سی سـال از زمـانی که شهردار تازه منتـخب شهر پـورتـو آلگـره در جنوب برزیـل با گروه های محلّـی برای ارائـه یک نوآوری در فرایند بودجه ریزی این شهر همکاری کرد، گذشته است. این نوآوری به شهروندان اجازه می داد تا به طور مستقیــم پـروژه هـای محلّـی مـوردنـظر خــود را پیشنـهاد کنند و به شـیـوه تامیـن مــالی ایــن پـروژه ها تـوسـط شهرداری رأی دهند. بدین ترتیب، بودجه ریزی مشارکتی متولّد شد و بسیاری از دیگر شهرهای بـرزیل بـه سرعت از آن استقبال کردند. پس از آن، بودجه ریزی مشارکتی در سراسر جهان گسترش یافت، جوایز نوآوری متعددی را کسـب کرد و تـوسط سازمان های بیـن المللی به عنوان تجربه برتر در زمینه دموکراسی مشارکتی ترویج شد.
برخلاف اشتیاق جهانی برای ترویج و بکارگیری بودجه ریزی مشارکتی به عنوان نسل سوم دمـوکراسی، وضعیـت بودجه ریزی مشارکتی در زادگاه خود، یعنی برزیل چندان مناسب نیست و به نظر می رسد این رویکرد در زادگاه خود گرفتار بحران بزرگی شده است. تعداد برنـامه های کارآمد بودجه ریـزی مشارکتی در برزیل براسـاس گـزارش برایــان ومپــلر پس از یک افزایــش تقریباً صعــودی تا حــدود سال 2008 کاهشــی چشمگیــر را تجـربه کـرده است به گونـه ای که در مدت یک دهــه تـعداد شهرهـایی کــه حـداقـل یک بــرنامــه بــودجه ریزی مشارکتی کارآمد دارنـد بیـش از 50% کاهش یافته است و حتی در خود شهر پـورتـو آلگـره، یعنـی جایـی که بـودجه ریـزی مشارکتـی برای طولانی ترین مدت پایدار بـوده است، آینــده ای نامشخـص دارد. محققیـن چـهار دلیـل سیـاسی، مـالی و فـنــی را برای این موضوع ذکر کرده اند:
1- از بـدو تاسیس، بودجـه ریزی مشـارکتی در بـرزیـل به عنـوان یـک ابـداع دموکراتیک رادیکال توسط حـزب کارگـر لولا و نمادی از رویکرد این حزب برای حکمرانی محلّی تلقی می شد. شهرداران حـزب کارگر در حالی بودجه ریزی مشارکتـی را در سـراسـر کشـور ترویـج کردنـد کــه ایـن حـزب در سطح فـدرال، حـزب رادیـکال محسوب می شد. اما زمانی که لولا سرانجام در انتخابات ریاست جمهوری در سال 2002 پیروز شد، حزب کارگر کانون توجه خود را به ســوی ابـزارهـای سیـاسی قدرتمنـدتـری که می تـوانست بـرای حـل موضـوعـات بـزرگی نظیـر فـقـر و نـابـرابـری مــورد استفاده قرار بگیرد و کانـال های مشارکتی در سطـح مـلّی ماننـد شوراهـای سیاست گـذاری و کنفرانـس های ملّی کـــه پـس از بــه قــدرت رسیــدن لــولا رشــد چشمگیــری داشتـند، تـغـییــر داد. عـلاوه بـرایـن، ارتباط تنــگاتنـگ بیــن بـــودجــه ریــزی مشارکتــی و حــزب کارگــر سبب شد تا کمتــر مورد پذیرش احزاب میانه رو و راست گرا قرار گیـرد.
2- در دهـه 1990، شهرداری های برزیل به بودجه های انعطاف پذیر بیشتـری دسترسی داشتند که می توانست بـرای تـامیـن مـالـی پـروژه های بـودجه ریزی مشارکتـی مــورد استفاده قرار بگیـرد. از سال 2000 به بـعد، سیـاست مــالـی مجــدداً متــمرکز شـــد و انتــقال آن بــه شهــرداری ها بـــه تــدریج در دستــور کــار قــرار گرفــت. ایـن مـوضـوع انعطاف پذیری که شهرداری ها برای تخصیص منابع به پروژه های بودجه ریزی مشارکتی داشتند را محدود کرد.
3- از نظر ماهیت، برنامه های بودجه ریزی مشارکتی با محدودیت های نهادی و فنی مهمی مواجـه هستند. ایـن برنامه ها در سال های شروع بکارگیری، یعنی زمانی که دامنه بکارگیری آنها هنــوز محـدود است و شهروندان با نوآوری این رویکرد بـه هیجــان آمده اند، بــه بهترین شکل کار می کنند. در بـلند مدت، انتـظارات ممکن اسـت از آنچه که بودجه ریزی مشارکتی واقعاً ارائه می دهد فراتر بـرود و مشـارکت فرسایشی شــود. در بلنـد مــدت افــراد بیشتری درگیر برنامه های بودجه ریزی مشارکتی می شوند و بــه تبـع آن ایده هـای بیشتـری مطرح می شود کــه نیاز به منابع بیشتری دارد و سرانجام موانع نامرئی بر سر راه بودجه ریزی مشارکتی شرایطی را به وجود می آورد که پردازش ایـده ها کنــد می شود، تعــداد طــرح های پیشنهادی اجراء نشــده هــر روز افزایش می یـابد و حلقــه بازخورد تقویت کننده که در سال های اولیه شکل گرفته بود، شکسته می شود. این موضـوع بـارها در شهرهایی که بیش از چند سال موفق به حفظ پویایی بودجه ریزی مشارکتی نشده اند، دیده شده است.
4- حـزب کـارگــر در انتخـابـات شهـرداری در سـال 2016 عملکـرد ناامیدکننـده ای داشـت، آنـها حـدود 60 % از 630 شهـرداری تحـت کنتـرل خـود را پـس از رسـوائـی مـالـی دیلمـا، سی و ششمین رئیـس جمهـور بـرزیـل، کـه منجـر به استیضاح و برکناری وی شد، از دست دادند. ایـن موضوع سبب شد تا احزاب مخالـف از فرصـت پیش آمده بـرای کنار گذاشتن برنــامــه های حــزب کارگر استفاده کنند کــه درنتیجه آن در ســال های اخیــر، بـرزیـل شاهـد کاهش آشکـار مشـارکت مـردمـی به عنـوان یکی از اولـویـت های دولـت یـا یـک سبـک حکمـرانی بــوده است. جـالـب آنـکـه کنفرانس ها و شوراهای سیاست گذاری نیز سرنوشت مشابه ای را تجربه کرده اند.
ارزیابی ومپلر حاوی درس هایی است که طرفـداران و حامیـان بـودجـه ریزی مشارکتی در سراسر دنیا باید آنـها را مدنظر داشته باشند:
اول اینکه سیاسی شدن بودجه ریزی مشارکتی هم جنبه مثبت و هم جنبـه منفی دارد. داشتـن پشتوانه سیـاسی قوی می تواند تعهد را افزایش داده و کفایت منابع را تضمین نماید، اما درعین حال می تواند آسیب پذیری های اساسی را نیز به وجود آورد که پایـداری بلنـد مـدت آن را تحت تاثـیر قـرار می دهد. پیـدا کردن حد تعـادل صحیـح بین این جنبه های متناقض می تــواند یک فاکتـور موفقیـت کلیـدی بـرای برنـامـه های بودجــه ریزی مشــارکتی در هرجایی باشد. با عنایت به اینکه بودجـه هم جنبه سیاسی و هم جنبه فنی دارد، پشتیبانی سیـاسی هـم از سـوی دولت ها و هم از سوی سازمان های مدنی برای موفقیـت بودجـه ریزی مشارکتی بسیـار حائـز اهمیـت است. این امر در محیط های سیاسی چند قطبی مستلزم بکارگیری مهارت های سیاسی و خلاقیت است.
دوم، دولت های محـلّی برای تامیـن مالی برنامـه هـای بودجه ریزی مشارکتـی باید به منـابع انعطاف پـذیر و مـازاد دسترسی داشته باشند، در غیراینصورت برنامه های بودجه ریزی مشارکتی ممکن است تاثیر و اهمیت خود را از دســت بدهــد و یــا موجــب کســری منابــع در سایــر زمینـه های اولویت دار شود. بخشـی از مطالبـه بــودجـه ریزی مشارکتی این است که مشارکت شهروندان منجر به اقــدام مستقیم دولت ها برای اجرای پروژه هایی که تـوسط مــردم پیشنـهـاد و انتخـاب شــده است، بشــود. لــذا در صــورتـی کـــه دولـــت ها از منــابــع لازم بــرخــوردار نباشنــد، بـودجـه ریــزی مشارکتــی بیشـتر بــه یـک فـرایــنـد مشــاوره و تبــادل اطلاعات تبــدیل می شود کــه در ایــن صــورت توانمندسازی جوامع محلّی رخ نمی دهد و یکی از اهداف اساسی این رویکرد محقق نمی شود.
سوم، مدیریت دقیق انتظارات به گونه ای که اطمینان حاصل شود توقعّات از بودجه ریزی مشارکتی فراتـر از حد قابل قبـول آن رشد نمی کند، مهـم است. علاوه بر مــوارد ذکــر شـده، طـراحـی سازوکارهـای تکمیـلی بـرای عبـور از موانعی که پیشرفت بودجه ریزی مشارکتی را محدود می کند، موردنیاز خواهد بود.
