«کیمیاگریِ بخشش»؛ از منظر حقوقی و تعهداتِ اجتماعی
(نویسنده: گروه تحلیل و پژوهش کارگروه صلح و سازش کارآفرینان صنعتی ایران)
ویرگول(خبرنگار ۱۴۰۱) و به نقل از واحد خبر کارگروه صلح و سازش _ مفهومِ «کیمیاگریِ بخشش» که در اندیشۀ دکتر حجت بقایی، به مثابۀ یک رویکردِ نوآورانه در حوزۀ مسئولیتهای اجتماعی تعریف میشود، فراتر از یک کنشِ اخلاقیِ صِرف، واجدِ لایههایی است که میتوان آنها را در ترازویِ حقوق و تعهداتِ مدنی سنجید. اگرچه این واژه در ظاهر با ادبیاتِ عرفانی و اخلاقی گره خورده است، اما در بطنِ خود، «تعهدِ به خیر» را به شکلی نظام مند و ساختاریافته در قالبِ قراردادهایِ اجتماعی و مسئولیتهایِ حقوقیِ اشخاصِ حقیقی و حقوقی بازتعریف میکند.
از منظرِ حقوقی، خیرخواهی معمولاً در قالبِ عقودِ «تبرعی» (مانند هبه، وقف یا صلحِ بلاعوض) طبقهبندی میشود. قانونگذار در نظامهایِ حقوقیِ مختلف، به ویژه در قانون مدنی ایران، احکامِ مشخصی برای این گونه قراردادها وضع کرده است. اما «کیمیاگریِ بخشش» پیشنهادی فراتر از انتقالِ مالکیتِ یک مال است؛ این مفهوم به دنبالِ ایجادِ ارزشافزوده از طریقِ «دانش» و «مهارت» است. در اینجا، تعهدِ فردِ بخشنده، صرفاً انفاقِ مال نیست، بلکه انتقالِ «فناوریِ زیستن» یا «بهرهوریِ اقتصادی» است که میتواند در قالبِ مسئولیتهایِ ناشی از «تعهد به آموزش» و «تضمینِ کیفیتِ خدمات» مورد بحث قرار گیرد.
زمانی که یک کنشگرِ اجتماعی در قالبِ پروژههایی مانند «کیمیاگریِ بخشش»، واردِ عرصۀ آموزش یا انتقالِ تکنولوژی (مانند آنچه در حوزۀ کودهای زیستی شاهد هستیم) میشود، ناخودآگاه با مجموعهای از الزاماتِ قانونی روبهرو میگردد. در حقوقِ تجارت و مسئولیتِ مدنی، «حسنِ نیت» اصلِ بنیادین است. این اصل ایجاب میکند که خیرخواهی، نباید پوششی برای غفلت از استانداردهایِ حرفهای باشد. اگر این «بخشندگی»، در قالبِ یک خدمتِ مشاورهای یا فنی ارائه شود، واهب یا بخشنده، در برابرِ نتایجِ حاصله مسئولیتِ اخلاقی و گاهی حقوقی دارد. قانونِ مسئولیتِ مدنی تأکید میکند که هرگاه کسی به دیگری زیانی وارد کند، ملزم به جبرانِ خسارت است؛ بنابراین، «کیمیاگری» در این معنا، باید با رعایتِ اصولِ ایمنی، استانداردسازی و تعهدِ حرفهای همراه باشد تا از تبدیل شدنِ یک «عملِ خیر» به یک «دعویِ حقوقی» جلوگیری شود.
از سوی دیگر، این مفهوم میتواند زیربنایِ حقوقیِ «سمنها» (سازمانهای مردمنهاد) و مسئولیتِ اجتماعیِ شرکتی (CSR) را تقویت کند. امروزه در حقوقِ مدرن، شرکتها تنها مسئولِ سودآوری برای سهامداران نیستند، بلکه در برابرِ جامعه و محیطِ زیست نیز پاسخگوهستند. «کیمیاگریِ بخشش» در حقیقت، تجلیِ عینیِ همین مسئولیتِ اجتماعی است. این مفهوم میتواند به عنوان یک مدلِ عملیاتی، در اساسنامهها و منشورهایِ اخلاقیِ بنگاههایِ اقتصادی گنجانده شود تا «خیرخواهی» را از یک امرِ سلیقهای و موردی، به یک رویۀ ثابتِ سازمانی تبدیل کند.
علاوه بر این، در حوزۀ مالکیتِ فکری، «کیمیاگریِ بخشش» میتواند به عنوانِ «اشتراکگذاریِ دانش» تحلیل شود. وقتی یک متخصص یا کارآفرین، تجربیات و دستاوردهایِ علمیِ خود را بدونِ چشمداشتِ مادیِ مستقیم در اختیارِ جامعه قرار میدهد، در واقع در حالِ تدوینِ یک «قراردادِ نانوشتۀ عمومی» است. اگرچه این اقدام داوطلبانه است، اما حمایتهایِ قانونی از حقوقِ معنویِ پدیدآورنده ایجاب میکند که این مشارکت، بدونِ تضییعِ حقوقِ مادی و معنویِ صاحبِ اثر صورت پذیرد.
در نهایت، «کیمیاگریِ بخشش» را باید فراتر از هبهنامههای سنتی دید. این رویکرد، در گذار از «بخششِ منفعل» به «بخششِ کنشگر»، نیازمندِ تدقیقِ حقوقی است. برای آنکه این مفهوم در ساختارِ حقوقیِ جامعه نهادینه شود، باید سازوکارهایی اندیشیده شود که میانِ «انگیزۀ خیرخواهانه» و «مسئولیتِ حرفهای» تعادل برقرار کند. کیمیاگریِ واقعی در دنیایِ حقوق، نه در تبدیلِ مس به طلا، بلکه در تبدیلِ یک «امیدِ اجتماعی» به یک «سندِ تعهدآور» و پایدار است؛ سندی که منافعِ آن نه تنها به فردِ گیرنده، بلکه به کلِ پیکرۀ اجتماع بازگردد و ساختارهایِ حقوقی نیز این خیرخواهی را به عنوانِ حقی مکتسب و ارزشمند به رسمیت بشناسند.
./. ./. ./.