یاد مرگ

در زندگی همیشه «گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به همند». هر نفسی که فرو میرود نفسی در پی آن بر می آید. هر بدست آوردنی متضمن از دست دادنی است. هر بالا رفتنی پایین آمدنی دارد. هر وصالی احتمال فراقی را می‌دهد یا حداقل ترس از فراق را در دل می‌کارد. هر گناهی که لذت دارد با درد جایگزین می‌شود و هر طغیانی کفاره ای دارد. مثلا خوردن بیش از حد غذا مستلزم ورزش و گرسنگی و رژیم غذایی است تا آثار پلیدی‌ها را از میان ببرد. یا آن گاوی که مولانا توصیف می‌کند که هر روز میچرد به حدی که «زفت و عظیم» میشود و شب از اندیشه‌ی اینکه فردا چه بخورم لاغر میشود. هر لحظه‌ی شادی رنجی را در پی دارد و هر چیزی که آفریده می‌شود چیزی دیگر می‌میرد (مرگ این را هلاک است و آن را برگ - سنایی). در ماهیت هستی و حیات رنج و مرگ نهفته است و ترس از مرگ همواره با آدمی است که در روزمرگی های خود غرق است.

یاد مرگ بهترین موعظه دهنده و بهترین رهاننده از روزمرگی است: کفی بالموت واعظا. انسان همیشه خود را هم دور از و هم نزدیک به مرگ می بیند. آنچنان دور که می‌پندارد مرگ هیچگاه به او نمی‌رسد و آنچنان نزدیک که خود را با لذت‌های دنیا مشغول می‌کند تا مرگ را فراموش کند. امام محمد غزالی می‌گوید:

و آدمی همیشه می دیده است که جنازه می برند و همیشه خویشتن را نظارگی مرگ دیده است پندارد که همیشه نظاره مرگ خواهد کرد و خویشتن را هرگز مرده ندیده است و هرچه ندیده باشد در وهم وی نیاید.

فراموشی مرگ مترادف است با دوستی دنیا و دشمنی با مرگ. هر چقدر که فرد بیشتر غرق در دنیا باشد دشمنی مرگ با او شدیدتر است و ترس فراموش‌شده‌ی او از مرگ بیشتر و بیشتر می‌شود. پس می‌پندارد که مال و زن و فرزند همیشگی است و مرگی که مخالف این پندار است را فراموش می‌کند یا خیال می‌کند که تا زمان پیری برای فکر کردن درباره‌ی مرگ مهلت دارد. اما هر چه اشتغال به دنیا فزونی می‌گیرد دنیا همچون گردابی او را فرو میگیرد و رهایی از آن سخت‌تر می‌شود و «از هر شغلی ده شغل دیگر نیز تولد کند».

آن چیزی که به یقین می‌توان به آن رسید این است که هر موجود زنده‌ای یک روزی می‌میرد. اما در میان همه موجودات تنها انسان است که می‌داند که روزی میمیرد:

و گفت (صلوات الله علیه) «اگر ستوران از حدیث مرگ آن بدانندی که شما دانید مردم هرگز هیچ گوشت فربه نخوردندی»

هیچ کس نمی‌تواند مرگ را منکر شود و هر کسی معترف است که بالاخره روزی خواهد مرد. پس هیچ عقلانیتی بالاتر از «تدبیر زاد مرگ» نیست. یاد مرگ همیشه با انسان است و این یادآوری مرگ به پنج شکل ممکن است. شکل اول و دوم در کراهت داشتن و نکوهش مرگ است. به قول ریشخند عبید زاکانی «از مرگ بپرهیزید که از قدیم مرگ را مکروه داشته اند». دسته اول می‌گویند که «دریغا که این دنیا بدین خوشی می بباید گذاشت» و بدین وسیله خود را بیشتر با دنیا مشغول می‌کنند زیرا می‌دانند که مرگ فرصت استفاده و بهره بردن را از آنها می‌گیرد. پس هر چه بیشتر اندیشه مرگ را از خود دور میکنند.

در شکل دوم فرد به دنیا مشغول نمی‌شود بلکه آن را خوار می‌شمرد. پس قدم به وادی حکمت می‌نهد، به گذرا بودن جهان واقف می‌شود و دنیا در چشمش محل گذار می‌شود. همان کراهت مرگ نه به دل‌بستگی بیشتر بلکه به گسست از دنیا می‌انجامد و تصفیه کننده میشود. اگر آدم خوبی باشد به او می آموزد که از بدی‌های دیگران خواهی رست و اگر آدم بدی باشد صفات و اعمال بد را در او تضعیف می‌کند. حکیم سنایی می فرماید:

اگر مرگ هیچ راحت ندارد، نه بازت رهاند همی جاودانی

اگر خوشخویی از گران قلتبانان، وگر بدخویی از گران قلتبانی

در قسم سوم خوف غلبه می‌یابد تا پیش از هنگام مرگ کاری برای آخرت خود کند، از گناهان گذشته توبه کند و در اعمال پسندیده اهتمام ورزد و به قول شیخ سعدی «برگ عیشی به گور خویش فرست - کس نیارد ز پس، ز پیش فرست».

قسم چهارم یاد مرگ از آن عارفان است که از مرگ بیمی ندارند بلکه بدان مشتاق اند و دائم چشم به آن دارند زیرا وعده گاه دیدار دوست است:

و گفت، «بارخدایا! اگر دانی درویشی دوست تر دارم از توانگری و بیماری دوست تر دارم از تندرستی و مرگ دوست تر دارم از زندگانی، مرگ بر من آسان کن تا به دیدار تو بیاسایم»

مشتاق مرگ همچون پرنده‌ای است محبوس که شوق دیدار درختان را دارد. سنایی می‌گوید در دست عشق بازهایی هست که ملک الموت را در منقار دارند:

جان عاشق نترسد از شمشیر، مرغ محبوس نشکُهد ز اشجار

زانکه بر دست عشق بازانند، ملک الموت کُشته در منقار

اما شکل پنجم یاد مرگ ورای همه اینهاست که به مقام رضا و تسلیم رسیده باشد و مرگ را نه تعجیل خواهد و نه تاخیر و «آن دوست تر دارد که خداوند حکم کرده است» و «مرگ و زندگانی نزدیک وی یکی بود». این شخص به مقام دوستی و اعتماد کامل به خداوند رسیده است و به هر چه که بر او مقدر شده است رضایت دارد.

گر دوست بنده را بکشد یا بپرورد / تسلیم از آن بنده و فرمان از آن دوست

سعدی

یاد مرگ سبب می‌شود که اگر در رنج و محنت باشی تحمل سختی بر تو آسانتر شود و اگر در خوشی و عشرت باشی آمادگی پذیرش آن روزی را داشته باشی که نعمت از کفت بیرون می‌شود یا آن روزی که جان خواهی سپرد. در این جان سپردن هر چقدر که وابستگی فرد بیشتر باشد رنج و عذابش نیز بیشتر خواهد بود. شبیه کسی که اعتیاد دارد و هر چه درجه وابستگی او به مواد مخدر و الکل و پورن و شکر و سایر انواع اعتیاد بیشتر باشد ترک کردنش هم مشکلتر خواهد بود، و این رنج پس از مرگ نیز با او باقی می‌ماند:

که هر که را نعمت و باغ و بستان و کنیزکان و غلامان و زر و سیم بیش بود، به وقت جان کندن، رنج فراق بیش بود از آن کس که اندک دارد و آن رنج و عذاب به مرگ زایل نشود، بلکه زیادت شود که آن دوستی صفت دل است و دل بر جای خویش باشد و نمیرد.

رنجی که انسان از مرگ می‌برد با مردن از بین نمی‌رود بلکه با روح او باقی می‌ماند. برای آسودن از این رنج باید مرگ را به قول حکیم سنایی غزنوی سوده کرد، شب هاونی که خود نیز همراه چیزهایی که می‌ساید ساییده می‌شود، مرگ نیز که میراننده چیزهای دیگر است با یاد کردن آن خواهد مرد:

گر ترا از حواس مرگ برید

مرگ هم مرگ خود بخواهد دید

هاون ار چند چیزها ساید

هم بسوده شود چو وقت آید

هاون ابزاری است که می‌ساید اما خود هاون نیز در طول سال‌ها سودن، آرام‌آرام ساییده و فرسوده می‌شود. مرگ نیز چنین است. تا وقتی که از «حواس» ما بریده و بیگانه بماند، چون ابزاری ناشناخته و مهیب بر ما فرود می‌آید، اما اگر پیوسته در هاون یاد و اندیشه‌اش بساییم خود مرگ نیز ساییده و فرسوده می‌شود. همچنین است که خود این مرگ نیز در روز قیامت خواهد مرد:

مرگ اگر ریخت خون ماده و نر، هم بریزند خونش در محشر