غزالی میگوید «لیس فی الامکان، ابدع مما کان» یعنی زیباتر از چیزی که وجود دارد، نمیتواند وجود داشته باشد. در میان کلمات قرآنی که برای زیبایی به کار رفته است بدیع بر امر غیرمنتظره، نوآورانه و تازه دلالت دارد. از همین روست که در توصیف آثار هنری به کار میرود و یکی از فنون سه گانه بلاغت ادبی را بدیع میگویند. کلمه دیگر حسن است که به نیکویی ترجمه میشود و بیشتر مربوط به آن قسم از زیبایی است که لزوما مرتبط با هماهنگی و تناسب اجزاء نیست یا علاوه بر چیزهای محسوس مثل چهره در چیزهای غیرمحسوس هم وجود دارد مثل حسن خلق. منسوب به پیغمبر اکرم است که «رأیت ربی فی احسن صورة»». کلمه دیگر جمال است که مربوط به زیباییهای طبیعی و قابل دیدن است.
لفظ بدیع مربوط است به آفرینش، اعم از آفرینش پروردگار و آفرینش آثار ادبی یا اختراعات و ابداعات، و حتی آفرینشهایی که لزوما خوب نیستند بدعت شمرده میشوند که هم خانواده بدیع است. بدیع در معنای مثبت بیان میکند که هر چیزی که «ممکن» باشد در «بهترین» حالت ممکن خود به وجود می آید:
هر چیز که هست، آنچنان میباید، آن چیز که آنچنان نمیباید نیست
و حکیم سنایی فرموده است:
در جهان آنچه رفت و آنچه آید، و آنچه هست آنچنان همی باید
تو مگو در میانه هیچ فضول، راندهی او بدیده کن تو قبول
از لحاظ عقلی و منطقی نیز این گفته قابل درک است. پازلی را تصور کنید که یک خانهی آن هنوز ناقص است و هنوز یک خانه باقی مانده تا طرح یک مزرعه یا رودخانه و جنگل تکمیل شود. تنها یک حالت هست که این پازل را به نحوی شایسته تکمیل کند و آن همان چیزی است که میبایست باشد. اگر پازل طرح یک رودخانه است، قطعهی تکمیل کننده فقط میتواند مربوط به آن بخشی از رودخانه باشد که باید در جای خود قرار بگیرد و در هنگام آفرینش درست در جای خودش قرار میگیرد. اگر قطعهی گم شده متعلق به یک جنگل باشد نمیتواند جای خالی را به نحوی بدیع و زیبا پر کند.
«نظام احسن» یکی از پایههای جهان شناسی ایرانی از روزگار باستان است و بر پایهی آن، هیچ جهانی کاملتر از جهانی که وجود دارد نمیتوان انگاشت. این باور کهن همواره با «داد» همراه است. فردوسی میفرماید:
خداوند گردنده خورشید و ماه، روان را به نیکی نماینده راه
بدوی است گیهان خرم به پای، هم او داد و داور به هر دو سرای
بهار آرد و تیر ماه و خزان، بر آرد پر از میوه دار رزان
جوان داردش گاه با رنگ و بوی، گهش پیر بینی دُژَم کرده روی
ز فرمان و رایش کسی نگذرد، پی مور بی او زمین نسپَرد
و در جای دیگر:
ز رخشنده خورشید تا تیره خاک، همه داد بینم ز یزدان پاک
داد معنایی فراتر از انصاف و عدالت دارد. داد پروردگار در این است که در آفرینش کم و زیاد نداشته است و هر چیزی را به اندازهی خودش خلق کند. از همین روی گاهی به معنی تقدیر نیز به کار میرود زیرا از آنچه مقدر است به حکم توازن کیهانی نمیتوان گریخت. نظام احسن برنامه ریزی و طرح آفرینش است که بر سازوکارهای هستی چیره است و آنها را به پیش می برد. از این منظر، بدی و تباهی تنها با انسان آغاز میشود. آنچه که بد است تنها در نگاه انسان بد است و محصول شیوهی اندیشیدن اوست. کژاندیشی او محصول کژنگری است و تا آن زمان که راست و درست نمیتواند ببیند، به ناچار کژاندیش نیز هست و در جهان بدی و شر میبیند.
حکیم بزرگ غزنین سنایی می فرماید:
ابلهی دید اشتری به چرا، گفت نقشت همه کژ است چرا؟
گفت اشتر که اندر این پیکار، عیب نقاش میکنی هش دار
در کژی ام مکن به نقش نگاه، تو ز من راه راست رفتن خواه
نقشم از مصلحت چنان آمد، از کژی راستی کمان آمد
زشت و نیکو به چشم اهل خرد، سخت نیک است از او نیاید بد
آفریدهای که ناساز باشد با بهین بودن و احسن بودن هستی، یا «بیداد»، نمیتواند وجود داشته باشد زیرا این جهان محصول اراده پروردگار است که بهترین را میاندیشد، مگر آنکه این بیداد انسانی باشد و برگرفته از کج اندیشی انسان. کارکرد «داد» در این جهان بینی همین بیت شیخ محمود شبستری است:
جهان چون زلف و خط و خال و ابروست، که هر چیزی به جای خویش نیکوست
عدل انعکاس درونی داد است. داد امری جهانی است و عدل انسانی. انسان عادل کسی است که هر چیزی را در جای خود مینهد و از فزونی و کاستی، یعنی دست درازی و امساک پرهیز میکند، و بدین سان خویشتن را با «داد» کیهانی همسو و هماهنگ میسازد.
ظلم یا بیداد به معنی ستم کردن نیست بلکه به هم ریختن نسبتهاست. آب دادن به خار ظلم است در حالیکه آن آب میبایست صرف آبیاری درخت میوه شود. مولانا میفرماید:
عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش، ظلم چه بود؟ وضع در ناموضعش
عدل چه بود؟ آب ده اشجار را، ظلم چه بود؟ آب دادن خار را
بر پایهی همین نگرش است که انوشیروان را دادگر یا عادل نامیدهاند. کار او حل اختلافات یا برقراری مساوات و توجه به حقوق رنجدیدگان ستمکش نبوده است بلکه نشاندن هر کس و هر چیز در موضع خودش بوده است به نحوی که رابطهی شاه و رعیت به اندازه و تناسبی که مرتبط با نظام کیهانی است تنظیم شود.