
برخلاف تصور شما، این یادداشت بههیچوجه سیاسی نیست و کمترین ارتباط را با مسائل جاری افغانستان دارد!
بهمنماه ۹۸ بود که با اعضای تشکلی در دانشگاه به اردو رفتیم. محلّ اردو مشهد بود و هرروز به پابوسِ حضرت رضا (ع) میرفتیم. یک روز هنگام برگشتن از حرم، دست مسئولمان کلاه عجیبی دیدم که شبیه کلاههایی که دیده بودم نبود. در جواب پرسش من گفت که «از کلاهِ احمد شاه مسعود یکی خریدم؛ جنسش خوبه و دوختش فلان و...»
از شما چه پنهان که نشناختمش؛ لیکن با تردستی خودم را از ورطۀ ندانستن بیرون کشیدم [بالأخره برای ماها اُفتِ کلاس داشت که مثلاً دبیر سیاسی مجموعهای باشی و شخصیتها را نشناسی!] اما خودم که میدانستم نمیشناسم. به مناسبتی چندباری حرف از این شخص پیش کشیده شد و فهمیدم بقیه هم تقریباً مثل مناند. این رفیقمان هم که میشناخت، بهخاطر تحقیقاتی بود که روی مسئلهٔ افغانستان کرده بود.
گذشت و اسم احمد شاه مسعود از ذهنم بهکل بیرون رفت؛ رفت تا این یکی-دو ماه که جریانات افغانستان و خروج آمریکا و تسلط طالبان زیاد شد، دوباره نامش را شنیدم و این بار خیلی شنیدم. علاوهبر خودش، عکس و فیلمها از پسرش -احمد مسعود- که الحق -لااقل- در چهره و سیس و ادا مثل خود اوست، فراوان به چشمم خورد.
حالا دیگر احمد شاه مسعود برایم نکرۀ مقصوده نبود؛ معرفه به عَلَم شده بود و وزن و اعراب داشت برای خودش در تحلیلهای سیاسی. تازه فهمیده بودم آن آقایی که در بیتِ رهبری، کنار دستِ ناصر فیض نشسته بود و از لطافتِ طنزِ او بهطرز هیستریکی میخندید، آقا محمدحسینِ جعفریان است که ازطریق روایتِ فتح و بههمراه بقیهٔ نیروهای شهید آوینی، دههٔ هفتاد به افغانستان رفته بود [و حالا تقریباً در مقابل روایتِ غالبِ جریان راست از وقایع افغانستان صحبت میکرد].
من تازه فهمیده بودم افغانستان بهجز کابل و قندهار و غزنی و بلخ، یک پنجشیر هم دارد. تازه فهمیده بودم احمد شاه مسعودِ مذکور، از قرار معهود، در برابر طالبان ایستاده بوده و مقاومت کرده بود. و تازه خیلی چیزهای دیگر را هم فهمیده بودم.
در همین حالات بودم که دیدم جماعتی دیوانهوار اسم خودش و پسرش را تقدیس میکنند. این طرفیها اما نسبتهایی به مسعود میدادند که نشنیده بودم. از کشتار شیعیان منطقهٔ افشار تا همکاری با شوروی. آن طرفی عکس و فیلم پدر و پسر را بهعنوان مظلومینِ معاصر منتشر میکند و این طرفی، عکس شیعیان کشتهشده و تصویر دیدارهایشان را.
وضعیت بغرنج و عجیبی است زمانی که ناچار میشوی تصمیم بگیری. ما تا جایی میتوانیم بیطرف باشیم. از یک جایی به بعد، دین و شریعت هم -بر فرض محال- اجازه دهد، شرافت و انسانیت اجازه نمیدهد. این شد که خواستم ببینم کدام حق میگویند و کدام نه.
مسئلهٔ عجیبی که در جریان افغانستان بار دیگر برایم نمایان شد، میزان واکنشپذیری غیرارادی جامعه بود. باور کنید اگر تا دو ماه پیش از مردم -خاصتاً جوانان- میپرسیدی احمد شاه مسعود کیست، اصلاً نمیشناختند؛ نه چپ و نه راست. اما حالا همه از آنها چنان سخن میگفتند که گویا «یک شب میان طالبان» بودهاند و یا «فرمانده مسعود» را در نبردی همراهی میکردند!
علت اما مردم نیستند. مردم رمهاند؛ بیتعارف! باید دید چوپان کیست و آنها را به کجا میرانَد. بارها شنیدهایم که «النَّاسُ عَلیٰ دینِ مُلوکِهِم» اما همیشه منظورمان از «مُلوک»، منعطف بوده به حاکمان سیاسی جامعه. امروز میخواهم از ملوکِ حقیقیِ جامعهٔ مدرن و پسامدرن صحبت کنم: رسانه. امروز و در عصر فناوری اطلاعات، دیگر فلان فرد و گروهِ حاکم مدیر نیستند؛ مدیر رسانههایند و البته مردم! هردو مُدیرند و مُدار. حاکماند و محکوم. فرمانروایند و فرمانبُردار. چرایش را خواهم گفت.
در اهمیت رسانه همین بس که فردی را در چند روز میتواند از اوجِ عزّت به حضیضِ ذلّت برساند. با نقل خبری، او را «جاسوس وابستۀ MI6» نشان دهد، یا با نشر فیلمی، او را مدافع حریم ادبیات فارسی بنمایاند. هیچ دقت کردهاید که چرا تا دیروز این اسناد و فیلمها رو نمیشدند؟ چرا تا دیروز حرفی زده نمیشد؟ چرا اصلاً کسی اینها را نمیشناخت؟
واقعیت آن است که مردم و رسانهها در عصر جدیدِ اطلاعات، هردو حاکماند. تأثیر و تأثر دارند. پیشتر که وسیلهٔ ارتباطجمعی، تلویزیون بود و ماهواره و روزنامه، مردم پذیرا بودند و رسانهها خطدهنده. زینسبب بود که مهمترین اتفاقات در هر انقلاب و کودتایی، در اطراف مقرّ رادیو و تلویزیونها میافتاد.
اما در عصر کنونی ما که شبکههای اجتماعی (social networking) گسترش یافته، مردم خودشان روایتگر شدهاند. نقش انفعالیِ افراد از میان رفته و هرکس بازیگر فعالی شده. امروزه هر حساب کاربری تلگرام و اینستاگرام و واتساپ و توییتر و فیسبوک و...، بهتنهایی صداوسیمایی شده برای خودش!
اینجاست که تأثیر و تأثرها خودنمایی میکنند. رسانهها چیزی را میگویند که در میان مردم داغ است، و مردم چیزی را میبینند که در رسانهها داغ است. هرچه بررسی میکنم، نمیدانم کدام طرفِ ماجرا شروعکننده است.
میبینی خبر آمده دربارهٔ مردی که چندین سال پیش کشته شده، میفهمی که این رسانه برای ضریبدهی به افکار عمومی چنین خبری منتشر کرده، بعد میبینی چرا میخواهد ضریب بدهد، چون بین مردم داغ است، چرا داغ است، چون رسانهها داغش کردند، چرا داغش کردند، چون مردم در فضای مجازی ترندش کردند، چرا ترند شد، چون خبرش پخش شد و... ؛ پایان هم ندارد!
البته ما که نمیدانیم؛ شاید دست یا دستهایی پشت پردۀ این ترندها و داغشدنها باشد. اما اینها مهم نیست؛ لااقل بهاندازهٔ چیزی که میخواهم بگویم مهم نیست. رسانه و اخبار را من با آن یادداشتِ معروف رولف دوبلی شناختم.
الغرض، رولف دوبلی بهخوبی میگفت اخبار چیزهای کماهمیتتر را برای ما مهمتر جلوه میدهند و ضریب اهمیت را دگرگون میکنند. الحق و الإنصاف، بین خبرِ «گرمایش فزایندۀ زمین» و «شعرخوانی احمد شاه مسعود» کدامیک مهمتر است؟ اما کدام را نشانمان میدهند؟ ما خودمان سراغ کدامیک میرویم؟
این نکته را رولف دوبلی خیلی خوب میگفت، اما میخواهم چیزکی بر آن بیفزایم. رسانهها بیشتر کفِ روی آب ایجاد میکنند تااینکه بخواهند به آبِ جامعه حرکتی تزریق کنند. نیک بنگریم در همین یکی-دو ماه اخیر، چهقدر اتفاقات افتاد و چهقدر نوشتیم و چهقدر بحث کردیم. الآن کدامشان یادمان مانده؟ از بحث دربارهٔ فلان وزیر تا بحث دربارهٔ سدهای خوزستان و...
شاید بدترین بدیِ رسانهزدگی همین باشد. بهراستی الآن چند نفر در روز پیگیر اخبار مربوط به آبرسانی به روستاهای خوزستاناند؟ یادتان هست آن هشتگها را؟ «خوزستان آب ندارد» و شاید هنوز هم ندارد، اما چرا پیگیرش نیستیم؟ یکدفعه همهچیز درست شد یا نیاز بنیبشر به مایۀ حیات برطرف شد؟ دیگر خوزستانیها بیآب هم زنده میمانند؟
ما بهشدت اخبارزده و رسانهزده شدهایم، و بدبختانه رسانهها هم بهشدت جوزده و ترندزده. گویی که افسار دو اسبِ رَمکرده را به هم بستهاند. این، آن را به سویی میکشد و آن، این را به راهی میبرد. چه میتوان کرد...؟!
محمد جواد محقق/ کارشناسی حقوق