مهندس مهدی بازرگان که علاقهی شدیدی برای ارائهی تفاسیر علمی از اسلام داشت، در کتابی با عنوان «مطهرات در اسلام» برای اعمال عبادی دلایل علمی بیان میکند مثلا فایدهی روزه گرفتن برای لاغری است یا فایدهی نماز در ورزش است. همین استدلالها را از افراد به ظاهر مذهبی زیاد شنیدهایم که از روزه با ذکر شواهدی از دانشمندان برای فایدههای روزه همراه با حدیث «صوموا تصحوا» یاد میکنند یا در بیان حجت علمی برای نماز، آن را به یوگا تشبیه میکنند که سبب آرامش انسان میشود.
یا مثلا یک ایرادی که بعضیها به مطهرات شرعی در اسلام گرفتهاند این است که چگونه ممکن است درون مقداری آب (آب کُر) چیز نجسی مثل مدفوع و ادرار سگ و الاغ باشد و بتوان از آن آب برای وضو استفاده کرد. یا چگونه است که کرمی که از درون مدفوع انسان به وجود آمده، به دلیل قاعدهی استحاله، نجس نباشد.
بازرگان برای مسالهی آب کُر دلایل علمی از باکتریهای موجود در آب و تعادل آنها با مواد آلی میآورد تا نشان دهد که قواعد اسلامی علمی هستند. اشکال کار او اما همینجاست که علم را مبنا قرار میدهد. یعنی او بیشتر به علم معتقد است تا اسلام و حجتی که بر مبنای آن کار اسلام را تایید میکند علم است.
مثال دیگر تحقیقاتی است که با کمک کامپیوتر در سالهای ابتدایی انقلاب انفورماتیک روی قرآن و متون مقدس انجام میدادند تا به عنوان مثال نشان دهند که کلمهی «شبانه روز» در قرآن ۲۴ بار تکرار شده، یا صحبتهایی راجع به حرکت وضعی زمین در قرآن، یا حرفهای عجیب دیگری که دربارهی ارتباط یا پیشگویی قرآن از نظریات علمی مثل نظریهی نسبیت و سیاهچالهها زده میشود و اینها را به عنوان نوعی «معجزه» به حساب میآورند.
در همهی این موارد اصالت با علم است و این علم مصادف با «عقل» تصور میشود. همردیف قرار دادن عقل با علم و تنزل دادن مقام بالای عقل، اشکال کار این نگرش است که امروزه حتی در تریبونهای سخنرانی مذهبیترین افراد (نظیر رائفی پور) به کرّات دیده میشود.
اعجاز قرآن و تعالیم اسلامی در عقلانی بودن آنهاست و نه علمی بودنشان. مراد از عقل چیزی نیست که درون فلسفه و علم بتوان آن را پیدا کرد. این عقل یک روح اجتماعی است و نه فردی. همین است که فقها نمیتوانند مقدار دقیق آب کُر را تشخیص دهند و مثلا بگوید آب اگر دقیقا از این حد بیشتر یا کمتر شد آن وقت کُر یا قلیل است. چون این احکام نتیجهی یک خرد و روح جمعی هستند که توسط معصوم یا متن مقدس تثبیت شده است. اگر اینها نتیجهی علم یا فلسفه بودند میبایستی تعریف مشخص و دقیق و اندازهگیری شدهای برای آنها وجود میداشت، اما میبینیم که متناسب با شرایط تعریف میشوند و بیشتر در حوزهی فرهنگ قرار میگیرند تا علم.
یک مثال فرضی شاید این قضیه را کمی روشن کند. میزان آلودگی آب در زمانهاییکه میکروب هنوز شناخته نشده بود از روی تجربه به دست میآمد و انباشت تجارب جمعی بهترین حد را برای تعیین میزان قابل تحمل آلودگی آب مشخص میکند.
در عربستان آب کم بود و این امکان وجود نداشت که اگر درون برکهای یک حیوان دفع نجاست کند از آب آن برکه دیگر استفادهای نکنند. وسایل بهداشتی نیز موجود نبود. پس تدریجا این دانش به طور ضمنی و ثبت نشده به وجود میآید که اگر درون برکهای به عمق یک زانو سگی مدفوع کند همچنان آن آب قابل استفاده است.
استفاده از آب کثیف و دور ریختن آن هر کدام یک هزینهای به همراه دارند به همراه منافعی و هر کدام ممکن است مربوط به شرایطی باشند و تجربه و دانشی در نحوهی انجام آن انباشته شده باشد. در نهایت مجموعهای از این تجارب در اسلام به شکل یک یا چند حکم درمیآید که جمع عقلانی و حد میانگین همهی آنهاست.
حال اگر بخواهیم همین قضیه را به شکلی علمی بررسی کنیم پس زمینهی اجتماعی آن را نمیتوانیم ببینیم. تفاوت دیگر اینجاست که این احکام برخلاف روش علمی حدود قطعی ندارند و حتی واحدهای اندازهگیری دقیقی ندارند (ذراع و چارک و مثقال و غیره). همچنین این احکام همواره معطوف به عقلانیت دست بالاتری هستند. مثلا اگر جایی آب کمتر از عربستان یافت شود ممکن است احکام دیگری باشد که شرایط را برای مردم آنجا تسهیل کند زیرا که اسلام دین سختگیری نیست. یا اگر جایی آب فراوان پیدا شود مردم میتوانند آب برکه را در صورت بروز نجاست تخلیه کنند. تفاوت سومی که با روش علمی وجود دارد این است که این احکام بار معنایی و ارزشی دارند زیرا از جانب معصوم یا خدا صادر شدهاند.