هولاکوخان بنیانگذار سلسله ایلخانیان از سوی منگوقاآن، جانشین چنگیزخان، رسما به عنوان فرمانروای ایران منصوب شد و این بهرسمیتشناختن حدود جغرافیایی ایران، حتی بدون ذکر نام ایران، و سپردن آن به دست یک شاه، برای ایرانیان تداعیگر شکوه شاهنشاهیهای کهن و مرزهای گستردهشان بود. جنگهای ایلخانیان با سلاطین مصر و شام که در چارچوب جهانگشایی مغولان رخ میداد، با دو آرزوی دیرینه ایرانیان گره خورد: نخست، پایان دادن به پنج سده سلطه خلافت عباسی که با وجود ضعف، همچنان حرمتی اساسی داشت و همه حکومتهای ایرانی ناچار به ارتباط و پیوند با آن بودند، و دوم، تحقق استقلال ایران از اعراب که با تدبیر خواجه نصیرالدین طوسی، وزیر دانشمندش، محقق شد.
پس از سقوط خلافت، ترکمانان و ترکانی که پیشتر به عنوان غلام و نیروی نظامی وارد سرزمینهای حوزه عربی شده بودند، با عنوان ممالیک قدرت گرفتند. آنان اگرچه ریشهای غیرعربی داشتند اما خود را مدافع حاکمیت عربی میدانستند. نبرد ایلخانیان با ممالیک، رنگی ایرانی-عربی به خود گرفت و در این میان، وزرا، ادبا، هنرمندان و سیاستمداران ایرانی این فرصت را غنیمت شمردند تا حاکمیت یکپارچه ایران را بر تمام مرزهای ایرانزمین، از ماوراءالنهر تا فرات و از سند تا آناتولی و مدیترانه، برای نخستین بار پس از فروپاشی ساسانیان بازسازی کنند. بزرگان آن دوره، سلاطین ایلخانی را با القابی چون «خسرو ایران»، «وارث ملک کیان» و «پادشاه اسلام» میستودند تا خان مغول را به پادشاهی ایرانی دگرگون سازند. مفهوم «ایرانشهر» ساسانی در آثار قاضی بیضاوی (قاضیالقضات در عصر خواجه نصیر)، خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی و شاگردش حمدالله مستوفی، به «ایرانزمین» تبدیل شد که در مرکز جهان و مهمترین نقطه آن قرار داشت. مستوفی در «نزهتالقلوب» این مرکزیت را از منظر اساطیر ایرانی (تقسیم زمین میان پسران فریدون)، روایات سامی (تقسیم زمین میان فرزندان نوح) و نیز دیدگاههای یونانی و هندی تبیین میکند. همه این بزرگان که در دستگاه ایلخانی مناصب عالی داشتند، صاحب تألیفات تاریخی مهمی بودند و هدفشان تدوین ایدئولوژیای ایرانی بود که هم مغولان را ایرانی سازد و هم عظمت باستانی ایران را در سایه قدرت نظامی ترکان احیا کند.
این تاریخ نویسی ها از شاهنامه تاثیر گرفتهاند. شاهنامهنویسی در عصر ایلخانی هم در قالب نگارگری و کتابت نفیسترین نسخههای مصور شاهنامه فردوسی و هم در تقلید از سبک آن جلوهای از این جنبش ادبی بود تا فرهنگ شاهانه به مغولان آموخته شود. در تصویرگری این شاهنامهها، چهرهها مغولی و ترکی ترسیم میشد تا انطباقی میان دوره معاصرت و هویت تاریخی ایرانی برقرار گردد. تاکید بر نبرد ایرانیان با ضحاک، که ریشهای عربی-عبری داشت، و نیز جنگ کاووس با شاه هاماوران (یمن) و بخشهای مربوط به نبرد ایران با اعراب، در ذهن خواننده مقایسهای با رقابت و خصومت ترکان با بنیعباس و حکومتهای عربی شام و مصر پدید میآورد.
حمدالله مستوفی قزوینی، شاگرد مکتب رشیدالدین فضلالله همدانی، که آثاری در تقلید از شاهنامه دارد، در کتاب مشهور «نزهتالقلوب» که درباره جغرافیاست بر آن بود تا حدود جغرافیایی «ایرانزمین» را به فارسی فصیح و برای «اهل عجم» که عربی نمیدانستند تبیین کند. در نوشتههای رشیدالدین و مستوفی، مرزهای ایران نه تنها فلات ایران (یعنی از جیحون تا فرات)، بلکه از نیل تا جیحون را در بر میگرفت، گسترهای که هم بازتاب آرزوی احیای پادشاهیهای باستان بود و هم با تمایل مغولان به کشورگشایی و سلطه بر اعراب همسو مینمود. مورخان عرب نیز دولت ایلخانی را دولتی ایرانی و پادشاهی آن را ادامهدهنده پادشاهیهای باستانی ایران میدانستند.
نکته جالب آنکه در این کشمکشها، مسائل نژادی و قومی مطرح نبود. ممالیک که پس از عباسیان در مناطق عربی قدرت یافتند خود ترک بودند و شماری از حکیمان و سیاستمداران ایرانی که به احیای «ایرانزمین» همت گماردند مانند حمدالله مستوفی، ریشهای عربی داشتند. اما در ایدئولوژی ایرانی، ترکهای ممالیک به «تاتار کافر» تبدیل میشوند و ترکهای خودی مانند هولاکوخان، غازان خان و اولجایتو، که حتی نامهایی ترکی داشتند و تازه مسلمان شده بودند، در جبهه اسلام قرار میگرفتند. بدینسان، جنگ ایران با اعراب به نبرد تاتارهای کافر با مسلمانان دگرگون میشد و در این ایدئولوژی، از آیات و احادیثی که به نظر علیه اعراب بود و آنها را به کفر و نفاق متهم میکرد نهایت بهرهبرداری صورت میگرفت. در واقع واقعیت وارونه مینمود: ایران در سپاه اسلام و اعراب در سپاه کفر، آن هم از نوع ترک، قرار میگرفتند در حالی که حاکمان ایرانزمین خود ترک بودند.
این ایدئولوژی گرایش به تشیع نیز داشت. در نوشتههای خواجه رشیدالدین فضلالله، وزیر دانشمند غازان خان و سلطان محمد خدابنده (اولجایتو)، و شاگرد وفادارش حمدالله مستوفی که خاندانش از دوره سلجوقی در شمار مستوفیان و کارگزاران ارشد حکومت بودند تمایلات شیعی آشکار است. مستوفی در «نزهتالقلوب» هنگام ذکر هر ناحیه از ایرانزمین، با احترام از امامزادگان مدفون در آن شهرها و ولایات یاد میکند. خواجه نصیرالدین طوسی، وزیر مقتدر هولاکوخان، خود فقیه شیعه اثنیعشری بود و علامه حلی، فقیه و متکلم بزرگ شیعه و شاگرد خواجه نصیر، به اولجایتو توضیح میدهد که تشیع چگونه با سنتهای مغولی سازگاری دارد. گویا همواره این امکان محتمل بود که حاکمان مغول شیعه شوند، اما به دلیل سنیمذهب بودن اکثریت مردم ایران این امر محقق نشد.
در تواریخ دوره ایلخانی، از جمله «تاریخ جهانگشای جوینی» (که او نیز از خاندانهای سیاستمدار و صاحبدیوان در دستگاه مغولان بود و با شیخ سعدی دوستی و مراودت داشت و تعدادی از اشعار سعدی درباره صاحب دیوان موجود است) حملات چنگیزخان به ایران، یادآور نبردهای تورانیان با ایرانیان دانسته شده و در دورهای که نظم جدید تحت حاکمیت مغولان تثبیت یافت، حملات ترکهای صحراگرد آسیا به قلمرو ایلخانی به نبرد رستم با افراسیاب تشبیه میشود. این نکته مدرکی مهم است که نشان میدهد «ایرانی بودن» نه در نژاد و قومیت، بلکه در تداوم زندگی در ایران تعریف میشود. همانگونه که در ملتهای جدید مانند آمریکا، انگلیس یا فرانسه، هر کس چند نسل در آن سرزمین زندگی کند ملیت آن کشور را مییابد و یک ایرانیالاصل که چند نسل در آمریکا زیسته دیگر ایرانی محسوب نمیشود بلکه آمریکایی است. این امر گواهی است بر وجود ملیت ایرانی، که از قضا کهنترین و نخستین ملتهای جهان است.
دلیل دیگر توجه سیاستمداران دانشمند به احیای ایرانزمین، محاسبهای عقلانی و سودمندانه و حساب دو دو تا چهار تا است. حمدالله مستوفی در «نزهتالقلوب» درآمد کشور را در زمان خسرو پرویز با دوران ملکشاه سلجوقی که اوج اقتدار سلجوقیان بود مقایسه میکند و نتیجه میگیرد که درآمد کشور به یکچهارم کاهش یافته است. علت این کاهش، اختلافات داخلی، پراکندگی جمعیت و ویرانی زیرساختهای کشاورزی، ارتباطی، صنعتی و تجاری بود. در مقایسهای دیگر، درآمد منطقه عراق عجم (مناطق مرکزی مانند اصفهان، ری و همدان) از نظر حقوق دیوانی نسبت به دوران سلجوقی شصت برابر کاهش یافته که ناشی از تخریب ولایات است. وقتی به قول سعدی «ارتفاع ولایت نقصان پذیرفت»، درآمد پادشاهان نیز کاهش مییافت. بنابراین به نفع آحاد ملت و دولت ایران بود که زیر سایه حکومتی مقتدر زندگی کنند، نه اینکه در گوشهوکنار کشور کشتار و نزاع باشد و حکومتهای محلی خودمختار عمل نمایند. این یکی از رموز پایداری هویت ایرانی است: ایرانی هزاران سال است که آگاهانه میداند تا زمانی که حاکمیتی مقتدر بر همه حدود و ثغور ایرانزمین حکمفرما نباشد، معیشت و زندگیاش سامان نخواهد یافت.
ایران کشوری پاینده و بسیار کهن است. از زمانی که فردوسی سرایش شاهنامه را برای ثبت «نامه باستان» به پایان رساند، یعنی «ز هجرت شده پنج هشتاد بار» یا سال ۴۰۰ هجری، تا سال تولد خواجه رشیدالدین ۲۵۰ سال فاصله است. از درگذشت خواجه رشید تا تولد شاه اسماعیل صفوی ۲۰۰ سال باید میگذشت و از زمان شاه اسماعیل تا امروز که ما در آن به سر میبریم پانصد سال سپری شده است. این فاصلهها که به اندازه عمر چندین نسل است نشان میدهد که آرزوهای دوستداران بازگشت ایران به شکوه گذشته و بازگشتن حدود جغرافیایی ایران به مرزهای تاریخی اش، ممکن است بسیار فراتر از تحولات روزمره باشد و زمانی تحقق یابد که ما دیگر در این دنیا نباشیم.
دیرگاهی است که من در دل این شام سیاه
پشت این پنجره بیدار و خموش
مانده ام چشم به راه
همه چشم و همه گوش
مست آن بانگ دلاویز که می آید نرم
محو آن اختر شب تاب که می سوزد گرم
مات این پرده شبگیر که می بازد رنگ