«رقص تضادها» در مشاور املاک حقیقت آدمی/ توضییحاتی درباره داستان «چکاپ سلامت»
اخبار مدیریت_ فرهنگ توسعه|| دکتر حجت بقایی، پژوهشگر و طراح «دکترین رقص تضادها»، در ادامه مجموعه گفتگوهای خود درباره این دکترین، این بار نه با یک پرونده نظری، بلکه با یک روایت واقعی به گفتگو نشست؛ با داستان «چکاپ سلامت» نوشته مهدی شکرپور، که با یادداشتی از یک دوست مشترک به دستش رسیده بود. داستانی که بنا بر مقدمه این گفتگو، «تضاد میان حقیقت واقعی آدمها و لبخندها و نگاههای حق به جانب» را بهتر از هر تحلیل نظری بازگو میکند.
این گفتگو، برخلاف گردهماییهای موجود، یک گزارش صریح است.
داستان با یک قرار همیشگی آغاز میشود؛ قرار چندساله میان تعدادی از همدورهایهای دانشکده فنی دانشگاه تهران. هر چند ماه یک دورهمی، یک ناهار، چند ساعت گپ، کمی شوخی، و مرور خاطراتی که برخی از آنها «آنقدر تعریف شدهاند که خودشان هم دیگر نمیدانند اصل ماجرا چه بوده».
به گفته دکتر بقایی، همین جمله کوتاه، نخستین تضاد دکترین را نشان میدهد: خاطرهای که تا حد راستی مکرر شده، از حقیقت فاصله گرفته است. «حقیقتی که به نقل مکرر سپرده شود، آرامآرام خودش را جای واقعیت میگذارد. رقص تضادها از همینجا آغاز میشود؛ از جایی که ما دیگر روی حافظه خودمان حقوق راست گفتن را صادر کردهایم.»
در یکی از این دورهمی ها، صادق درودگر ماجرای «چکاپ کامل بدن» خود را تعریف میکند: دستگاهی که تازه از آلمان وارد شده، هم بیماریهای فعلی را نشان میدهد و هم بیماریهای آینده را پیش بینی میکند؛ هزینه هم هفت میلیون تومان.
بقایی در این نقطه از روایت، روی یک عبارت دقیقاً میایستد: «پیش بینی بیماری آینده». او میگوید اینجا اولین شکاف میان علم و نمایش ایجاد میشود. «ماشین اگر همان معلوم را هم بگوید، ادعای بزرگی کرده است؛ اما وقتی پیش بینی را به کالا تبدیل میکند، از دستگاه پزشکی فاصله گرفته و به یک آگهی پرهزینه تبدیل شده است.» با این وصف، خود او هم به هزینه اشاره میکند: «عدد معقولی به نظر میرسید».
ماجرا خیلی سریع به یک نکته مهم دیگر میرسد. پزشکی به نام رضایی، دستگاهی را که در بیمارستان است به مطب دیگری میبرد تا آزمایش انجام دهد؛ هزینه اش هم شش میلیون تومان.
بقایی این دقیقه را «نخستین تضادی که خنجر از زیر آستین بیرون میآورد» مینامد: نماد علم در دست کسی قرار گرفته که آن را جابهجا میکند؛ دستگاهی که به گفته او فقط دو نمونه اش وارد ایران شده، یکی در بیمارستان و دیگری در مرکز پاسداران.
راستیآزمایی ناشی از تردید، میزبان را تغییر میدهد: مرکز چکاپ در پاسداران، با خانم شعبانی که «با حوصله» توضیح میدهد. دو نوع خدمت: چکاپ اولیه یک ساعته با «نزدیک ۲۶ هزار داده» به مبلغ هشت میلیون و صد هزار تومان، و چکاپ کامل چهار ساعته با «نزدیک صد هزار نقطه» به مبلغ سی وچهار میلیون تومان.
بقایی اینجا لحن متعارف روایت را برای یک محاسبه درونی تغییر میدهد و میگوید: اینجا ورق برمیگردد. «اولین بار با پول جلو افتاد، بار دوم با پول عقب افتاد، و این یعنی معیار را خود ما ساختهایم، نه علم را.» او مجموع انتظار محتاطانهاش را اینطور میشمارد: از یک میلیون جلو، به یک میلیون و صد هزار عقب، در حالی که هنوز هیچ آزمایشی انجام نشده است.
سه میلیون بیعانه واریز میشود. پیامک تأیید و دستورالعمل میرسد: هشت لیوان آب در روز قبل، پرهیز از قهوه و کافئین و سیگار، استحمام قبل از مراجعه، ناشتا بودن چهار ساعته، پرهیز از ورزش دو ساعته، خواب کافی.
راوی همهچیز را رعایت میکند؛ حتی برنامه سفر صبحگاهی خود به درکه را طوری تنظیم میکند که ساعت هشت پایین کوه باشد.
بقایی در این بخش، دقت دستورالعمل را «شمافیکنی» مینامد که جای شناخت را نمیگیرد: «دستورالعمل، عادت اطاعت را در ما میسازد. همین که رژیم آبی و ناشتایی و شب خواب را میپذیریم، به خودمان ثابت میکنیم جایی هستیم که سزاست جدی گرفته شود. بعد ظاهر مکان میآید تا این جدیت را قفل کند: ساختمانی پنج طبقه، داروخانه ای در همان طبقه، مرکز خدمات زیبایی در طبقه دوم، نگهبانی که اسم را از فهرست تیک میزند، و پسری بیستوهفت ساله با کت و شلوار و کراوات.»
«چکاپ» اولجلسه، از کلمه نپرسیدن شروع میشود.
گزارش، شرط خود را برای آوردن داستان در چارچوب «رقص تضادها» اعلام میکند: «ورای همه این نشانهها، یک جوان با لباس ارغوانی و یک صفحه آلومینیومی، همه فرضها را یکجا فرو ریخت.»
به گفته بقایی، پرسش کلیدی، پرسش کیست که «تشک را بالا میزند». او خود را مهندس معدن میداند که با دستگاه و فناوری کار عملی کرده است: «وقتی چیزی مشکوک شد، سؤال پرسیدم؛ وقتی پاسخ قانع نشد، بررسی کردم؛ وقتی سیم مشکوک شد، تشک را بالا زدم.» و جمله دوستش رامین سمازیس را نقل میکند: «از هر صد هزار نفر یک نفر میرود و تشک را میزند بالا».
پس از آن، سیم از زیر تشک روی زمین میافتد. برگشت، سر پایین، و پاسخ: «چند دقیقه پیش پام خورد و اتصال سیم قطع شد.»
بقایی این جمله را آخرین تصویر نمایش میخواند: «اینجا از پزشک پرسیدند، از پول پرسیدند، و پاسخها همه چیز را به یک تکان تصادفی پا نسبت داد. اما تکان پا، یک صفحه آلومینیومی که در کار نبود، خلق نمیکند.» همان صفحهای که در کار نبود. همانجا بود که به گفته راوی، «تقریباً تمام تردیدهایم به خشم تبدیل شد».
«چطور میتونین؟» پرسید. پاسخ اما پیش از آن آماده بود: «اگر راضی نیستین، میتونین پولتون رو پس بگیرین.»
پول برمیگردد؛ آقای کلهر در امور مالی، فرم بازگشت وجه، امضا، عکس گرفتن با گوشی، شماره پیگیری. وجه پیش از رسیدن به خانه واریز میشود.
بقایی تأکید میکند: «برای من هم، ماجرای ذهنی تازه شروع شده.» و اندکی بعد خیابان پیش روی چشمانش را میسازد؛ مادر و پسری شانزده ساله که با خانم یونیفورم ارغوانی به سمت همان اتاق آزمایش میروند، تعدادی که بر تعدادشان افزوده شده است. «آیا آنها هم یک ساعت روی آن تخت دراز میکشند؟ آیا کسی آنجا هم میپرسد که دستگاه دقیقاً چطور کار میکند؟ و اگر نپرسد، چه میشود؟»
به گزارش خبرنگار ما؛ در پایان، با لحنی که از تحلیل به رفاقت عبور میکند، «رقص تضادها» را در این ماجرا میخواند؛
تضاد در این قصه فراوان است: علمِ نمایان با خلأ درونی، پول زیاد با یقین کم، دستورالعمل دقیق با دستگاه بی اتصال، تاریخچه بیمار با یک صفحه آلومینیومی که نیست.
همان چیزی که صاحب داستان نوشته و بقایی آن را تأیید میکند؛ نه فقط لبخند کارکنان، بلکه تمام نگاههایی که به نفع خودمان در ذهن جامعه ساختهایم.
«رقص تضادها» نه آیین نکوهش حقه، بلکه آیین شناخت نحوه شکلگیری اعتماد است. بقایی میگوید: «ما بر اساس ساختمان، یونیفورم، نشان و عدد اعتماد میکنیم؛ حالا اگر همین نشانها در جایی دیگر هم برای فریفتن سر هم شده باشند، با یکدنده سادهلوح مواجه نیستیم، با اقتصاد اعتماد فروپاشیده مواجهیم.»
راوی داستان پرسیده بود «کی این مملکت درست میشود؟» بقایی از پاسخ مستقیم پرهیز میکند، اما سه امیدواری میسازد: مطالبه، سؤال و نپذیرفتن ظاهر.
«امیدوارم آدم داستان، که تشک را بالا میکشد و از هر صد هزار نفر، این یک نفر، به شغل و سکوت چندینساله پایان میدهد. آنگاه رقص تضادها از یک مانیفست ذهنی، به یک واقعه اجتماعی سپرده میشود. شاید هنوز ندانیم این مملکت چه زمانی درست میشود، اما حداقل دانستیم وقتی درست میشود که کسی، حتی یک نفر، تشک را بالا بزند، و «حق به جانبی» را دیگر باور نکند.»
لازم به ذکر است: این گزارش، از مجموعه گفتگوهای دکتر حجت بقایی با موضوع دکترین «رقص تضادها» است که بر اساس متن «چکاپ سلامت» نوشته مهدی شکرپور (۲۵ مهر ۱۴۰۵) تنظیم شده است.