
مهرداد قربانی نویسندهٔ ویرگول پنج سال پیش (۱۴۰۰ خورشیدی) مطلبی را منتشر کرد با عنوان «۱۴۵ پرسش دیوانهکننده که ذهنتان را درگیر میکنند». قربانی در آن یادداشت ۱۴۵ پرسش چالش برانگیز مطرح میکند که هر کسی را به فکر وادار میکند.
این پرسشها به پنج دسته تقسیم شدهاند:
چند پرسش مهیج دربارهی زندگی
سؤالات حیرتآور اما طنز
سؤالات حیرتآوری که هیچ پاسخی ندارند
سؤالات عمیقی که شما را به فکر فرو میبرد
سؤالات عجیب و غریب
آنچه در ادامه میخوانید پاسخ من به بعضی از این پرسشها است.
در حدود ده سال پیش من به شکل اتفاقی یک وبسایت خارجی پیدا کردم که تعدادی پرسشنامه یا همان آزمون داشت. موضوع برخی از آزمونها تفریحی و شوخی بود. بعضی هم تست خود شناسی و شخصیت شناسی بود. من بعضی از آزمونهای خودشناسی را انجام دادم و نتیجه مرا شگفت زده کرد. موضوع یکی از تستهای خودشناسی این وبسایت در این مورد بود که بعد از مرگم روی سنگ قبرم چه خواهند نوشت؟ من سوالات این آزمون را جواب دادم و جواب این جمله بود:
A teacher for all
یعنی آموزگاری برای همه. به نظر من این بهترین جملهای است که میشود روی سنگ قبرم بنویسند و شخصیت مرا تمام و کمال توصیف میکند. من واقعا دوست دارم بعد از مرگم مرا به خاطر چیزهایی که به دیگران یاد دادم و در مسیر زندگی کمکشان کرد و به دردشان خورد از من یاد شود.
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا عکسها را به دو دسته تقسیم میکنم:
عکسهایی که من در پسزمینهٔ آنها قابل تشخیصم
عکسهایی که در پسزمینهٔ آن قرار دارم ولی قابل تشخیص نیستم.
با توجه با خاطراتی که از عمر چهل سالهٔ خودم دارم میتوانم بگویم بین ده (۱۰) تا پنجاه (۵۰) عکس از نوع اول وجود دارد که افرادی با هر نوع هدف و کاربردی گرفته اند و من در پسزمینهٔ آنها قابل تشخیص هستم. اینها شامل عکسهای مراسم عروسی اقوام و خویشان و عکسهای افراد غریبه میشود که روزی همزمان با من و خانواده ام برای تفریح و گردش به یک مکان تفریحی آمده بودند و من از شانس، درست در لحظه ای که آنها میخواستند از خودشان عکس یادگاری بگیرند پشت سر سوژهها حضور داشتم.
عکسهای نوع دوم آنهایی هستند که درزمان گرفتنشان از دوربین فاصله زیادی داشته ام و مانند صدها نفر دیگر که همان لحظه در همان فاصله از دوربین ایستاده بودند، به شکل یک نقطه یا لکهٔ مبهم و نامشخص دیده میشوم. برای مثال وقتی در اصفهان مشغول انجام خدمت سربازی بودم و بعد از ظهر روزهای تعطیل کنار زاینده رود میرفتم و در پارکهای ساحلی یک سمت رود قدم میزدم، با احتمال زیاد افرادی سمت دیگر رود مشغول برداشتن عکس یادگاری بودهاند و من به شکلی اجتناب ناپذیر در پسزمینهٔ عکسشان قرار گرفته ام. شمار این عکسها بسیار بیشتر است و من راهی ندارم که تعدادشان را به خوبی تخمین بزنم. حتی نمیتوانم مرتبهٔ بزرگی این تعداد را تخمین بزنم، مثلا بگویم صد عکس؟ هزار عکس؟ ده هزار عکس؟ تخمین زدنی نیست.
اما درعوض میتوانم پرسش دیگری را که به این سوال نزدیک است با دقت جواب دهم، و خواهید دید که جوابش جالب است. پرسش این است: من تا به حال سوژهٔ چند عکس حرفهای بوده ام؟
منظورم از عکس حرفهای، عکسی غیر شخصی و بدون کاربرد شخصی است که یک عکاس حرفهای برای بیان یک مفهوم هنری، اجتماعی یا فلسفی از افراد و اماکن مختلف میگیرد. من دقیقا در سه عکس، و در سه زمان و مکان مختلف سوژهٔ سه عکاس حرفهای بودهام، که بر حسب اتفاق یا شاید بر اساس یک سری قوانین ناشناختهٔ کیهانی، هر سه عکاس خانم بودهاند، و در هر سه مورد مفهومی که میخواستند به کمک من به تصویر بکشند یکی بود.
در هر سه عکس من دارم در پیاده روی یک کوچه یا خیابان راه میروم. در دو عکس دارم در پیاده رو سمت چپی راه میروم. همانطور که حدس میزنید در این حالت خودروهای آن سمت کوچه یا خیابان به سمت مخالف حرکت من حرکت میکردند. در عکس سوم من از سمت راست کوچه راه میرفتم ولی چون آن کوچه (که در یکی از مناطق شمال تهران قرار داشت) باریک و شلوغ بود، قطاری از خودروها در همان سمت کوچه حضور داشتند که به دلیل راهبندان در جلوی کوچه، امکان حرکت نداشتند و به ناچار ایستاده بودند. به این ترتیب من میتوانستم در هر سه عکس به عنوان نماد شعار «نه به خودرو» یا «تلاش برای انسانی کردن محیط شهری» در نظر گرفته شوم.
آیزاک آسیموف، نویسندهٔ برجستهٔ داستانهای علمی تخیلی، کتابی دارد به نام «طلا، آخرین مجموعهٔ علمی تخیلی»(1). این کتاب سه بخش دارد. بخش اول شامل پانزده داستان کوتاه، بخش دوم شامل هجده مقاله در مورد داستانهای علمی تخیلی، و بخش سوم دارای بیست مقاله برای آموزش نویسندگی علمی تخیلی است.
استاد آسیموف در یکی از مقالات بخش دوم، موضوع سفر در زمان را بررسی میکند. او ابتدا راههایی برای سفر به آینده پیشنهاد می کند که از دید نظری امکان پذیرند. سپس موضوع سفر به گذشته را بررسی میکند و موانع زیر را بر سر راه سفر به زمان گذشته بر میشمارد:
سفر به گذشته و تغییر هر چیزی در گذشته، مقدار زیادی از آنچه پس از آن رخ داده، و حتی شاید همهٔ اتفاقات پس از آن لحظه را تغییر دهد. تناقضات حاصل چنان پیچیده و حلناپذیرند، و هرگونه درک منطقی از علیّت چنان غیرممکن است که سادهترین راه خروج از این آشوب غیرمنطقی آن است که فرض کنیم سفر به گذشته برای همیشه غیر ممکن است.
اگر شما یک ماشین زمان داشته باشید و تنها در راستای بُعد زمان بیست و چهار ساعت به آینده سفر کنید، در انتهای سفر خودتان را معلق در فضا و خارج از کرهٔ زمین خواهید یافت. چون در مدت سفر شما، کرهٔ زمین هزاران کیلومتر در فضا حرکت کرده است. برای اینکه در سطح کرهٔ زمین سفر در زمان خود را شروع کنید و در انتها به همان نقطه از زمین برگردید، ماشین زمان شما باید حرکات کرهٔ زمین را دقیقاً دنبال کند.
بدن انسان نمیتواند شتاب فضایی زیادی را تحمل کند. تا کنون نیز هیچ انسانی شتاب گیری در راستای بُعد زمان را تجربه نکرده است. به این دلیل و برای رعایت اصول ایمنی و حفظ جان مسافر زمان، لازم است ماشین زمان با شتاب خیلی کمی در راستای ابعاد فضا و بُعد زمان حرکت کند. به این ترتیب برای مثال شاید بیست و چهار ساعت سفر به آینده حدود دوازده ساعت طول بکشد.
این هم نکتهای است که به نظر خودم رسیده و شاید مفید باشد:
میزان انرژی لازم برای انتقال ماشین زمان و مسافر درون آن به آینده جای بحث زیادی دارد. سادهترین ملاحظه آن است که ماشین زمان مجبور است کرهٔ زمین را در فضا تعقیب کند. دومین ملاحظه آن است که وقتی ماشین زمان و مسافرانش زمان حال را ترک کنند، مجموع جرم آنها از زمان حال حذف میشود. امکان دارد قانون نسبیت عام در این پدیده دخالت کند و مسافران زمان مجبور باشند انرژی معادل جرم بدن خود علاوه بر جرم ماشین زمان را به جهان بدهند، و شاید در انتهای سفر دوباره آن میزان انرژی را از جهان پس بگیرند. این میزان عظیم انرژی که معادل انفجار چند بمب هیدروژنی است باید توسط ماشین زمان و سازوکارهای درون آن کنترل شود.
در انتها آسیموف نتیجه میگیرد:
کاملاً مطمئنم سفر در زمان جدا از ملاحظات نظری که آن را غیرممکن میدانند، به شکلی حل ناپذیر مشکل است. پس بیایید این موضوع را از ملاحظات جدّی حذف کنیم. ولی نه از (گونهٔ ادبی) علمی تخیلی! داستانهای سفر در زمان آنقدر جالب و جذابند که نباید صرفاً به دلایل این جهانی غیر عملی بودن، یا غیر ممکن بودنش (از ادبیات) حذف شوند.
پس من هم تنها از دیدگاه یک نویسندهٔ علمی تخیلی به این سوال پاسخ میدهم. قطعاً یکی از موارد استفادهٔ سفر در زمان در داستانهای علمی تخیلی، کاربرد نظامی و سیاسی این پدیده است. دولتهای متخاصم در یک داستان میتوانند مامورین خود را به آینده بفرستند تا فناوریهای آینده را به زمان حال خودشان بیاورند و از آن فناوریها برای ساخت تسلیحات و جنگافزار برتر استفاده کنند. یا میتوانند مامورینشان را به گذشته بفرستند تا اشتباهات دیپلماتیک یا نظامی کشور خود را تصحیح کنند، یا رهبران و افراد تاثیرگذار طرف مقابل را ترور کنند یا از کار بیندازند.
اگر به تاریخ فناوری و جنگ افزار نگاه کنیم میبینیم که دولتهای مدرن تقریبا همواره هر فناوری جدیدی را ابتدا در زمینهٔ نظامی و به عنوان جنگافزار مورد استفاده قرار داده اند، و بعد که آن فناوری ارزش استراتژیک خود را از دست داده وارد عرصهٔ عمومی شده است. این وضعیت به ویژه پس از جنگ جهانی اول تشدید شد، چون در این جنگ بود که استفاده از فناوری های مدرن موجب برتری راهبردی طرفین نبرد شد. برای مثال هواپیما، زیردریایی و تلگراف رادیویی نخستین بار در این جنگ مورد استفادهٔ نظامی قرار گرفتند. همچنین سلاح شیمیایی، تانک و زره پوش در جریان این جنگ اختراع شدند.
تصحیح اشتباهات گذشته نیز امکان جذاب و مهیجی است که اگر در اختیار دولتها بود همواره از آن در جریان رقابتهای دیپلماتیک و درگیریهای نظامی به عنوان یک برگ برنده استفاده میکردند. به عنوان مثال اگر آلمانها ماشین زمان را اختراع میکردند میتوانستند تعدادی مامور به زمان آدولف هیتلر بفرستند تا مانع تصمیمات اشتباه او شوند و به این ترتیب کاری کنند که آلمان در جنگ جهانی دوم برنده شود.
به این ترتیب میبینیم که نویسندهٔ یک داستان علمی تخیلی میتواند در داستان خودش از ماشین زمان استفاده های زیادی بکند و یک داستان مهیج و پرکشمکش بنویسد.