من کیستم؟

لابد آن داستان معروف شراب خواستن شمس از مولانا را خوانده‌اید. این داستان را فقط در فضای مجازی دیده‌ام و ظاهرا منبع قابل اعتمادی ندارد اما در نوع خودش آموزنده است. شمس از مولانا می‌خواهد به غلامانش دستور بدهد تا برایش از محله‌ی مسیحی نشین‌ها شراب تهیه کنند. مولانا می‌گوید در این صورت «اعتبارم» نزد آنها از بین می‌رود. شمس می‌گوید پس خودت این کار را بکن. مولانا با ترس و لرز وارد محله‌ی بدنام می‌شود و شرابی تهیه می‌کند ولی مردم متوجه می‌شوند و دوره‌اش می‌کنند. مولانا می‌بیند مردمی که تا دیروز اینقدر او را احترام می‌کردند حالا به خاطر یک سوءظن با اینکه هنوز نمی‌دانند چیزی که همراه اوست سرکه است یا شراب، اینگونه رفتار می‌کنند. درسی که شمس برای مولانا دارد این است که اعتبار و اعتمادی که از جانب مردم وجود دارد قراردادی است و ممکن است به راحتی از بین برود. پس باید بیشتر از آنکه روی حرف مردم حساب کند و توجه و احترام آنها را جلب کند باید توجهش معطوف به درون باشد.

از دیدگاه هگل مالکیت یک مفهوم قراردادی است اما در یک دیالکتیک پیچیده بدل به بخشی از وجود آدم می‌شود. شخصی ممکن است بگوید من از چند جا مدرک تحصیلی گرفته‌ام، در فلان جا و فلان جا کار کرده‌ام، فلان آدم‌ها خیلی روی حرف من حساب می‌برند و هر چه بگویم قبول می‌کنند، اینقدر پول دارم و صاحب فلان اموال هستم که یک برگ کاغذ به عنوان سند آن را تایید می‌کند، فرزند فلانی و فلانی هستم که یک سند دیگر به نام شناسنامه آن را تایید می‌کند، این اشخاص را دوست دارم و از سوی آنها دوست داشته می‌شود، با اشخاص گروه دیگری کمتر صمیمی هستم و فقط در این حد که ممکن است روزی به هم کمک کنیم با هم در تعامل هستیم، و الخ. من خودم را با همه‌ی اینها معرفی می‌کنم. مثل زمانی که بچه بودم و باید همه جا نظیر کلاس درس می‌گفتم که فرزند چه کسی هستم و شغل پدرم چیست. چون به خودی خود اعتباری نداشتم. اما من جدای از ارتباطاتی که با جهان هستی و جامعه‌ی انسانی با قانون و مملکت دارم چه کسی هستم. به قولی دیگر، زمانی که بمیرم باید همه‌ی اینها را بگذارم و تنها به دنیای دیگر بروم. آن موقع من خودم را به نکیر و منکر چگونه معرفی می‌کنم و دقیقا چه هستم.

این قسمت از فیلم «جهان با من برقص» را که بهترین قسمت این فیلم است ببینید:

سیاوش چراغی پور می‌گوید زنش ۱۸ سال از او کوچکتر است ولی «جونش برام در میره» و بعد جواد عزتی می‌گوید «جونش برا بنزه در میره، واسه کارخونه سوسیس کالباس». در اینجا انتظار داریم چراغی پور از این حرف ناراحت شود. یعنی بگوید خودش ذاتا آنقدر آدم ارزشمندی هست که زنش بدون توجه به مالکیت قراردادی او را دوست دارد. اما چراغی پور که نقش یک آدم ضعیف و پست را بازی می‌کند که وجود انسانی‌اش را لگدمال کرده، خودش به این نکته کاملا واقف است و می‌گوید «اون بنز هم منم، اون کارخونه هم منم، خونه ولنجکم منم، باغ طالقونم منم، من اینام، به غیر اینا چی ام» و بعد جواد عزتی که از این پاسخ خوشش می‌آید کله‌ی او را ماچ می‌کند.

مفهوم «رِند» در اندیشه‌ی حافظ چیزی خلاف نظر این فیلم است. حافظ هم آدم کمی نبود. گرچه از امور اعتباری مربوط به خودش حرفی نزده اما از روی شواهد و قراین اینطور بر می‌آید که حافظ قرآن بوده و تسلط بی‌نظیری بر ادبیات و اندیشه و کلام به زبان‌های عربی و فارسی داشته، حتی شاید تسلطی بالاتر از سعدی، در دستگاه دولت صاحب یک شغل دیوانی معتبر بوده که لقب «خواجه» به عنوان یک منصب دولتی به او اطلاق میشده، و در دوران حیاتش شهرتش لااقل تا مرزهای ارس و بنگال رسیده بوده است. اما او همه را کنار زده و خودش را یک رِند و پیرو مذهب رِندان معرفی می‌کند. دکتر زرین کوب معتقد است که مهمترین ویژگی حافظ همین رِندانگی اوست.

رِند به آدم‌هایی گفته می‌شود که از «نام و ننگ» بی‌نیازند. رِند تلفیقی است از صفات گردنکشی و طغیان، آزادگی و وارستگی، بی‌ریایی و جوانمردی، و در نهایت عاشق پیشگی و ضدیت با زهد صوفی مسلکی. رِند ساکن «کوی خرابات» است که آدم‌های بدنام به آنجا می‌روند، آدم‌های که هر چیزی را مباح می‌شمرند (اباحی گری) و لاقید اند. اما رندانگی حافظ با اباحه‌گری تفاوت دارد.

آقای دکتر رضا داوری اردکانی در مقاله‌ی «شعر و رندی، حقیقت شعر در زبان حافظ» لاابالی‌ها را به دو گروه تقسیم می‌کند: گروهی که به هیچ چیز مبالات ندارند و باد هوا آنان را به هر سو می‌برد، و گروه دوم آنهایی که چنان مبالات دوست دارند که به غیر نمی‌پردازند، «اینان وجودشان عین مبالات است»:

چنان پر شد فضای سینه از دوست / که فکر خویش گم شد از ضمیرم

حافظ رِند به معنای الاابالی گر نیست، بلکه درست در مقابل آن است. او کسی است که حرص و خودخواهی را درون خود حبس کرده:

سال‌ها پیروی مذهب رندان کردم / تا به فتوای خرد حرص به زندان کردم

شعر حافظ زبان آزادگی است. مردم عادی شعر او را می‌خوانند، می‌فهمند و دوست می‌دارند چون از نگاه فطرت انسانی‌شان آن را می‌بینند، یعنی در منتهای درجه‌ی آزادی عمل و انقطاع از همه‌ی قید و بندها و وابستگی‌ها و مالکیت‌های قراردادی. اگر حافظ را با کتب دینی و فلسفی یا مقالات اجتماعی و سیاسی مقایسه کنیم، و بخواهیم آن را در حدود اجتماعی زندگی انسان بسنجیم، آن موقع است که از رندانگی حافظ معنای لاابالی‌گری را برداشت می‌کنیم در حالیکه مردم عادی چنین نگاهی ندارند. رندانگی حافظ از جهت پاسداری از فطرت انسانی و آزادی اراده‌ی اوست که از نگاه هگل «اراده‌ی بی واسطه» است: «من چیزی به غیر از آزادی خود نیستم».