یکی از پرسشهای کلیدی این است که رابطه میان ایران و ایرانیت چیست. با تامل در تاریخ و ادبیات در می یابیم که دغدغه برای حفظ ایرانیت سبب حفظ ایران شده است. مثلا در دوران معاصر پیش و پس از انقلاب با وجود تبلیغات سمی مزدوران اراذل سایبری علیه «بچه شیعه ها» یا «شیعه سان ها» و «رافضی ها» در نهایت می بینیم که این ایرانگرایان تقلبی نبودند که از تمامیت خاک و جغرافیا و فرهنگ ایران دفاع کردند بلکه همین قشر موسوم به بچه شیعه ها بودند. ایرانگرایان تقلبی چه بسا که مانند آخرین پادشاه پیوسته چمدان در دست آماده فرار به خارج از کشور بودند و در مقابل دستور بیگانگان حتی در حد فرمایشات یک سفیر، خاک ایران را با مثال حی و حاضر جزیره بحرین دودستی تقدیم کرده اند. ایرانگرایان تقلبی و واژگونه بین در فقدان کاوگان انقلابی آرزوی حمله نیروی خارجی اسکندر یا دستکم کودتای آمریکایی دارند و اخیرا دیده شده که پرده را کنار زده و با بی پروایی عیان تر، پذیرش ترکمانچای جدید را هم دعوت میکنند.
ایرانیت آن چیزی است که زیست ایرانیان در ارتباط با آن و بر پایه آن و در آن جریان دارد. ایرانیت همه چیزهای خوبی است که یک ایرانی در زندگی میشناسد و ایران جغرافیا و تاریخ و فرهنگ و حکومتی است که ایرانیت به مثابه مظروف در درون آن قرار میگیرد و امکان حیات و بقاء می یابد. ایرانیت اساسا یک موضوع اخلاقی و مربوط به خوبی و بدی است. چنین است که یک شیعه ایرانی معتقد که جز ایران جایی ندارد که برود و جای دیگری را نمیشناسد تا زیست ایرانی خود و نسلهای پس از خود را تداوم بخشد، حفظ ایران برای او اهمیتی حتی بالاتر از حفظ جان دارد.
البته زدن برچسب «بچه شیعه» و تقلیل طیفهای نگهبان و پاسبان ایران به شیعیان محصول القائات تفرقه انگیز دشمن است و اعتقادی به این تقلیل نداریم. اما میتوان گفت که حفظ ایران برای افراد با اعتقادات شیعی مهمتر و واجب تر است نسبت به آنانی که چنین اعتقاداتی را با خلوص و غلظت کمتر دارند زیرا جغرافیای شیعه و جغرافیای ایران همپوشانی قابل توجهی دارند. از طرفی شیعه در کنار تصوف امتداد دینداری ایرانی است و این اسلام ایرانی حتی در میان معتقدان اهل سنت و دیگر ادیان در محدوده فرهنگی ایران وجود دارد اما میزان تشکل یافتگی و انسجام بیشتری در بین بچه مسجدی ها و هیاتی های مذهبی وجود دارد و به عنوان یک گروه منسجم بیشتر به چشم می آید. مناسک و تظاهرات جمعی تشیع مانند مراسم اربعین و سینه زنی و نوحه و روضه و نذری بهتر به نظر می آید و این گمان که مثلا کسانی که در میادین جمع میشوند دارای عقاید بارز شیعه هستند تا حد زیادی به دلیل عینیت یافتگی بیشتر عقاید شیعه است. از اینجاست که این ویژگی در میان کسانی که دغدغه حفظ ایرانیت را دارند بارزتر دیده میشود. پس اینجا بحث ما شیعه و سنی و ادیان و مذاهب دیگر نیست بلکه ایرانیت است و عجالتا از ایرانیت به جای تشیع استفاده میکنیم. هر چه درجه اعتقاد به ایرانیت بیشتر باشد و ایرانیت اهمیت بیشتری برای فرد داشته باشد حفظ ایران برایش مهمتر میشود زیرا ایرانیت تنها در بستر ایران ظرفیت وقوع دارد و بدون ایران زیست ایرانی با خطر زوال مواجه است.
رابطه ایران و ایرانیت در شاهنامه به روشنی تصویر شده است که در آن ایران مرتبط است با یک نظام اخلاقی. پادشاه ایران در اثر فره ایزدی «درستی و روایی» می یابد اما اگر بیداد کند این فره از او رویگردان میشود و همین سبب تباهی سرزمین میگردد. جمشید به سبب غرور سقوط میکند، یزدگرد گناهکار توسط اسبی که کارگزار الهی پنداشته میشود کشته میشود و شیرویه پس از کشتن پدر کامیاب نمیشود. پس تباهی اخلاقی پادشاه به تباهی سرزمین می انجامد. در کتاب تاریخ کمبریج آمده است که ایرانشهر در تاریخنگاری ملی ایرانی، میدان زمینی نبرد کیهانی اهورامزدا و اهریمن است و هر بلایی یا تهاجمی علیه ایران نشان دست اندازی اهریمن برای آسیب رساندن به اهورامزداست. این تاریخ نگاری جاهایی از واقعیات تاریخی تخطی میکند اما از اصول اخلاقی و دینی خود هیچگاه خارج نمیشود. در حکومت جهانی هخامنشیان مرز ایران مرز میان دروغ و فریب است و در دورههای بعدی، دوگانه ایران/انیران یا ایران و توران انعکاسی است از دوگانه اهورا و اهریمن. پس حفاظت از ایران که به عهدهی پهلوانان است جنبه حفاظت از راستی و درستی، نور و روشنایی دارد. پهلوانی تا دوره اخیر مترادف با حفاظت از ارزشهای اخلاقی بوده است. گروه ها و جریانهای متعددی در پس از اسلام با آیینها و صنوف تصوف و جوانمردی ارتباط داشته اند از جمله پهلوانان، عیاران، جوانمردان، فتیان، اخیان، قلندریان، کلوها، سقایان، رندان، و لوطیان.
کتاب تاریخ کمبریج از قول تاریخ مسعودی و از زبان یک موبد زرتشتی در دولت ساسانی میگوید که بدون فرمانبرداری از فرمان خداوند و بدون اجرای داد که منطبق بر الگوی کیهانی است کشوری وجود نخواهد داشت. یک ارتباط علّی میان الگوی کیهانی و دینی با حفظ کشور ایران وجود دارد:
کشور به قانون کیهانی بسته است: پادشاهی/کشور تنها با فرمانبرداری از خداوند و عمل بر طبق احکام او سامان مییابد. خود قانون نیز بدون شاه توان اجرا و استواری ندارد. شاه نیز بدون جمعیتی که بر آن حکومت کند و از او پشتیبانی کند چیزی نیست. به قول سعدی، برو پاس درویش محتاج دار، که شاه از رعیت بود تاجدار. رعیت نیاز به مال وابسته اند و رعیت فقیر پایه استواری برای کشور نیست. به گفته سعدی: از آن بهرهور تر در آفاق کیست، که در ملک رانی به انصاف زیست. مال نیز به آبادانی زمین بسته است و آبادانی زمین به اجرای عدالت یا دادگری وابسته است. بدون دادگری، کشاورزان زمین را ترک میکنند یا آن را آباد نمیکنند. و در نهایت اجرای عدالت آن قابلیتی است که خداوند به دست شاهان سپرده است: خدای خواست که بر عالمی ببخشاید، تو را به رحمت خود پادشاه عالم کرد.
این چرخه از شاه به رعیت و از رعیت به شاه و از اخلاق کیهانی به کشور و از کشور به اخلاق نشان دهنده رابطه عمیقی است که میان ایران و ایرانیت، یا میان ایران به مثابه تاریخ و جغرافیا و مرزهای سیاسی با ایرانیت به عنوان یک نظام اخلاقی برقرار است. پس طبیعی است که دغدغه مندان اخلاق و دین محافظان اصلی ایران باشند.
برای شناخت ایرانیت باید به زیست مردم ایران مراجعه کرد. این نکته مغفول در گفتار اکثر روشنفکران است. اینجا خود مردم ایران مهم هستند و ایران صرفا یک موضوع انتزاعی نیست. روشنفکری به معنای گسترده تر خود که شامل همه کسانی است که به نوعی تریبون در اختیار دارند در اکثر مواقع مقابل عوام و بیرون از محدوده آن است. فلان بازیگری که از ضعف های فرهنگی میگوید و بلافاصله از نحوه رانندگی مردم مثال میزند علیه مردم است، نه به دلیل انتقاد بلکه به دلیل آنکه هیچ ارتباطی با عموم مردم ندارد مگر در زمانی که از گروه کوچک چند-کتاب-خواندهی خود-روشنفکر-پندار فاصله میگیرد و ناگزیر به بیرون میرود و با مردم عادی از پشت شیشه ماشین ارتباط میگیرد که مسلما جز زشتی و آسیب و پلیدی و آلودگی هوا و ترافیک و کودکان کار و مغزهای کوچک زنگزده چیزی نمی بیند. یا مثلا داریوش آشوری که قبلا مترجم کتابهای فلسفی بود، ۴۰ سال است که به ایران نیامده و ایران را از موضع بیرونی مینگرد که در حد یک دیوان حافظ در طاقچه یک ابژه آیکونیک زیبایی شناسی است و فرهنگ عوام یک ابژه آسیب شناسی شرق شناسانه. نتیجه این فاصله چهل ساله این است که در روزهای جنگ با شازده لوزر پهلوی دیدار کرد و پس از آن در چندین گفتگو تلاش کرد تا دلایل و توجیهاتی برای این ملاقات ارائه کند. از جمله در آخرین گفتگو او را «روشن اندیش» خواند که خود پیداست که تا چه میزان مورد پرسش قرار گرفته است که نهایتا مجبور شده شازده را، همچون خرس در آهنگری یا خر عیسی، در سلک روشنفکران درآورد و بگوید که این از خودمان است و جزو اصحاب قدرت نیست. شیخ اجل میگوید: خر عیسی گرش به مکه برند، چون بیاید هنوز خر باشد. شاهزاده که فرق بین هملت و املت را نمیداند، اگر ده کتاب فلسفی هم ترجمه کند با این افتضاحات پر هزینه و بدون دستاورد مثل کیو-آر-کد و ۱۵۰ هزار سپاهی ریزشی و ربات تلگرامی، که هیچ خر معتقد به قاعده عقلانی قضیه حمار مرتکب این همه خریت نمیشود، هنوز جای کار دارد تا «روشن اندیش» به حساب بیاید.
روشنفکری پیش از آنکه دینی و غیردینی، چپ و راست، جهان وطن و ملی گرا، ایرانگرا و امت گرا، مارکسیست و لیبرال، پوپری و هایدگری، یا غرب زده و شرق زده باشد مردمی و غیرمردمی است. برای مردمی بودن باید دید که آن فرد روشن اندیش تا چه میزان فرهنگ عوام را میشناسد و مثلا آیا کتابی از جعفر شهری را خوانده است، و اگر خوانده است قصدش بیرون کشیدن «آسیب ها» و «زیبایی ها» بوده یا آن را در کلیت مفهوم «ایرانیت» شناخته است و با جان و دل دریافته است. آیا آن فرد روشن اندیش با تاریخ و زیست بوم نواحی مختلف ایران آشناست. مثلا مثل مرحوم باستانی پاریزی تاریخ و جغرافیا و محیط زیست و کشاورزی کرمان و سیستان را میشناسد، یا شبیه اکثر صاحبان تریبون همه جای ایران منهای تهران و شمال کشور را «بیابان» می بیند. آیا با تاریخ فارس و بختیاری آشناست و ارتباط آن را با تاریخ ایران میفهمد یا فقط کلیات تاریخی مثل سلسلههای مختلف را میشناسد. چند روشنفکر مثل احمد کسروی وجود دارد که در اثنای ماموریتهای اداریاش در وزارت عدلیه به کنکاش در زبانها و فرهنگ و تاریخ نواحی مختلف کشور بپردازد و در روزگار تسلط شیخ خزعل بر نواحی عرب نشین خوزستان کتابی مثل «تاریخ پانصد ساله خوزستان» را بنویسد. در رویه غالب روشنفکران ایران یک شیء کلی و انتزاعی است، همانند تاریخ کلی ایران که مستقل از تاریخ نواحی و احوالات مردم نگریسته میشود، و ایرانیت غایب است.
از جمله پایههای محکم ایرانیت توجه به اخلاقیات است که این را در ارتباط با حفاظت از آب و خاک کشور توسط «بچه شیعه» های فعلی و پهلوانان قدیم دیدیم. این اخلاقیات متکی است به اصول موضوعه (axiom) در درون چارچوب اخلاقی ارزش-مدار که در فرهنگ ایرانی-اسلامی حتی در دوران پیش از اسلام بدون شک و تردید برقرار بوده است. اما می بینیم که در سالهای اخیر، همگام با تهاجم نظامی و اقتصادی، این اصول موضوعه نیز مورد تهاجمات بیرحمانهای واقع میشود و در واقع زیر سوال بردن همین اصول موضوعه و چارچوب اخلاقی ارزش-بنیان پیش درآمدی میشود بر تهاجم اقتصادی و نظامی.
اصول موضوعه یا اصول بنیادین (founding principles) در همه مکاتب سیاسی، اقتصادی، فلسفی، ریاضی و اخلاقی بدون دلیل و منطق پذیرفته میشوند. حتی در شرکتها و سازمانها نیز ارزشها و اصولی بدون مقدمه وجود دارند که برای حیات آن سازمان ضروری است. بدون اصول موضوعه هیچ نظام اجتماعی و دانش و اخلاقیاتی و به طور کلی هیچ سیستمی ساخته نمیشود. اصول موضوعه و بنیادین هستند که کمال (completeness)، صائب بودن (soundness)، عدم ناسازگاری (consistency) و درستی (correctness) را میسازند. این اصول موضوعه یا بنیادین نقطه انعقاد یا عزیمت یک نظام است، درست همانند چرخهای که از گفتار موبد زرتشتی گفته شد. این چرخه بدون وجود یک نقطه آغاز معنوی و مینوی قابلیت وجودی ندارد. این نقطه آغازین در اخلاق ایرانیت از اصول کیهانی گرفته شده است.
مثلا اصلی هست که احتمالا همه انسانها به آن پایبند هستند که میگوید حق با کسی است که زودتر آمده باشد. السابقون السابقون، اولئک المقربون. همگان از صف نانوایی گرفته تا تعیین جانشین پادشاه به این اصل پایبند هستند یا اگر در جاهایی پایبند نبودند سعی میکنند برایش دلیل کافی بیاورند تا زور استدلالشان بر «حجت بیچونی» این اصل بچربد:
ابا موبد موبدان برزمهر، چو ایزدگشسپ آن مه خوب چهر
بپرسید کاین تخت شاهنشهی، که را زیبد و کیست با فرهی؟
به کهتر دهم گر (=یا) به مهتر پسر؟ که باشد به شاهی سزاوارتر؟
یک اصل موضوعه دیگر که منحصر به اسلام است اصل توحید است. توحید در اسلام با ادیان دیگر فرق دارد. توحید افعالی به مسلمانان می آموزد که منشاء همه نعمات خداوند است و تنها پاداش دهنده حقیقی خداست، و توحید صفاتی می آموزد که انسان به عنوان جانشین خدا بر زمین باید رفتارش هماهنگ با صفات پروردگار باشد که بخشی از این صفات جلوه نیکی دارند مثل رحمان، محسن، کریم. لذا نیکی یا احسان در حق آفریدگان خداوند به صورت یک تکلیف اخلاقی در می آید. احسان یعنی انسان چیزی بیش از آنکه دریافت کرده است بدهد و کمتر از حقی که دارد مطالبه کند.
یک قانون اخلاقی که از این دو اصل بنیادین به صورت سازگار و درست مستنتج میشود احسان به پدر و مادر است. پدر و مادر هم تقدم زمانی و حیاتی دارند و هم حق حیات و معمولا پرورش بر گردن انسان دارند. احترام به پدر و مادر یعنی ارجمند شمردن گوهر و تبار و هویت. قرآن احسان را در ارتباط با پدر و مادر، یتیمان، مسکینان، همسایگان و خویشان آورده است و نیکی و اطاعت از پدر و مادر را بلافاصله پس از مقولات توحیدی آورده است که همانطور که بیان شد نشان دهنده ارتباط و سازگاری و منقطی بودن آن است. یعنی با عقیده به اصول موضوعی تعریف شده در نظام معنایی اسلامی، چنین قانون اخلاقی را میتوان برداشت کرد.
برداشت ما از این چارچوب اخلاقی در ایران پیش از اسلام تفاوت چندانی با ایران پس از اسلام ندارد که احتمالا ناشی از اسلامی شدن فرهنگ ایرانی است مثل اخلاق و حکمت در شاهنامه. شاهنامه به تدبیر حکیم توس ارائهای درست از ایران باستان در چارچوب اسلامی به ما میدهد و ایرانیت و اسلامیت را از هم تفکیک نمیکند و در مقابل همدیگر قرار نمیدهد. ادراک ما در زمان حال از تاریخ و اساطیر ایران با درک فردوسی تفاوتی ندارد حال آنکه با ادراک ساسانیان تفاوتهایی دارد و مثلا چیزهایی که در متون قدیمی خرافی یا شرک آمیز به نظر میرسیده است در «نامور نامه شهریار» صورت عقلانی و توحیدی پیدا کرده است. در قرآن اطاعت از پدر و مادر تا حدی که دعوت به شرک نکنند لازم است و مطابق داستان سیاوش در شاهنامه، اطاعت از فرمان شاه (که در اینجا پدر یعنی کاووس است) تا جایی که خلاف حکم یزدان نباشد واجب است:
چنین داد پاسخ که فرمان شاه، بر آنم که برتر ز خورشید و ماه
ولیکن به فرمان یزدان دلیر، نه باشد که و مه نه پیل و نه شیر (یعنی کسی از بزرگ و کوچک توان سرکشی از حکم خدا و پذیرش عقوبت آن را ندارد)
در مقابل در چند سال اخیر تهاجم ساخت یافتهای را علیه احترام به پدر و مادر شاهد هستیم. از یکسو گسترش روانشناسی به عنوان آموزگار شیوه زیست از طریق پادکستها و گفتگوهای اینترنتی و اشاعه سخنان روانشناسان رسمی و غیررسمی به عنوان پیغمبران عصر جدید در حال ترویج این اصل موضوعه بودهاند که «این تو هستی که تصمیم میگیری چه چیزی خوب یا بد باشد». لذا اطاعت و احسان که سهل است، حتی احترام به پدر و مادر به عهدهی پیروان این مذهب مختار گذاشته میشود که به قول رندانه عبید زاکانی در مقابل مذهب منسوخ (نظام اخلاق سنتی) اجرایی شده است. لذا پیروان دین جدید با خاطری آسوده که خود را رهایی یافته از عقاید خرافی قدیم و پایبند به اصول علمی مدرن می بینند با بلاهت بی نظیری سخن از ستایش آثاری همچون «ابد و یک روز» و «برادران لیلا» و «زن و بچه» و «پیر پسر» می رانند و انواع رمزگشایی ها از آن می کردند اما چیزی را که پیدا و نه پنهان و نمادین بود نمی دیدند. تخریبگری این آثار به نظرم از پورنوگرافی بیشتر است و پورنوگرافی به این آثار هنری شرف دارد زیرا در این آثار عنصری هست که در فیلم بزرگسال نیست و آن نمایش «نمک به حرامی» است. البته نمایش نمک به حرامی خود میتواند یک اثر موثر هنری باشد، اما در اینجا نمک به حرامی خود عوامل نمایش داده میشود. این مثل کسی است که به زبان فارسی علیه زبان فارسی حرف میزند، یا کسی که از فرهنگ ایران وام میگیرد و فعالیت فرهنگی میکند ولی علیه آن کار میکند، یا کسی که در ازای محبت های پدر و مادر به آنها بی احترامی می کند، یا از انواع رانت جمهوری اسلامی استفاد میکند و همزمان خواستار سرنگونی نظام است یا مثلا به پرچم و سرودش بی اعتنایی میکند.
این در حالیست که شاهنامه به عنوان مهمترین گشاینده راز ایرانیت مملو از موقعیت هایی است که پدر و پسر در مقابل هم قرار میگیرند: سام و زال، رستم و سهراب، کاووس و سیاوش. اما در هیچ کدام از این اختلافات نمیبینیم که حرمت پدری زیر پا گذاشته شود، و اطاعت از والدین تنها در جایی که خلاف فرمان یزدان یا حکم عقلی باشد سرپیچی میشود.
در دوره آموزشی سربازی یک سرهنگ جانبازی بود که طرز کار با اسلحه را درس میداد و بخش زیادی از کلاس او به جای تنظیمات سلاح راجع به احترام به پدر و مادر بود. اکنون که آن روزها را یادآوری میکنم اهمیت این آموزشهای اخلاقی را در می یابم. کسی که تفنگ به دست میگیرد اگر حرمت پدر و مادرش را نگه نمی دارد دقیقا برای چه دارد می جنگد و از چه چیزی می خواهد پاسداری کند. میشود ایران منهای ایرانیت که انتزاعی و کلی است و میشود همان «خاک و خشت» که ابراهیم گلستان بعد از پنجاه سال زندگی و تئاتر دیدن در غربت، و خالی شده از ایرانیت، صادقانه گفت که ارزش دیدن دوباره و توجه و نوشتن ندارد، یا میشود یا آن دیوان حافظی که داریوش آشوری در طاقچه خانه اش در پاریس همچون یک شیء زینتی عتیقه نگه میدارد.
جان کلام این مطلب این گفته خواجه رندان است:
صوفی از پرتو مِی رازِ نهانی دانست
گوهرِ هر کس از این لعل، توانی دانست
قدر مجموعه گل، مرغِ سَحَر داند و بس
که نه هر کو ورقی خواند، معانی دانست