت گفته می شود که با بهره گیری از مواد اولیه بومی و انجام کار اساسی به کمک دست و افزار دستی محصولاتی ساخته می شد که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل تمایز آن از صنایع ماشینی است؛ مانند منبت کاری، قالی بافی، زری بافی و نظایر آن (همان)”.
ویژگیهای عمومی صنایع دستی
سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) ویژگیهای عمومی صنایع دستی را به شرح زیر بیان میکند:
بکارگیری ابزار ساده در ساخت آنها
عدم نیاز به دانش فنی پیچیده نسبت به سایر صنایع
ناهمانندی و عدم تشابه فرآوردههای تولیدی با یکدیگر
ریشه گرفتن از فرهنگ، اعتقاد، باورها، آداب و رسوم منطقه
امکان تأمین بخش عمدهی مواد اولیه از منابع داخلی
قابلیت عرضه به بازاهای جهانی به عنوان یک محصول فرهنگی و هنری
کمک به توسعهی صنعت گردشگری و نشر ارزشهای فرهنگی
سرمایهگذاری کم و کاربری زیاد
بالا بودن ارزش افزودهی تولید
قابلیت جنبههای کاربردی-تزئینی محصول
سهولت در ایجاد توسعه و جابهجایی مکان کارگاه (مراکز تولید)
سهولت در انتقال تجربیات و دانش فنی تولید

خصیصههای صنایع دستی ایران
صنایع دستی ایران به عنوان کاربردی ترین هنر و نیز به عنوان تولیدی فرهنگی، خصوصیات زیر را نیز دارد:
قسمت قابل ملاحظهای از صنایع دستی ایران را زیراندازهای سنتی (قالی، انواع گلیم، گبه، پلاس، زیلو و غیره) تشکیل میدهد.
بخش عمده ای از صنایع دستی ایران در مناطق روستایی و عشایری تولید می شود.
قسمت اعظم محصولات صنایع دستی ایران در محل سکونت صنعتگران تولید می شود.
بیش از ۷۰ درصد تولیدکنندگان صنایع دستی ایران را زنان تشکیل می دهند و لذا میتوان گفت که زنان با ذوق هنرمند ایرانی بالاترین سهم را در میان تولیدکنندگان انواع صنایع دستی ایران دارند.
دهههای متمادی است که صنایع دستی ایران، به واسطهی اشتهار و اعتبار جهانی، بخشی از درآمد ارزی مورد نیاز کشور را تأمین می کند.
صنایع دستی ایران، به لحاظ تنوع در رأس همهی ممالک جهان قرار دارد.