دوران ۱۳۰ ساله غلبه سلوکیان یونانی بر ایران و بعد از آن چهار قرن پادشاهی اشکانیان دچار سکوت و فراموشی تاریخی است، علیرغم اهمیت فراوان در باب مطالعهی ایران، و به خصوص از لحاظ نحوهی مواجهه ایرانیان با غرب از یکسو و با اقوام صحراگردی که از شمال چین تا مرزهای خراسان گسترده بودند. آنچه از آن روزگاران به ما رسیده عمدتا روایت دیگران است. کتاب «تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان» پژوهش دانشگاه کمبریج زیر نظر احسان یارشاطر میگوید که دربارهی اینکه ایرانیان در دورهی سلوکی چگونه زندگی خود را سامان میدادند تقریبا چیزی نمیدانیم. بخشی از این فراموشی را به سانسور حساب شدهی ساسانیان نسبت میدهند و بخشی دیگر را به عدم تمایل فرهنگ ایران به ثبت جزئیات، خاطره نگاری، و رویدادنگاری. یونانیان از جنگهایشان با ایران از رسوم ملل دیگر و جغرافیای سرزمینهای دور با جزئیاتی کم نظیر مینوشتند که ادامهی این سبک در کتب جهانگردان غربی عصر صفوی نیز کمک زیادی به شناخت آن دوران میکند.
آریاییهای مهاجم به فلات ایران در آغاز مردمی چوپان و بیابانگرد بودند و از خود خط و آداب شهرنشینی نداشتند. بلکه خط را از اقوام سامی مغلوب آموختند. به گفتهی فردوسی، نخستین بار تهمورث دیوبند خط را از دیوان و در قبال بخشیدن جانشان آموخت. پس ایرانیان با کتابت آشنا بودند و داستانهای کهنی همچون درخت آسوریک و ویس و رامین و نیز داستانهای پهلوانی و روایات مربوط به رستم و گودرز از جمله آثار باقی مانده از دوره اشکانی است که در عصر اسلامی مورد استفاده قرار میگیرند. اما شیوه روایت ایرانیان با شیوه یونانی تفاوت دارد. شاهد این تفاوت بنیادین ادبیات فارسی است.
تاریخ تحلیلی شعر نو نوشتهی شمس لنگرودی دیدگاهی از ذهن و زبان نوگرایان و پایه گذاران سبک شعر نو بدست میدهد که ادبیات فارسی عمدتا کلی نگر است. وقتی شاعر سنتی مثل منوچهری دامغانی از کوه و دشت سخن میگوید، نه یک کوه و دشت خاص بلکه کلیت آن را میگوید. وقتی از عشق سخن گفته میشود، نه از لحظهای خاص و روزی خاص، بلکه از عشی ابدی و ازلی گفته میشود. لذا یک تشبیه قرنها در اشعار ایرانی باقی میماند و حتی تا بدانجا پیش میرود که به کلی از معنا تهی میشود و صرفا حالت لفاظی پیدا میکند.
این کلی نگری در ادبیات و تاریخ به ایران فرصت میدهد تا دگرگونگیهای ناشی از تهاجمات و در هم آمیختگیهای اقوام گوناگون را در خود بپذیرد بی آنکه هویتش را از دست بدهد. این کلی نگری همچنین با حکمت دوران باستان ارتباط دارد زیرا ارتباط و موقعیت انسان را در هر لحظه و هر جا با مقولات ازلی و ابدی یا به بیانی دیگر، مقولات الهی، تبیین میکند. چنین است که یک ایرانی از ابتدا تا انتهای عمرش متاثر از ادبیات گفتاری و نوشتاری خویش است و کلیهی شئونات زندگی اجتماعی او و کارها و عقاید شخصیاش با این «حکم کلی» که ناشی از حکمت است ارتباط دارد. این است که وقتی شاعر و حکیم بزرگ شیخ سعدی میگوید «شنیدم که در وقت نزع روان»، همچون تابلویی بر بالای سر فوج فوج آدمهایی که در گذر تاریخ میآیند و میروند ایستاده است و پیوسته و تا آنجا که «خاک را بود و باد را بقا» در گوش تک تک ایرانیان «شنیدم» را زمزمه میکند و به یاد می آورد. این البته به صورت یکطرفه و به فرم موعظه اخلاقی نیست، بلکه آینهای از روح ایرانی است و رابطه دوسویه با ایران دارد که هم از آن مایه میگیرد و هم به آن جان می بخشد. به هر حال، ادبیات فارسی ماهیت و کارکردی دیگرگونه دارد.
در ایران دورهی سلوکی دو ایران موازی وجود داشت که نه در جنگ مستمر بودند و نه در آشتی کامل: ایران ایرانی و ایران یونانی. سلوکیان در مسائل محلی دخالت نمیکردند و عموم ایرانیان نیز حضور آنها را نادیده میگرفتند. این اهمال و بی تفاوتی هوشمندانه سلوکیان در عدم دخالت در امور داخلی سبب پایداری آنها به مدت بیش از یک قرن گردید. برای رعایای ایرانی تا جایی که مطمئن بودند مالیاتشان در کشور خودشان خرج میشود و نه در کشور فاتحان، اینکه به هخامنشیان مالیات میدهند یا به سلوکیان مهم نبود و به دلیل عدم خروج مالیات از کشور (برعکس الان) این مالیات نهایتا به شکل دستمزد، پرداخت بهای مصالح و ابزار و غیره به جیب رعایا برمیگشت.
این دو دنیای ایرانی و یونانی در زمینههای فرهنگی هم یکدیگر را نادیده می گرفتند. یونانیان خدایان محلی خود را می پرستیدند، ایرانیان به زبانهای بومی خود سخن میگفتند، دبیران به شیوهی آرامی می نوشتند و روستاییان به روش پیشین می زیستند. کتاب تاریخ کمبریج به صراحت بیان میکند که «جوهر و جهانبینی فرهنگ یونانی که چندین قرن بعد تمدن مغربزمین را پرورش داد با شیوەی زندگی ایرانیان بیگانه و با آن ناسازگار بود.»
اما این همزیستی آرام جوانب دیگری هم داشت. یونانیان در مناطق مختلف قلمروی خود از جمله بر کران جیحون، مدرسه و ورزشگاه و تئاتر میساختند و در بحرین مسابقات ورزشی برگزار میکردند. این نمایشها و مسابقات ارائهی یک نظام فکری و فرهنگی کامل بود و اینجاست که آن شکاف عمیق عینیت می یابد. برای پذیرفته شدن در جامعهی یونانی شرطی اساسی وجود داشت: آموختن زبان یونانی و زیستن به شیوهی یونانیان. تاریخ کمبریج مینویسد که حتی کودکان غرب زده در بلوچستان درس می خواندند تا آثار هومر را بخوانند و در ورزشگاهها کاملا برهنه شوند. کاری که ایرانی ها و به طور کلی شرقیان از آن کراهت داشتند.
بدن برهنه در یونان نمایش زیبایی و اشرافیت بود و میدان ورزشی یونانی برای ایرانیان لحظهی گزینش بود: یا فرهنگ فاتح را می پذیری یا کنار می مانی. این آن لحظهایست که دوست داشتیم به دلیل برخی شباهتها با روزگار فعلی در تاریخ و ادبیات ثبت میشد. میتوان تصور کرد کسی را که این راه را می پذیرفت چگونه در نظر عوام با تحقیر و «اکراه» نگریسته میشد و چطور از محیط پیرامون خود بیگانه و در هویت غربی مضمحل میشد.
کلمهای که تاریخ کمبریج به کار برده «اکراه» است نه خشم یا شورش و قیام. اکراه یک حس ناخوشایند درونی است که با خود سکوت می آورد، و این همان سکوت تاریخی است که در ابتدای این نوشته از آن صحبت شد. شرقیان از برهنگی اکراه داشتند اما این اکراه را ننوشتند. یونانیان نوشتند که چنین مسابقاتی برگزار شد، کودکی در بلوچستان هومر خواند، اما از نگاه آن پدری که با اشمئزاز نگاه می کرد هیچ سندی موجود نیست.