دکترای بیکار یا دکترای توسعهمحور؟ / پیشنهادی برای استفاده از سرمایههای انسانی در ایران
(منبع: روزنوشتهای مشاور تحقیق و توسعه)
در شرایطی که آمار فارغالتحصیلان دکترا در کشور روند صعودی دارد، اما بسیاری از آنان با مشکلاتی نظیر بیکاری، بیهدفی و بیارتباطی با بازار کار مواجهاند، دکتر بقایی به عنوان مشاور تحقیق و توسعه از طرحی سخن میگوید که میتواند این بحران بالقوه را به یک فرصت ملی تبدیل کند.
طرحی که نه تنها در پی ایجاد شغل برای نخبگان است، بلکه توسعهای منطقهای، بومی، و پایدار را نیز هدف قرار داده است.
در ادامه، بخشهایی از گفتوگوی ما با این دکتر حجت بقایی را میخوانید:
_فارغالتحصیلان دکترا؛ یک بحران یا یک فرصت؟
> ما در حال حاضر با بیش از صد هزار دکترای آموزشدیده در کشور مواجهایم که بخش بزرگی از آنها یا شغلی ندارند یا در جایگاهی فعالیت میکنند که با تخصصشان بیارتباط است. این موضوع را نباید فقط بحران دید، بلکه اگر بهدرستی برنامهریزی کنیم، میتوان آن را به یکی از بزرگترین فرصتهای توسعه کشور تبدیل کرد. دکترای بیکار، یعنی نیرویی پژوهشمحور، آموزشدیده، و معمولاً خودانگیخته که میتوان او را در مسیر حل مسائل منطقهای به کار گرفت.
_ آیا ظرفیت واقعی برای چنین استفادهای در ایران وجود دارد؟
> قطعاً. ایران سرزمینی است با تنوع زیستی، فرهنگی و جغرافیایی بالا، منابع طبیعی فراوان و مشکلات پیچیده توسعهای. کشور ما یک آزمایشگاه زنده برای تحقیقات کاربردی است. اما آنچه تاکنون مغفول مانده، تبدیل «تحقیق» به «اقدام» بوده است. ما باید از نگاه صرفاً آکادمیک عبور کرده و به «پژوهش مسئلهمحور و مأموریتمحور» برسیم.
_راهکار پیشنهادی شما چیست؟
> ما طرحی را تحت عنوان «دکترای توسعهمحور» پیشنهاد می دهیم؛ بهبیان ساده، بهجای تمرکز بر مقاله و انتشار، تمرکز را بر حل مشکلات واقعی مناطق کشور قرار داده ایم. در این طرح، فارغالتحصیلان دکترا در قالب تیمهای تخصصی به مناطق مختلف کشور اعزام میشوند و در حوزههایی مثل:
+گردشگری پایدار
+کشاورزی هوشمند
+صنایع دستی و اقتصاد بومی
+سلامت و ورزش همگانی ؛
به تحلیل ظرفیتها، طراحی راهکارها، و اجرای طرحهای کاربردی میپردازند.
_آیا این طرح فقط یک ایده است یا ساختار اجرایی هم دارد؟
> این طرح یک چارچوب اجرایی مشخص دارد. ما پیشنهاد می دهیم که یک "مرکز ملی هماهنگکننده" در کنار "دفاتر توسعه منطقهای" تأسیس شود. فارغالتحصیلان دکترا در قالب تیمهای ۳ تا ۵ نفره وارد مناطق میشوند، با مردم محلی، دهیاریها، صنایع کوچک و دانشگاهها همکاری میکنند و پروژههایی کاربردی را از ایده تا اجرا مدیریت مینمایند.
_مثلاً در حوزه گردشگری چه کاری میتوان کرد؟
>بسیاری از مناطق کشور ظرفیت بالایی برای گردشگری فرهنگی، تاریخی یا بومی دارند اما فاقد زیرساخت علمی و مدیریتی هستند. تیمهای دکترای توسعهمحور میتوانند:
+تورهای علمی طراحی کنند،
×محتوای دیجیتال برای معرفی مکانها تولید کنند،
+ظرفیتسازی در جامعه محلی انجام دهند،
و حتی با کمک استارتاپها اپلیکیشنهای گردشگری بومی تولید کنند.
_آیا این طرح از نظر اقتصادی هم توجیهپذیر است؟
> بله، و اتفاقاً یکی از مزایای این مدل، بازدهی بالا با هزینه پایین است. شما بهجای ساختوساز یا پروژههای عمرانی سنگین، بر نیروی انسانی و دانایی تمرکز میکنید. در یک برآورد اولیه، میتوان این طرح را با بودجهای معقول (مثلاً کمتر از یک میلیون دلار برای ۵ منطقه پایلوت) آغاز کرد، و نتایج ملموسی در حوزه اشتغال، توسعه محلی، و اعتماد اجتماعی بهدست آورد.
_چرا تاکنون چنین مدلی در کشور اجرایی نشده؟
> شاید چون بیشتر برنامهریزیهای توسعه در ایران «از بالا به پایین» بوده و کمتر از ظرفیت فارغالتحصیلان و نیروهای جوان استفاده شده. همچنین نگاه به تحقیقات علمی هنوز بیشتر در سطح دانشگاهی باقی مانده و به اجرا و محصول تبدیل نشده است.
_ و سخن پایانی شما ؟
> ما در ایران «تحصیلکردههای فراوان، منابع متنوع و مسائل پیچیده» داریم. این سه میتوانند دشمن هم باشند یا ابزار تحول.
اگر بتوانیم دکترها را نه در تهران، که در دل پروژههای توسعه روستایی، کشاورزی، سلامت و فرهنگ به کار بگیریم، شاهد یک جهش واقعی خواهیم بود. این نهتنها یک طرح اقتصادی، بلکه یک رویکرد اجتماعی و ملی است.
{جمعبندی}
طرح «دکترای توسعهمحور» میخواهد نشان دهد که پژوهش فقط در مقاله نیست، بلکه میتواند در احیای یک روستا، اصلاح یک مزرعه، فعالسازی یک منطقه گردشگری یا نجات یک صنعت دستی نیز جلوهگر شود. شاید وقت آن رسیده که پژوهشگران را از اتاقهای دانشگاه به میدان عمل بیاوریم.
× گفتگو از گروه خبری اخبار مدیریت
+ روزنوشتهای مشاور تحقیق و توسعه