رابطه ایران و اعراب همیشه دو سویه بوده است. این تعامل گستره‌ی جغرافیایی وسیعی را در بر میگرفته است، از تنگه‌ی هرمز تا یمن و از حیره (نجف کنونی) تا مدینه، چنانکه شواهد آن را میتوان در کتیبه‌های ساسانی و متون تاریخی ردیابی کرد. در کتیبه‌ی شاپور یکم در کعبه‌ی زرتشت قلمروهای تحت فرمانروایی یا نفوذ ساسانیان فهرست شده‌اند از جمله سرزمین «مزون» که عمان کنونی است. مزون در زمره‌ی ولایات ایران و به منزله‌ی پاسگاهی مرزی بود که از تنگه‌ی هرمز و راه تجارت دریایی با هند پاسداری می‌کرد. عمان مسکن قومی ایرانی بود که در چارچوب ژئوپلتیک ایرانشهر ساسانی تعریف میشد. این ناحیه از نظر جغرافیایی به کوه‌های زاگرس جنوب ایران وابسته دانسته میشد و با مواضع دریایی ارتباط داشت. در شهرهای عمان پادگان‌های ایرانی مستقر بود که احتمالا بر تجارت دریایی نظارت داشته است. به لحاظ توسعه‌ی کشاورزی نیز ایرانیان در آنجا آبادانی کرده و سامانه‌های قنات و آبیاری احداث کرده بودند.
در سوی دیگر شبه‌جزیره، شهر حیره، نزدیک کوفه و نجف کنونی، به‌دستور شاپور یکم و با هدف جلوگیری از نفوذ قبایل عرب به درون فلات ایران تاسیس شد. ریاست این شهر به خاندان عرب لخمی (بنو لخم) سپرده شد که به‌عنوان متحدان و زیردستان ساسانیان عمل می‌کردند. وظایف خاندان لخمی عبارت بود از جلوگیری از یورش قبایل بدوی به مناطق حاصلخیز (سواد) عراق و حفاظت از مسیرهای کاروانی بین ایران، شام و حجاز. در ازای این خدمات، لخمیان از زمین‌های حاصلخیز عراق بهره‌مند می‌شدند و حق دریافت خراج از قبایل عرب را داشتند. اما یکی از تصمیمات اشتباه و مهلک ساسانیان، برکناری و کشتن نعمان سوم، آخرین پادشاه لخمی به‌دست خسرو پرویز بود که پس از آن اداره‌ی حیره مستقیما به یک حاکم ایرانی سپرده شد و قبایل بدوی عرب احساس کردند که دیگر نیازی به رعایت پیمان‌های پیشین با ساسانیان ندارند. در نبردی نزدیک کوفه به نام «یوم ذوقار»، اعراب بدوی بر سپاه ایران و متحدان عربش پیروز شدند و این شکست، نخستین نشانه‌ی جدی از ضعف ایران در دفاع از مرزهای غربی‌اش قلمداد شد که بعدها به‌عنوان الهام‌بخش یورش اعراب به ایران زیر بیرق اسلام یاد می‌شود.
در شرق عراق کنونی همچنین تیسفون پایتخت ساسانیان قرار داشت که بعدا بغداد در نزدیکی آن ساخته شد. شهری که فرهنگ‌های سامی و ایرانی را در خود می‌پروراند و ادیان مختلفی چون مسیحیت، زردشتی، و مندائی در این شهر هم‌زیستی داشتند. از طریق این تعاملات، صدها واژه‌ی فارسی به زبان‌های عربی و آرامی راه یافت و از آنسو واژه‌هایی با ریشه‌ی اکدی-آرامی نیز از دیرباز وارد فارسی شده بودند مانند تنور. افزون بر این، مجموعه‌ی داستان‌های ایرانی «هزار افسانه» با مصالح عربی و سامی ترکیب شد و بعدها به شکل «الف لیلة و لیلة» (هزار و یک شب) درآمد که نمونه‌ی بارزی از تلفیق فرهنگی ایران و جهان عرب در پیش از اسلام است.
در مرکز شبه جزیره یعنی حجاز و طایف نیز ایران ساسانی می‌کوشید به‌منظور رقابت با بیزانس نفوذ خود را گسترش دهد. ساسانیان از طریق قبایل یهودی معروف در تاریخ اسلام، یعنی بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، در مدینه اعمال نفوذ می‌کردند. از سده‌ی ششم میلادی که قبایل عرب بر یهودیان مدینه برتری یافتند، نظارت و گردآوری مالیات از سوی نماینده‌ی حاکم لخمی انجام میشد.
در آن سمت دیگر شبه جزیره یعنی یمن، زمانیکه نیروهای حبشه این منطقه را اشغال کردند، رهبران محلی یمن به خسرو انوشیروان دادگر متوسل شدند و درخواست کمک کردند. انوشیروان سرداری به نام وهرز را با سپاهی به یمن فرستاد که توانست نیروهای حبشی را شکست دهد و آنجا را تصرف کند و این سبب استقرار یک پادشاهی دست نشانده‌ی ساسانی در یمن شد. با ظهور اسلام، فرماندار ایرانی یمن، باذان، و نیروهای تحت امرش با پیامبر گرامی اسلام توافق کردند و به تدریج به اسلام گرویدند و پس از مرگ باذان، پسرش شهر بن باذان نیز این رابطه را حفظ کرد. نوادگان این ایرانیان مقیم یمن گروهی متمایز و اشرافی بهنام ابناء یا بنواحرار (آزادگان) شناخته می‌شدند. نام آزادگان هم معنی دهقانان است که گروهی نژاده و اصیل و زمیندار در تاریخ ایران حداقل از زمان اشکانیان بوده‌اند که پاسبانان فرهنگ و تاریخ ایران بوده اند. ابومنصور محمد بن عبدالرزاق حامی شاهنامه‌ی ابومنصوری و حکیم فردوسی متعلق به این طبقه بوده اند. در چهار مقاله‌ی نظامی عروضی آمده است:
استاد ابوالقاسم فردوسی از دهاقین توس بود. بیست و پنج سال در آن کتاب مشغول شد که آن کتاب تمام کرد و الحق هیچ باقی نگذاشت و سخن را به آسمان علیین برد و در عذوبت به ماء معین رسانید و کدام طبع را قدرت آن است که سخن را بدین درجه رساند که او رسانیده است:
چماننده‌ی چرمه هنگام گرد، چراننده‌ی کرکس اندر نبرد
فزاینده‌ی باد آوردگاه، فشاننده‌ی خون ز ابر سیاه
به مردی هنر در هنر ساخته، سرش از هنر گردن افراخته
من در عجم سخنی بدین فصاحت نمی بینم و در بسیاری از سخن عرب هم
پس از ورود اسلام به ایران، اعراب بنی عباس به طور غیر مستقیم در زنده ماندن فرهنگ و زبان فارسی نقش داشتند. آنها به خاطر مبارزه با بنی امیه و به جهت گرایش بنی امیه به برتری نژاد عرب با هر چه که نشانی از تفوق اعراب داشت مبارزه می‌کردند و به این جهت با به کار بردن زبان فارسی در درگاه خلفایی مانند مامون مشکلی نداشتند. از آنجا به بعد بود که سخنگویان و سخن سرایان ایرانی رغبت به طریقه‌ی نظم پارسی پیدا کردند. نظری هست که ابوالعباس مروزی نخستین شاعر پارسی گو بعد از اسلام بود که مدحی به زبان فارسی برای مامون عباسی سروده بود. در نظری دیگر محمد بن وصیف سجزی دبیر یعقوب لیث صفاری را نخستین شاعر پارسی گو دانسته اند.
به لحاظ معرفتی و فکری همانطور که ورود اسلام به ایران سبب ارتقا و غنای فکری و فرهنگی ایرانیان شد و آنها را از قیود رسومات و نظامات هزاران ساله رهانید، در پیش از اسلام این اندیشه‌های ایرانی بود که مایه‌ی توحیدی و فکری باورهای کلیدی در یهودیت، مسیحیت، و اسلام را فراهم کرد. باورهای کلیدی این ادیان به وضوح ریشه در ایران باستان دارند از جمله اعتقاد به خدای متعال فراتر از حدود قومی و قبیله‌ای، روز رستاخیز، پاداش و جزا در معاد، بهشت و جهنم، آمدن منجی آخرالزمان، فرشتگان، و شیطان. این باورها در متون یهودی پیش از مواجهه با امپراتوری هخامنشی دیده نمی‌شوند و این تحول را تحت تاثیر تماس با ایرانیان دانسته‌اند. خدای متعال تناسب قدسی امپراطوری ایرانی است که متعلق به قوم و تاریخی خاص نیست و اقوام و نژادهای گوناگون را، و یعنی انسان به طور کلی، در سایه‌ی بندگی خود می پرورد. در مسیحیت نیز تصور خدای رهایی بخش تجسم یافته در قالب انسانی را تحت تاثیر آیین مهرگرایی دانسته اند.
