ویرگول (خبرنگار ۱۴۰۱) اقتصاد توسعه_ فرار سرمایه در نگاه نخست ممکن است فقط به معنای انتقال پول و دارایی از یک کشور به کشور دیگر باشد؛ اما پیامدهای آن به جابه‌جایی منابع مالی محدود نمی‌شود. وقتی سرمایه از چرخه تولید داخلی خارج می‌شود، فرصتهای ایجاد شغل، توسعه صنعت، گسترش فناوری و رونق کسب‌وکار نیز از دسترس اقتصاد دور می‌مانند. از همین رو، پرسش مهم فقط این نیست که چه میزان سرمایه از کشور خارج شده، بلکه این است که چرا بخشی از سرمایه‌گذاران، آینده فعالیت اقتصادی خود را در خارج از مرزها جستجو می‌کنند.
دکتر حجت بقایی، فعال حوزه تحقیق و توسعه و رسانه، در گفتگویی درباره فرار سرمایه، این پدیده را نشانه‌ای از کاهش اعتماد به فضای اقتصادی کشور دانست. او معتقد است خروج سرمایه را نباید صرفاً در قالب یک شاخص مالی یا آماری بررسی کرد؛ زیرا پشت این تصمیم، مجموعه‌ای از نگرانیها دربارۀ ثبات، امنیت سرمایه‌گذاری و امکان برنامه‌ریزی برای آینده قرار دارد.
[ سرمایه‌ای که از تولید فاصله می‌گیرد ]
به گفته بقایی، سرمایه‌ای که می‌توانست در کارخانه، کارگاه، توسعه فناوری یا ایجاد ظرفیتهای تازه تولیدی به کار گرفته شود، گاهی راهی بازارهایی می‌شود که سرمایه‌گذار آنها را قابل پیش‌بینی‌تر یا امن‌تر می‌داند. این جابه‌جایی، علاوه بر کاهش منابع در دسترس تولیدکنندگان داخلی، می‌تواند بر اعتماد فعالان اقتصادی نیز اثر بگذارد.
او در این‌باره می‌گوید: «وقتی سرمایه از کشور فرار می‌کند، یعنی اعتماد فرار کرده است.» این تعبیر بر پیوند میان تصمیم اقتصادی و ارزیابی سرمایه‌گذار از آینده تأکید دارد. سرمایه‌گذاری معمولاً با افق زمانی بلندمدت همراه است؛ سرمایه‌گذار برای ساخت کارخانه، توسعه خط تولید یا ورود به بازار تازه، نیازمند آن است که بتواند تا اندازه‌ای مسیر پیش‌رو را پیش‌بینی کند. هرچه این امکان کمتر شود، تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری مولد دشوارتر خواهد شد.
از این منظر، فرار سرمایه تنها یک پیامد نیست؛ خود می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات عمیق‌تر باشد. اگر فعالان اقتصادی احساس کنند که تولید در داخل با دشواریهای فراوان و چشم‌انداز نامطمئن روبه‌روست، ممکن است بخشی از دارایی خود را به حوزه‌هایی منتقل کنند که از نگاه آنان امنیت بیشتری دارد. در نتیجه، چرخه‌ای شکل می‌گیرد که در آن کاهش سرمایه‌گذاری، ظرفیت تولید را محدود می‌کند و ضعف تولید نیز اعتماد به اقتصاد را بیشتر تحت فشار قرار می‌دهد.
[ «آشوبِ پرسود» و منافع متعارض ]
بقایی برای توضیح بخشی از این وضعیت از تعبیر «آشوبِ پرسود» استفاده می‌کند. منظور او شرایطی است که در آن، بی‌ثباتی اقتصادی برای برخی ذینفعان سودآور می‌شود؛ در حالی که برای تولیدکنندگان، کارگران و مصرف‌کنندگان، هزینه‌های سنگینی به همراه دارد.
به باور او، گروه‌های مختلف ممکن است از نظر ظاهر، اهداف یا موقعیت اجتماعی تفاوت داشته باشند، اما در شرایطی خاص، منافعشان با تداوم بی‌سامانی اقتصادی هم‌راستا شود. بقایی در گفتگوی خود، هم‌زمان به انتقال داراییها به بازارهای خارجی و هزینه‌کرد منابع در پروژه‌های برونمرزی اشاره کرده و این جریانها را از نظر پیامدهایشان برای منافع داخلی قابل بررسی دانسته است.
او همچنین معتقد است برای کسانی که داراییهای خود را بیرون از کشور تثبیت کرده‌اند، ثبات اقتصادی در داخل ممکن است معنای متفاوتی داشته باشد. از نگاه او، تقویت پول ملی و رونق تولید می‌تواند حاشیه سودی را که از آشفتگی بازار به دست می‌آید، محدود کند. به همین دلیل، بررسی رابطه میان منافع اقتصادی و تداوم بی‌ثباتی، به گفته بقایی، اهمیت دارد.
البته این ارزیابی، تحلیل و دیدگاه مطرح‌شده از سوی بقایی است و برای داوری قطعی درباره هر جریان مالی یا گروهی، به داده‌های روشن و قابل راستی‌آزمایی نیاز است. با این حال، پرسشی که او پیش می‌کشد برای بحث عمومی اهمیت دارد: آیا ساختار اقتصادی به‌گونه‌ای عمل می‌کند که سرمایه‌گذاری در تولید را پاداش دهد، یا شرایطی ایجاد شده که فعالیتهای غیرمولد و بهره‌گیری از نوسانها جذاب‌تر به نظر برسد؟
[ ثبات اقتصادی؛ شرط برنامه‌ریزی برای تولید ]
تولیدکننده برای ادامه فعالیت، تنها به سرمایه اولیه نیاز ندارد. او باید بتواند هزینه‌ها، دسترسی به مواد اولیه، مسیر فروش و امکان بازپرداخت تعهدات خود را تا حدی پیش‌بینی کند. هرچه برنامه‌ریزی دشوارتر شود، احتمال تعویق سرمایه‌گذاری یا انتقال منابع به حوزه‌های دیگر افزایش می‌یابد.
بقایی بر همین اساس، تقویت پول ملی و حرکت چرخ تولید را از عواملی می‌داند که می‌توانند به کاهش جذابیت سود ناشی از آشفتگی بازار کمک کنند. در کنار این موارد، ایجاد فضای قابل اتکا برای سرمایه‌گذاری اهمیت دارد؛ فضایی که در آن فعال اقتصادی بتواند برای آینده کسب‌وکار خود برنامه‌ریزی کند و اطمینان داشته باشد که تلاش تولیدی، در برابر نوسانهای پیش‌بینی‌ناپذیر و موانع ساختاری بی‌دفاع نمی‌ماند.
این موضوع برای صنایع کوچک و متوسط اهمیت ویژه‌ای دارد. بنگاههای کوچک معمولاً منابع مالی محدودتری دارند و در برابر تغییرات ناگهانی هزینه‌ها یا دشواری تأمین سرمایه، آسیب‌پذیرترند. خروج سرمایه یا کاهش سرمایه‌گذاری داخلی نیز می‌تواند فرصتهای تأمین مالی و توسعه این بنگاهها را محدودتر کند.
[ سرمایه‌گذاری و امنیت ملی از نگاه بقایی ]
در بخش دیگری از گفتگو، بقایی میان فرسایش اعتماد داخلی و آسیب‌پذیری کشور در برابر فشارهای خارجی ارتباط برقرار می‌کند. به گفته او، ضعفهای ساختاری و گسست در منافع ملی می‌تواند زمینه را برای افزایش فشار بیرونی فراهم کند. او خروج سرمایه را یکی از نشانه‌های این ضعف می‌داند؛ به‌ویژه زمانی که سرمایه‌گذار داخلی، کشور را برای فعالیت اقتصادی امن ارزیابی نکند و منابع خود را از بخشهای مولد خارج کند.
این دیدگاه بر این نکته تأکید دارد که توان اقتصادی و ظرفیت تولیدی، تنها موضوعاتی تجاری نیستند. وجود بنگاههای فعال، تولید پایدار و فرصتهای شغلی می‌تواند به افزایش تاب‌آوری جامعه نیز کمک کند. در مقابل، کاهش تولید و تضعیف اعتماد اقتصادی ممکن است دامنه انتخابهای کشور را محدود کند.
بقایی در توصیف این وضعیت از تعبیر «دعوتنامه از درون» استفاده می‌کند؛ تعبیری که به باور او، به ضعفهای داخلی و ازهم‌گسیختگی منافع ملی اشاره دارد. بر اساس این نگاه، مقابله با فشارهای بیرونی تنها با توجه به عوامل خارجی ممکن نیست و باید هم‌زمان به تقویت بنیانهای اقتصادی و افزایش اعتماد در داخل توجه کرد.
[ بازگشت سرمایه به چرخه تولید ]
پیشنهاد محوری بقایی، بازگرداندن اولویت منافع ملی به داخل مرزهاست. در سطح اقتصادی، این پیشنهاد به معنای فراهم‌کردن شرایطی است که سرمایه‌گذاری در تولید و صنعت برای فعالان اقتصادی امکان‌پذیر و قابل اتکا باشد. در چنین رویکردی، حمایت از تولید صرفاً به بیان اهمیت آن محدود نمی‌شود؛ بلکه باید موانعی که فعالیت مولد را دشوار می‌کنند نیز شناسایی و کاهش یابند.
بازگشت سرمایه به چرخه تولید، به اعتماد نیاز دارد؛ اما اعتماد با یک شعار یا تصمیم کوتاه‌مدت ایجاد نمی‌شود. ثبات در قواعد و مقررات، امکان دسترسی بنگاهها به منابع مالی، کاهش موانع اداری و فراهم‌کردن چشم‌اندازی روشن‌تر برای فعالیت اقتصادی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر تصمیم سرمایه‌گذاران اثر بگذارند. هرچه تولیدکننده بتواند بهتر برای آینده برنامه‌ریزی کند، احتمال تخصیص سرمایه به فعالیتهای بلندمدت نیز افزایش می‌یابد.
بقایی می‌گوید اگر سرمایه‌ها به‌جای «پرواز»، در داخل کشور «ریشه» بدوانند، امکان تقویت تولید و کاهش بخشی از تلاطمهای اقتصادی فراهم می‌شود. این تعبیر، تصویری از سرمایه‌گذاری به‌مثابه عاملی برای ماندگاری و توسعه ارائه می‌دهد؛ سرمایه‌ای که در بنگاه و صنعت به کار گرفته می‌شود، می‌تواند به شکل ظرفیت تولیدی، اشتغال و تجربه فنی در اقتصاد باقی بماند.
[ مسئله‌ای دشوار، اما قابل بررسی ]
فرار سرمایه پدیده‌ای پیچیده است و نمی‌توان آن را با یک علت یا یک راه‌حل توضیح داد. تصمیم سرمایه‌گذار ممکن است از مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، مدیریتی و نهادی تأثیر بگیرد. از همین رو، بررسی دقیق این مسئله نیازمند اطلاعات قابل سنجش، شناخت مسیرهای خروج سرمایه و ارزیابی شرایطی است که سرمایه‌گذاری مولد را دشوار می‌کند.
با این حال، گفتگوی بقایی یک پرسش اساسی را پیش روی سیاستگذاران و فعالان اقتصادی قرار می‌دهد: چگونه می‌توان شرایطی ایجاد کرد که سرمایه‌گذاری در تولید داخلی، برای صاحبان سرمایه انتخابی پایدار و قابل اعتماد باشد؟ پاسخ به این پرسش، از نگاه او، با بازگرداندن منافع ملی به مرکز تصمیم‌گیری اقتصادی و توجه جدی به موانع تولید آغاز می‌شود.
در نهایت، موضوع فرار سرمایه فقط درباره پولی نیست که از مرزها عبور می‌کند؛ درباره اعتمادی است که باید در داخل ساخته شود، تولیدی است که به سرمایه نیاز دارد و آینده‌ای است که فعالان اقتصادی باید بتوانند برای آن برنامه‌ریزی کنند. بقایی راه دشوار این مسیر را در بازگشت اولویت منافع ملی به داخل کشور می‌بیند؛ مسیری که تحقق آن به شناخت موانع، پاسخگویی به نگرانیهای سرمایه‌گذاران و ایجاد بستر مناسب برای فعالیتهای مولد وابسته است.
///
