مارکو روبیو در آکروپولیس یونان سخنرانی اش را با یادآوری حمله ایرانیان (خشایارشا) به آتن در ۲۵۰۰ سال قبل شروع کرد. او گفت که آتنی ها در آکروپولیس ماندند و در برابر مهاجمین ایرانی مقاومت کردند اما در نهایت پارسیان معابد را غارت کردند، زیارتگاه‌ها را سوزاندند و آکروپولیس را با خاک یکسان کردند. این سخنان تقابل ایران با جبهه‌ی غرب را امری تاریخی قلمداد میکند و برای جنگی امروزین ریشه‌ای ۲۵۰۰ ساله می‌جوید.
آری، همانهایی که برای مخاطب ایرانی از آزاد کردن یهودیها بدست کوروش حجت می آورند و میگویند که دوستی ایران و اسرائیل ریشه‌های کهن تاریخی دارد تا اینگونه حمله نظامی را توجیه کرده و بگویند که ما برای کمک به مردم و ادای دین تاریخی مان آمده ایم. در روزی دیگر برای به خیابان کشاندن مخاطب ساده لوح ایرانی از اسطوره ضحاک و فریدون رونمایی میکنند و عجیب اینکه ضحاک را حاکمان جمهوری اسلامی معرفی میکنند حال آنکه ضحاک یک فرد تازی (اقوام سامی اعم از عرب و یهودی) بود که از اورشلیم آمده است. برای مخاطب یهودی هم داستان قتل هامان و جشن پوریم را بازگو میکنند تا دشمنی تاریخی ایران و یهود را نشان دهند. برای مخاطب مذهبی مسیحی نیز از نزدیکی و هم ریشگی ادیان مسیحیت و یهودی میگویند و برای توجیه جنگ برای مخاطب سفیدپوست غیرمذهبی، ریشه دشمنی ایران با غرب را تاریخی بیان میکنند. یک محور اصلی جنگ همین نبرد روایت‌ها و واژه هاست که در یکی از مطالب قبلی نیز به آن پرداخته شد.
این نبرد تمدنی یک ایدئولوژی است که توجیه گر جنگ ایران با غرب و اسرائیل و نیز نزدیکی و پیوند اسرائیل و غرب است، اما خالی از شواهد تاریخی نیست و هم از طرف ایران و هم غرب در دوره‌های متعدد تاریخی به کار گرفته شده است. ایدئولوژی یکی از کارکردهایش تهییج است. ایدئولوژی پیچیدگی تاریخ را به یک روایت ساده و بسیج کننده فرو می‌کاهد و برای پیدا کردن نسخه سریع و رهایی بخش آن را در خدمت نیاز سیاسی امروز به کار می گیرد.
مثلا در اواخر دوره پهلوی شریعتی یکی از کسانی بود که هدفش (به گفته خودش) تبدیل اسلام از یک نهاد یا فرهنگ به یک نهضت یا ایدئولوژی بود. او اسلام فرهنگی را فاقد ارزش اجتماعی و پتانسیل انقلابی میدانست و ایدئولوژی را اسلام راستین می‌نامید. به جای آنکه مسلمان زندگی معمولی خود را داشته باشد باید فعالیت مجاهدانه و انقلابی داشته باشد.
دلیل شعله ور شدن آتش انواع ایدئولوژیها در آن سالها این بود که برنامه‌ای برای ادامه سلطنت بعد از محمدرضا وجود نداشت. شاه و فرح بیش از آنکه به فکر حفظ نظام سلطنتی باشند در پی عیاشی بودند و تصمیمات مخرب و شتابزده پی در پی از قبیل اصلاحات ارضی و انقلاب سفید که شاه را مجری بی چون و چرای اوامر آمریکایی نشان میداد، تاسیس حزب رستاخیز که حاکی از بی اعتمادی شاه به اطرافیان و تنهایی عمیق او بود، جشن‌های ۲۵۰۰ ساله که وسواسی نسبت به بزرگ‌نمایی شخصی و قدرت نظامی شاه بود، و گنده گویی های او در بر عهده گرفتن نقش ژاندارم خلیج فارس و خرید نامحدود سلاح، همه اینها این را می رساند که شاه دچار غرور و خرفتی شده است و دولتش مستعجل است و حکومتش پایدار نخواهد بود و حتی تداوم نهاد تاریخی پادشاهی در محل ابهام قرار دارد. تهدیدهای درون-نهادی مثل تشخیص سرطان خون محمدرضا شاه در ۱۹۷۴ که حتی از دولت آمریکا پنهان ماند، جوانی و بی‌تجربگی و سفاهت و پخمگی رضا پهلوی ولیعهد (۱۸ ساله در ۱۳۵۷)، و نگرانی آشکار درباره نیابت سلطنت فرح از واقعیت‌های شناخته‌شده‌ی تاریخ این مقطع هستند. لذا هر کس میکوشید نسخه‌ی خودش را برای پر کردن خلاء پیش رو آماده کند و در طول فاصله ۲۵ ساله ای آتش رشد ایدئولوژی گرایی شعله ور می گردد.
ایدئولوژی شریعتی در روح قدرت نظام جمهوری اسلامی تا حدی دمیده شده است. از یکسو می بینیم که بنیانگذار جمهوری اسلامی خود یک فقیه شیعه برآمده از حوزه‌های علمیه و یک حکیم خردگرا است، یعنی شیعه صفوی که مقابل شیعه علوی ادعایی شریعتی است، و این حوزه یک نهاد قانونمند و عقلگراست و نه یک نهضت انقلابی. با مراجعه به تاریخ در می یابیم که بسیاری از تصمیمات این نهاد قانونمند در اداره کشور عاقلانه بوده است. مثلا وقتی با چهره‌های لیبرال ملی-مذهبی و یا کلا افراد غیر برآمده از نهادهای تاریخمند مثل بازرگان مقایسه می‌کنیم و این افراد را در منتهای پرت بودن از همه چیز می بینیم می فهمیم که افراد برآمده از نهاد حوزه تا چه حد عاقل بوده اند. در خاطرات هاشمی مثال‌هایی از این ساده لوحی میخوانیم از قبیل عودت دادن هواپیماهای جنگنده اف-۱۴ که نشان از عدم درک درست از نیازهای دفاعی کشور داشت یا مماشات دولت موقت با گروهک‌های محارب تجزیه طلب یا حسن ظن و خوش خیالی در برخورد با عناصر تروریست ضد انقلاب. به هر حال نظام حاکم هم حاوی ایدئولوژی نهضتی و انقلابی برای حرکت و پویایی است و هم نهاد تاریخی خردگرا برای استقرار. در واقع نظام حاکم هم میراث خرد تاریخی شیعه صفوی را بر دوش دارد و هم شور و هیجان نهضت گرایی شیعه علوی.
نظام حاکم همچنین وارث روح تاریخی ایران است و قدرت گرفتن سپاه در مقابل همه نهادها و احزاب و گروه‌های درآمده (و نه برآمده) و شبه مدرن، تداوم روحی است که ریشه‌های تاریخی اش را می‌بایست در دوران اشکانی و ایلخانی و صفوی جست.
ایدئولوژی اسلام سیاسی شریعتی کارکردش در همگرا کردن گروه‌های مسلمان و چپ و دانشجویان دغدغه‌مند بود. این ایدئولوژی در ضدیت با ایدئولوژی رسمی پهلوی شکل گرفت که البته به شکل یک فرزند ناخواسته از بطن پهلوی زاده شد. شریعتی به دلایلی مقبول بخشهایی از دستگاه حاکم پهلوی بود و گفته‌هایی از رابطه او با ساواک موجود است. احتمالا یکی از راه‌های مقابله با مارکسیسم را در ترویج مارکسیسم تقلبی و التقاطی دیده بودند، شبیه رابطه ویروس و واکسنی که از ویروس تضعیف شده ساخته میشود. همین رابطه در پرورش گفتمان ملی گرایی و بازگشت به ریشه‌های هویتی در دوران پس از انقلاب نیز وجود دارد که در ظاهر مخالف ایدئولوژی اسلام سیاسی حاکم است. نظام حاکم به پرورش و رشد گفتمان هویت محور بی علاقه نبوده است و این گفتمان در توجیه نبرد تمدنی نیز نقش داشته است. جالب است که سید جواد طباطبایی به عنوان فیلسوف سیاسی ایده ایرانشهر حمایت‌هایی از سطوح بالای نظام داشته است.
نبرد تمدنی بر خلاف اسلام سیاسی شریعتی از واقعیت و روح و خرد تاریخی خالی نیست و صرفا مشتی شعار برای به هیجان آوردن تعدادی دانشجو و نوجوان جوگیر کم سواد نیست. سه رکن بنیادین تمدن غرب عبارت اند از فلسفه یونان، حقوق رومی و مسیحیت رویش یافته در بیت المقدس. نحوه‌ی تعامل ایران با این سه رکن در مقاطع مختلف به شکلی تکرارشونده از الگوهایی پیروی میکند که مبتنی است بر عقلانیت تاریخی ایرانی.
فیلیپ دوم مقدونی خود را قهرمان یونان متحد در برابر بربر (یعنی ایران) معرفی میکرد و اسکندر پس از به تخت نشستن رسالت پدرش را که در هدایت یک جنگ مقدس (صلیبی) هلنی علیه بربر از سر گرفت. ماشین پروپاگاندای مقدونی حتی شعارهای ضد بربر را به کار میگرفت تا از همکاری شهرهای یونانی با ایران جلوگیری کند، و هنگامی که تخت جمشید را به آتش کشید، آن را انتقام ویرانی یونان به دست بربرها در ۴۸۰ پیش از میلاد خواند. یعنی گناه تاریخی سوزاندن آتن به دست خشایارشا را به عنوان توجیهی ایدئولوژیک عنوان کرد. این دقیقا همان مکانیسمی است که ۲۴۰۰ سال بعد توسط روبیو اظهار داشته شد، یعنی بازخوانی یک رویداد باستانی برای مشروعیت بخشیدن به جنگ.
پس از تسلط اسکندر و جانشینانش بر ایران، موجی از فرهنگ یونانی بر ایران تحمیل شد. اما ایران هیچگاه این فرهنگ را نپذیرفت و جوهر و جهان بینی یونانی بر تمایلات ملی پنهان ایرانی غلبه نکرد. نمونه بارزش یکسان انگاری خدایان ایرانی و یونانی است، زئوس مترادف شد با اهورامزدا، آپولون با مهر، آناهیتا با آرتمیس، و اهریمن با هادس. این خدایان به جای آنکه از یکدیگر تاثیر بپذیرند و خدایان متکامل‌تری خلق کنند صرفا یکسان انگاشته شدند که نشان از همزیستی سطحی بدون رغبت به آمیزش دارد.
نمونه دیگر از عدم پذیرش غرب به پناهنده شدن فیلسوفان نوافلاطونی به دربار خسرو یکم باز می گردد. خسرو آنها را پذیرفت اما چون ناتوان از سازگاری با جهان بیگانه ایرانی بودند از شاهنشاه درخواست کردند تا آنها را با موافقت یونان به آتن برگرداند.
با این حال این رویارویی تمدنی به معنی تفکیک کامل جهان ایرانی از غرب نبوده است. آثار فیلسوفان یونان نظیر افلاطون و ارسطو تحت حمایت شاپور یکم ساسانی در گندی شاپور به پهلوی و سریانی ترجمه شد. سریانی که هم ریشه با عربی است گذار این آثار علمی و فلسفی را به دوره‌ی اسلامی و در طی نهضت ترجمه تسهیل کرد.
تقابل در جبهه حقوق رومی-ایرانی به این گونه بود که حقوق در ایران باستان اخلاقی و دینی بود اما حقوق رومی ماهیت دنیوی داشت. آرمان حقوق رومی وحدت حقوقی بود یعنی همگان با یک قانون مساوی طرف بودند. ولی در حقوق ایرانی بسته به نوع دین و مذهب حقوق های متفاوت وجود داشت. یعنی با مسیحیان طبق قانون یشوع و با یهودیان طبق تلمود برخورد میشد. در حالیکه در قانون روم کثرت گرایی وجود نداشت و شدیدا سرکوب میشد و از طریق نظام حقوقی یکسان داشتن عقیده متفاوت جرم انگاشته میشد.
در جبهه تقابل دینی، پس از آنکه کنستانتین امپراطوری روم را مسیحی اعلام کرد، مسیحیان قلمرو ساسانی مظنون سیاسی شدند. به همین سبب بود که کلیسای نسطوری در ایران خود را از بیزانس جدا کرد. این کار در عمل یک کلیسای ایرانی در برابر کلیسای بیزانسی پدید آورد، و امکانی پدید آورد تا مسیحیت قابلیت گسترش به عنوان یک دین ملی را در ایران پیدا کند. در روم نیز مدارس الهیاتی وابسته به کلیسای نسطوری به دلیل اشاعه‌ی آموزه‌های ناپذیرفتنی برای دربار بیزانس بسته شدند.
در میان شاهان ساسانی برخی به آزار مسیحیان می‌پرداختند و برخی آنها را آزاد می‌گذاشتند. به نظر می‌رسد که رابطه شاه با دستگاه مذهبی محرک کار بوده است. شاپور دوم که مسیحیان را به عنوان دشمنان دولت سرکوب میکرد رابطه نزدیکی با روحانیت زرتشتی داشت و در مقابل، نرسه که با موبد بزرگ کرتیر خصومت داشت آزار مانویان و مسیحیان را متوقف کرد. یزدگرد یکم به دلیل تلاش برای محدود کردن قدرت اشراف و روحانیون و مدارا با اقلیت‌های دینی در خداینامه‌ها عنوان گناهکار یافت و شاهانی همچون خسرو یکم که از روحانیت حمایت میکردند و با بدعت ها می جنگیدند در این کتابها مفصلا ستایش شده اند.
تقابل حکومت‌های ایرانی با شرق در قیاس با غرب نحوه‌ی متفاوتی داشت. اقوام بیابانگرد شرق ایران با ایرانیان نزدیکی نژادی داشتند و از گذشته‌هایی بسیار پیش تر از تقابل ایران و غرب و حتی در هزاره‌های پیش از تسلط آریایی ها بر فلات ایران موضوعیت داشتند. این اقوام از گروه‌های مختلف سکاها در دوره‌ی هخامنشی، هپتالیان و کیداریان در دوره‌ی ساسانیان و ترکان در سده‌های پس از ورود اسلام مجموعا به نام تورانیان خوانده می شوند با آنکه از یک نژاد و گروه واحد نیستند. توران یک برچسب شناور است و تعلق به یک دشمن ثابت ندارد، بلکه با هر موج تازه‌ای از مهاجمان رنگ عوض میکند. به بیان دیگر توران نام یک قوم خاص نبود بلکه قالبی برای نامیدن اقوام مهاجم شرقی بود. علی ایحال این اقوام شرقی اشتراک ماهوی بیشتری با ایرانیان داشتند. اشکانیان خود از دل یک قبیله‌ی صحراگرد در شرق ایران برخاستند و سکاها در سپاه خشایارشا علیه یونان می جنگیدند. دو هزار سال بعد بازماندگان سکاها یعنی پشتونهای سلحشور افغانستان کنونی در سپاه نادرشاه می جنگیدند.
شکل تقابل با غرب نیز در هر دوره متفاوت است. در دوره هخامنشیان تقابل با غرب (یعنی یونان) از نوع نامتقارن بود. در یکسو امپراطوری جهانی هخامنشی قرار داشت و در سوی دیگر دولت-شهر های پراکنده یونانی. تاریخ نگاران یونان همچون هرودوت و نیز فیلیپ و اسکندر، ایران را در قالب دوگانه‌ی «آزادی یونانی در برابر استبداد شرقی» صورت بندی می کردند. ایران نیز همین دوگانگی را به شکل راستی در برابر دروغ ارائه میکرد. داریوش یکم در کتیبه‌ی بیستون، به صورت رسانه متنی و تصویری، رقبای سیاسی خود را شاهان «دروغ» معرفی میکند.
ایدئولوژی هخامنشی جهان شمول بود نه قومی. داریوش خود را شاه مردمان بسیار می‌خواند نه شاه ایران و انیران. دشمن در تبلیغات این امپراطوری غیر ایرانی نیست بلکه دروغگوست. این دشمن می‌تواند یک ایرانی مانند گئومات باشد یا هر دشمنی از قوم دیگر. در استوانه‌ی کوروش، او بنده‌ی محبوب «مردوک» معرفی میشود. این ایدئولوژی به سبب قابلیت انطباق با هر فرهنگ محلی جهانی بود.
اما ساسانیان دوگانه‌ی ایران و انیران را به عنوان مرزبندی مفهومی خودی و بیگانه صورت بندی کردند. عنوان سیاسی ایرانشهر به پشتیبانی یک دین واحد گره خورد. کتیبه کرتیر موبد زرتشتی در تلاش برای ریشه کردن بت پرستی و دیگر بدعت‌ها در امپراطوری ایران و احیای آیین خالص اوستایی، برنامه‌ای دارد که تجلی یک جنبش ضد بیگانه است. جنبشی که ریشه‌هایش به دوران سلوکی برمی‌گردد، یعنی مقاومت در برابر هلنیسم که هم ارز است با بیرون راندن بیگانگان از کشور.
گسترش ایدئولوژی مجهز به چهار ابزار است. ابزار نخست اسطوره سازی تاریخی است، همانند انتقام تاریخی اسکندر. در روایات دینی روزگار ساسانی، او را با لقب «گجستک» یعنی ملعون یاد میکنند که ویرانگر آتشکده‌ها و سوزاننده‌ی اوستاست. بیزانس نیز وارث همین شرور ازلی دانسته میشد. حتی حکومت اشکانیان نیز تدبیر خائنانه‌ی اسکندر خوانده میشود تا بدین وسیله بر پایه‌ی یک ضدیت تاریخی مشروعیت حکومت خود را اثبات کنند. ابزار دوم تبلیغات هدفمند است. خسرو یکم برای خواباندن فتنه‌ی مزدک مشاورانش را مامور تبلیغات و گفتگو و یا قول امروزی جهاد تبیین میکند تا از طرفی بر احوال روحانیون نیز مسلط شود و از شیوع اندیشه های انحرافی جلوگیری کند. ابزار سوم رسانه است که در گذشته در شکل سکه‌ها و کتیبه‌ها و نقوش برجسته بوده است. ابزار چهارم اتصال به مشروعیت الهی است. فره ایزدی مشروعیت سیاسی می‌بخشد و موبدان در جایگاهی هستند تا درباره‌ی پادشاه نظر بدهند. حکومت به پرورش روحانیون نیازمند است.
این همان استراتژی است که بعدا توسط شاه اسماعیل صفوی پیگیری شد. شاه اسماعیل پس از اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی با هدف متمایز کردن با عثمانی، غیریت سازی و احیای هویت ملی، ناگزیر بود تا نهاد روحانیت شیعه را تاسیس کند و گسترش دهد. لذا از بحرین و جبل عامل روحانیون شیعه را وارد کرد و از طریق اعطای زمینهای وقفی و ایجاد سلسله مراتب رسمی دینی، نهادی برای تثبیت قدرت دولت ساخت. در عین حال استقلال مالی این نهاد نیرومند و مرجعیت معنوی‌اش به خودمختاری سیاسی آن آسیبی وارد نکرد.
استقلال نهاد روحانیت شیعه از حکومت در عین مشروعیت بخشی به آن تا دوره قاجار تداوم یافت. با آغاز دوره پهلوی ایدئولوژی رسمی کشور نوعی ناسیونالیسم عاطفی و رمانتیک ترکیب شده با جلوه‌ها و ظواهر مدرنیسم بود که برای نابودی تدریجی اسلام در ایران طراحی شده بود. دو ستون این ایدئولوژی بزرگداشت افتخارآمیز ایران پیش از اسلام و سکولاریزاسیون زندگی اجتماعی (محدود کردن نقش روحانیون در شئونات قضایی و اجتماعی، کشف حجاب، محدود کردن سینه زنی و عزاداری، کلاه اروپایی) بود. اما این اسلام زدایی با مقاومت نهاد مرجعیت دینی مواجه شد. مهمترین واکنش علما احیا و توسعه‌ی نهاد آموزش دینی در قم به دست شیخ عبدالکریم حائری بود، و لذا قم به سنگر مقابله با اسلام زدایی بدل شد. از کانون قم نظریه‌ی ولایت فقیه برای پر کردن خلاء قدرتی که پیش بینی میشد پایه ریزی شد.
ایدئولوژی به طور کلی کارکردش تبیین جهان نیست بلکه سازمان دادن به عمل است، به خصوص جایی که قرار است دشمن را تعریف کند و «ما» را بسازد. ایدئولوژی گذشته را به سود امروز بازنویسی میکند و آینده‌ی موعود را وعده می‌دهد. از همین رو ایدئولوژی همواره میان مرز قدرت و شناخت قرار دارد. از یکسو می‌تواند آگاهی بخش باشد و از سویی پیچیدگی‌های تاریخی را به دوگانه‌های خودی و غیر خودی یا حق و باطل یا تمدن و بربریت تقلیل دهد. سخنرانی روبیو در آکروپولیس نمونه‌ای روشن از این ساز و کار است. این ایدئولوژیها هم از سوی ایران و هم غرب در دوره‌هایی به قدمت تاریخ تبلیغ می شده است. یعنی تقابل تمدنی از این منظر که از ۲۵۰۰ سال پیش اندیشیده میشده است وجود داشته است هر چند که واقعیت تاریخی بسیار پیچیده تر است. مثلا یونان یکسره دشمن نبود و در بین دولتشهر ها بسیاری با هخامنشیان همکاری می کردند. با این حال تقابل و نبرد تمدنی از این حیث که مبنای تاریخی دارد و مبتنی بر خرد تاریخی است، برعکس ایده انتزاعی و بیروح و بدون سرزمین اسلام علوی، هر جا که کاربرد ملی و میهنی پیدا کند همچون خاطره‌ای از گذشته‌های دور که دوباره به یاد آورده میشود آماده احیا و ظهور مجدد است.
