
این بخش، فصل اول خلاصهی کتاب «وابی سابی: خرد ژاپنی برای یک زندگی کامل در ناقص بودن» نوشتهی بث کمپتون است.
ممکن است تمام عمرت را در ژاپن زندگی کنی و هرگز کسی جلوی تو عبارت وابی سابی را به زبان نیاورد. حتی معتبرترین فرهنگ لغت ژاپنی، کوجیئن، مدخلی برای این ترکیب ندارد؛ گرچه دو کلمهی وابی و سابی را بهتنهایی آورده است.
در واقع وابی سابی بیشتر یک فلسفهی زیربنایی است که مثل نخی نامرئی در دل فرهنگ و زندگی ژاپنیها جریان دارد. اما دقیقاً چه معنایی دارد؟
پیام کلیدی این بخش: مفهوم وابی سابی را بهتر میتوان با نگاه جداگانه به دو کلمهاش فهمید.
از وابی شروع کنیم. در ژاپنیِ امروزی، معنایی نزدیک به «سلیقهی خودداریشده» دارد. اما این واژه در اصل با فقر، کمبود و ناامیدی گره خورده بود و از فعل وابیرو به معنای «نگران بودن» میآید.
برای فهمِ کاملترِ این واژه باید به آیینهای باستانی چای برگردیم که نقش مهمی در شکلگیری فرهنگ و زندگی ژاپنی داشتهاند. در اواسط قرن شانزدهم، هرچند ژاپن امپراتوری داشت، قدرت واقعی در دست فئودالهایی به نام دایمیو بود. ساموراییهایی که از قلعهها و املاک دایمیوها محافظت میکردند، برای بیدار ماندن در نگهبانیهای شبانه به نوشیدن چای روی آوردند. آیینی که همراه نوشیدن چای شکل گرفت، فرصتی هم برای تجربهی لحظهای آرامش در میان زندگیِ خشونتبارشان بود.
اما بهزودی نوشیدن چای بخشی از زندگی پرزرقوبرق طبقهی حاکم شد؛ با اتاقهای چای مزین و ظروف تجملی. بهجای مراسمی آرام و ریشهدار در ذن، بهسرگرمی دیگری برای اشراف تبدیل شد.
سپس سن نو ریکیو، استاد چایِ دایمیوی مشهور، تویوتومی هیدهیوشی، تصمیم گرفت این آیین را دگرگون کند. او تجمل مراسمهای چای درباری را کنار گذاشت و نسخهای سادهتر با ظروف ساده و اتاقهای چای کوچکتر را رواج داد. بهجای نمایش ثروت، این آیین باید سادگی و زیبایی طبیعی را جشن میگرفت. سبک ریکیو به «چایِ وابی» یا «وابیچا» شهرت یافت. پس وابی به نوعی نگرش اشاره دارد که سادگی، فروتنی و صرفهجویی را میستاید.
حالا برویم سراغ سابی. ترجمهاش به انگلیسی چیزی شبیه «صیقلخوردگیِ کهنه» یا «سادگیِ ظریف» است. با گذر زمان، این واژه به معنای زیباییای رسیده که با گذشت زمان پدید میآید — قدردانی از فرسودگی، تیرگی و ردّ زمان بر اشیا. جونیچیرو تانیزاکی در اثر کلاسیک خود، در ستایش سایهها، این را بهتر از هر کس بیان میکند آنجا که دربارهی ژاپنیها میگوید ما از هرچه میدرخشد بیزار نیستیم، اما درخششی کمرنگ و متأملانه را به براقیِ سطحی ترجیح میدهیم.
در مجموع، ترکیب وابی سابی نگاهی به جهان است که زیباییِ ساده، نقص و ناپایداریِ همهچیز را ارج مینهد. این نگاه وقتی در برابر برخی گرایشهای غربی — مادیگرایی، کمالگرایی و ترس از رویارویی با گذر زمان — قرار میگیرد، برجستهتر هم میشود. در فرهنگ مصرفیِ پرشتاب امروز، خرد زیادی هست که میتوانیم از راه وابی سابی بیاموزیم.
