همواره هنرمندانی مانند حافظ و مولوی به کسانی که تنها پوسته و قشر مفاهیم مذهبی را دریافت کردهاند ایراد گرفتهاند که اینها مانند آن احمقی هستند که پوست بادام و گردو را میگیرد و مغزش را به دور میاندازد، در صورت و ظاهر کار میمانند و نمیتوانند به عمق برسند.
داستان سرایان بزرگ
داستانپردازی جهت انتقال معانی اصولا یک تکنیک قرآنی است. بعضیها بدون توجه به این موضوع به داستانسرایانی مانند فردوسی و نظامی خرده گرفتهاند که داستانسرایی کاریست بیهوده. به جایش چرا دربارهی توحید شعر نمیسرایید. از جمله شاعری به نام فتحعلی خان صبا در نقد فردوسی و نظامی اینطور گفته:
سزد گر روانشان بود در فسوس
چه استاد گنجه چه دانای طوس
اگر چه ز هر در بسی برده رنج
ز پر مایه گوهر پراکنده گنج
ولی سر به سر بیهده رنجشان
نه جز بهرهی اژدها گنجشان
یکی نام پرویز را برکشید
که او نامهی مصطفی بردرید
یکی زنده کرد آیت زند را
ستایشگر آمد مغی چند را
منظورش این است که یکی دربارهی خسرو و شیرین شعر سروده، همان خسرویی که نامهی پیامبر را پاره کرد، و دیگری آیین کهن مزدیسنا را زنده کرده است. هر چند کلام این دو بزرگوار گنج است، اما گنجی که مانند فیلم هابیت تنها نصیب اژدها میشود. شاعر دیگری به نام مولانا شیخ حسین کاشی دربارهی فردوسی و فخرالدین اسعد گرگانی این را گفته:
چند خوانی کتاب شهنامه
پاک کن زود زین گنه نامه
چند از این ذکر وامق و عذرا
یاد کن نیز خالق خود را
چند خوانی تو ویس و رامین را
قصهی فاسقان بیدین را
چند گویی حدیث رستم زال
لعب و بیهوده و دروغ محال
نظامی خود پیشاپیش پاسخ این منتقدان را داده. دوستی داشته که با شناختی که از او داشت سرودن منظومههای عشقی و زنده کردن نام مجوسان را کاری خارج از شرع و عرف میدانست آن هم برای نظامی که استاد توحید است:
درین روزه چو هستی پای بر جای
به مردار استخوانی روزه مگشای
نکرده آرزو هرگز ترا بند
که دنیا را نبودی آرزومند
در توحید زن کاوازه داری
چرا رسم مغان را تازه داری
نظامی در پاسخ به منتقد ترشرویی نمیکند و از «شیرین کاری شیرین دلبند» برایش میگوید. و آن فرد چون آدم منصف و معقولی بود میپذیرد که وزن و ارزش خسرو و شیرین فراتر از آن است که به زنده کردن آیین زند خلاصه شود. در واقع آن دوست «صاحب سنگ» توانست ارزش واقعی هنر را بسنجد و درگیر شعار و تبلیغات و برچسبها نشود:
چو صاحب سنگ دید آن نقش ارژنگ
فرو ماند از سخن چون نقش بر سنگ
و پس از مدتی که زبانش از فرط حیرت خاموش بود به سخن میآید و نظامی را به ادامهی کار تشویق میکند:
چنین سحری تو دانی یاد کردن
بتی را کعبهای بنیاد کردن
همائی کن برافکن سایه برکار
ولایت را به جغدی چند مسپار
سیزده بدر یا بازگشت به طبیعت
یک شباهت بین این شعر سعدی با شعری از امیلی دیکینسون هست که جالب است:
هر که امروز نبیند به جهان طلعت دوست
غالب ان است که فرداش نبیند دیدار
Who has not found the heaven below
Will fail of it above.
[هر کس که بهشت را در زیر پایش ندیده آن را در بالا هم نخواهد یافت]
اصولا حکمت اسلامی برخلاف ظاهرش که تصور میکنند عرفانی و غیرمادی و الهی است، کاملا این جهانی است. سعدی صوفیان و گوشهنشینان را سرزنش میکند که در موسم نوروز چرا گوشهی خانقاه تمرگیدهاید، بیرون بیایید و از عالم ایدهها به عالم واقع کوچ کنید:
بلبلان وقت گل آمد که بنالند از شوق
نه کم از بلبل مستی تو، بنال ای هشیار
کوه و دریا و درختان همه در تسبیحاند
نه همه مستمعی فهم کنند این اسرار
خبرت هست که مرغان سحر میگویند
آخر ای خفته سر از خواب جهالت بردار
پدیدههای طبیعی جلوهای انسانی دارند. بنفشه مانند انسان غافل است (یا متفکر) و نرگس که استعاره از چشم است نماد انسان هشیار. داماد گل از حجله بیرون میآید و سرو در باغ به رقص، غنچه بعد از آنکه سیراب شد دهان میگشاید و باد گیسوی درختان را شانه میکند. شعر سعدی معمولا استعاره و تشبیه کم دارد اما در اینجا هماهنگی انسان و طبیعت به زیبایی به تصویر کشیده شده است. انگار که برای دانستن رموز پیچیدهی انسان است که به طبیعت باز میگردیم. گمشدهی انسان همان طبیعت است مخصوصا برای زندگی شهرنشینان امروزی که هیچ رنگ و بویی از طبیعت ندارد.
معمولا گفته میشود که سعدی آن نگاه فلسفی خیام و حافظ را ندارد. مثلا راجع به جبر و اختیار، وجود خدا، دلیل خلقت انسان و فرجام کار دنیا، تضاد بین عمل و عقیدهی زاهدان و واعظان ریاکار و چیزهایی مانند این پرسش نمیکند. اما به نظر من اینها مسائل روبنایی فلسفه است و زیربنای فلسفه که بازیابی مفهوم انسان و دعوت انسان به بازگشت به خویشتن است تنها دغدغهی سعدیست:
تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیش
حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار
وقت آنست که داماد گل از حجلهٔ غیب
به در آید که درختان همه کردند نثار
آدمیزاده اگر در طرب آید نه عجب
سرو در باغ به رقص آمده و بید و چنار
باش تا غنچهٔ سیراب دهن باز کند
بامدادان چو سر نافهٔ آهوی تتار
باد گیسوی درختان چمن شانه کند
بوی نسرین و قرنفل بدمد در اقطار
تصویر هماهنگ انسان و طبیعت در شعر بالا مانند تصویر سحابی هلیکس و شباهتش با چشم انسان است، یا صحنهی تولد یک سلول زنده که همانند مرگ یک ستاره است و شبکهی نورونهای مغز که شبیه شبکهی کهکشانی است:

این الگوی هماهنگ انسان و طبیعت که تکرارشونده و فراکتالی است، انسان را در طبیعت متکثر شونده میجوید و همین تکرار و تکثر در معماری اسلامی نیز دیده میشود که روح حکمت اسلامیست، همانند شعر سعدی:

دوش مرغی به صبح مینالید
عقل و صبرم ببرد و طاقت و هوش
یکی از دوستان مخلص را
مگر آواز من رسید به گوش
گفت باور نداشتم که تو را
بانگ مرغی چنین کند مدهوش
گفتم این شرط آدمیت نیست
مرغ تسبیح خوان و من خاموش