ویدئوهای کوتاه این کانال یوتیوب را دوست دارم. آدمهایی که هزاران سال پیش در جایی مردهاند و دفن شدهاند به کمک پیشرفتهای باستان شناسی و بازسازی رایانهای دوباره جانی کوتاه میگیرند و از بخشی از آنچه که بر سرشان گذشته پرده برمیدارند. چهرههای بازسازی شده شبیه انسان امروزی است و آنها را که در اعماق تاریخ خفتهاند بیش از همیشه به ما نزدیک میکنند. با اینحال همگی زودتر از سنشان پیر و شکسته میشوند. اکثرا در سنین زیر سی سال و ندرتا تا چهل سال فوت کردهاند. بعضا دردهایی را در سراسر عمر با خود حمل کردهاند و این درد به بخشی از وجودشان تبدیل شده به نحوی که چهرهی آنها را نیز تغییر داده است. بعضیها به دلیل کار در معدن یا خیاطی و کار فیزیکی سخت و یا نوع تغذیه دچار فرسودگی شدید شدهاند و مثلا استخوانها و مفاصلشان ناقص رشد کرده یا جوش خورده یا دندانهایشان در سنین پایین به کلی پوسیده شده. برخی شکنجه و یا قربانی شدهاند. دختری از شش ماه قبل از رفتن به قربانگاه با کوکائین و الکل مخمور شده و فرد دیگر که از مختصات بدنش میشود فهمید بردهی تهیدستی بوده قبل از مرگ غذای مفصلی شامل غلات و ماهی خورانده شده. بعضیشان خانوادگی مردهاند و نسلی که میلیونها سال تداوم داشته تا به آنها رسیده در لحظاتی سخت و در هم کوبنده یکجا به پایان آمده. در میانشان زنان حامله و کودکان چند ماهه فراوان دیده میشود و ندرتا آدمهای بالای چهل سال که احتمالا از طبقات بالاتر اجتماعی بودهاند.
آدم در هنگام نزدیکی به مرگ بسیار ضعیف میشود و هیاهو و آمال و آرزوها و شهوات و مطامعش که احتمالا هیچ چیز آن را سیراب نمیکند به یکباره فرو مینشیند و در نقطهی مرگ ساکن میشود. این مردهها اگرچه به قول خیام فرقی ندارد که «هفت هزار ساله» اند یا به تازگی مردهاند، اما از این هم ضعیفترند و در پیش چشم انسان امروزی موجودات مفلوکی به نظر میآیند که حذف شدنشان از صحنهی گیتی کار دشواری نیست و آنها خودشان از این ضعف اطلاع نداشتند. شاید انسان امروزی نیز نزد آیندگان به همین نسبت ضعیف و بیچاره به نظر برسد.
تک تک این آدمها رنج بسیار دیدهاند و میتوان عنوان ویدئوها را در «تاریخ رنج» خلاصه کرد. منتهی رنجی که این آدمها خودشان از آن آگاهی نداشتهاند. اینها اگرچه تاریخ را به جلو میراندند اما همواره مغلوب تاریخ بودهاند. مثلا گروهیشان که به جایی مهاجرت میکرده نمیدانسته که پایههای ملتی جدید را بنیان میگذارد. رنجی که اینان میکشیدند تاریخ را به سمتی رساند که ما در آن ایستادهایم و از گذشته و آیندهی خود آگاهیم و این آگاهی سبب میشود که نسبت به گذشتگان رنج بسیار کمتری را متحمل شویم.
با اینحال بشر امروز تقاص این آگاهی تاریخی را به شکلی دیگر پس میدهد و آن ملال و بیهودگی و افسردگی است. اگرچه این سه کلمه معانی متفاوتی دارند اما میشود از جهاتی آنها را یکی گرفت.
ملال بیشتر ناشی از کمبود «معنا»ست. این ویژگی دوران مدرن است که در ادوار گذشته کمتر احساس میشد. این کمبود معنا میتواند از «تکرار» منتج شود. مثلا اگر شخصی هر روز از یک غذا تناول کند به تدریج در مقابل آن مقاومت میکند چون هیچ چیز جدیدی از آن غذا نمیتواند کشف کند و به قول معروف «حوصله اش سر میرود». اما حیوانات چنین نیستند و میتوانند تا مدتها از غذای یکسان تغذیه کنند.
یا در مثالی دیگر میگویند دلیل اینکه اروپا به سوزاندن جادوگرها خاتمه داد نه قانون بود و نه شرع و نه اخلاق بلکه ملال بود. زیرا هر روز میدیدند که یک جادوگر جدید سوزانده میشود که با سوزاندنهای قبل هیچ فرقی ندارد و در نتیجه برای سوزاندن جادوگر جدید، افراد حاضر با خود میگفتند «خب که چی» یا «آخرش که چی».
این دو عبارت کلیدی که نشان از باور به «بیهودگی» یا عدم باور به «هودگی» است را افراد افسرده استعمال میکنند.
معنی افسردگی «بی عملی» است. اصلا اگر دلیل افسردگی را از افراد افسرده بپرسیم پاسخی نمیشنویم و خود افراد افسرده نمیدانند که به چه دلیل دچار افسردگی شدهاند. اما آثار و عوارض آن که انفعال و بیحالی است را خوب میشناسند. این همان مالیخولیاست اما مزمن و طولانی مدت است.
سعدی در حکایتی در گلستان ماخولیا را یک حالت پریشانی و مزخرف گویی بیان میکند که آن بازرگان ثروتمند پرسونال برندینگ (الحق که جای این بازرگان در لینکدین خالیست) در جزیرهی کیش داشت: انصاف از این ماخولیا چندان فرو گفت که بیش طاقت گفتنش نماند!
ماخولیا همین پریشانی و در واقع فقدان معناست یعنی از درون تهی است و فاقد توصیف است. اما از بیرون که بخواهیم آن را توصیف کنیم به فقدان عمل میرسیم.
سعدی در دیباچهی گلستان میگوید که پس از پایان نگارش کتاب بوستان دچار افسردگی شده بود، در آستانهی پنجاه سالگی از عمر تلف شده ابراز تاسف کرده (ای که پنجاه رفت و در خوابی) و تصمیم به آن گرفته که دیگر سخنور نباشد و «دفتر از گفتهای پریشان بشوید». اینجا چهار نکته هست. اول اینکه بعد از تمام کردن بوستان رخ داده. انسان تا وقتی کار تمام نکردهای دارد معنایی هم برای زندگی خودش میتواند داشته باشد، اما اتمام کار همان و آغاز افسردگی نیز همان. مثل افسردگی پس از زایمان. پس باید دنبال کارهای نکرده بود و آنها را برای خود تعریف کرد.
نکتهی دوم اینکه در زمان افسردگی انسان میخواهد مشکلش را به صورت «منطقی» حل کند. سعدی هم دچار این حالت میشود و تصمیم میگیرد که گوشه گیر شود و دیگر مطلبی ننویسد. یعنی به دنبال کشف دلیل افسردگی و حل آن در پی نتیجهی معقول و منطقی میگردد. او میخواهد منطقی عمل کند و «مصلحت» را در آن میبیند که خاموشی گزیند. اما دلیل افسردگی او پریشانگویی نیست که بخواهد با آن خود را مداوا کند.
افسردگی همانطور که گفته شد «بی عملی» و «بی معنایی» است. افسردگی در درون خود چیزی برای مداوا ندارد. بلکه برای مداوا باید به «عمل» روی آورد. اگر افسردگی منجر به گوشه گیری میشود، برای درمان افسردگی باید گوشه گیر نبود. عین سعدی که به سفارش دوستش برای تفرج در باغات اطراف شهر در ماه اردیبهشت به بیرون میرود و با دیدن نشاط طبیعت و آدمیان به زندگی معمول برمیگردد و گلستان را کتابت میکند.
نکتهی سوم این است که افسردگی در واقع «احساس افسردگی» است. ما معمولا کتابهای self-help و روانشناسی مثبتنگر را دست کم میگیریم. این کتابها اصرار دارند بگویند در «بیرون» خبری نیست و باید از «درون» اقدام کرد. بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست، در خود بطلب هر آنچه خواهی که تویی. اما همین درون (انفس) نیاز دارد تا خودش را از طریق بیرون (آفاق) دریابد، یعنی همان کاری که سعدی کرد و به میان جامعه و طبیعت بازگشت. از طرفی این بازگشت درون به بیرون نیاز به یک انگیزهی درونی هم دارد. یعنی تا زمانی که فرد افسرده انگیزهای برای مبارزه با انفعال و بیانگیزگی نداشته باشد افسردگیاش درمان ندارد.
پس بین درون و بیرون رابطهای دو طرفه وجود دارد. به کسی که در زندگی با مشکلات فراوانی دست و پنجه نرم میکند نمیشود گفت که انگیزههای درونی ات را تقویت کن. اما این هم را نمیشود گفت که او باید دست از هر گونه تلاش و امیدی بردارد. افسردگی همین فقدان انگیزه و عمل است و اگر انگیزهی مبارزه با این فقدان از بین برود مساوی با مرگ خواهد بود.
سوال مهم این است که اگر افسردگی بیانگیزگی است، پس چگونه باید انگیزهای برای رفع بیانگیزگی داشت. در واقع چگونه از هیچ میتوان توقع به وجود آمدن چیزی را داشت.
مثل این است که بگوییم برای تهیهی ماست باید مایهی ماست به شیر افزوده شود. حال اگر هیچ ماستی از اول وجود نداشته باشد چگونه میتوان ماست درست کرد.
پاسخ این است که طبیعت همیشه راهی دارد. فرد افسرده باید از انگیزههای کوچک شروع کند. همانطور که برای تهیهی ده کیلو ماست به مقدار کمی مایهی ماست نیاز است. این انگیزههای کوچک حتما وجود دارند و در هر موجود زندهای یافت میشود. آن مایهی ماست هم حتما در طبیعت وجود دارد. فقط باید آن را پیدا کرد.
در زندگی یک شخص افسرده که به انفعال و بی عملی و بی انگیزگی دچار است، وقتی اهداف کوچک به دست میآیند انگیزه برای اهداف بزرگتر پیدا میشود.
نکتهی چهارم اینکه مولانا میگوید:
طیبات آید به سوی طیبین / للخبیثین الخبیثات است هین
گر گلست اندیشهی تو گلشنی / ور بود خاری تو هیمهی گلخنی
افسردگی به دلیل تهی بودگی از خویش موضوعی آگاهانه نیست. اگر به کسی بگویید که افسرده است احتمالا بیشتر در افسردگی خودش غرق میشود و اگر خیال کند که زندگی شادی دارد واقعا شادتر خواهد شد.
اصل عدم قطعیت هایزنبرگ میگوید دو ویژگی مکمل مانند موقعیت و سرعت نمیتوانند همزمان اندازهگیری شوند. اگر بخواهیم موقعیت یک ذره را با دقت بالا اندازهگیری کنیم دقت اندازهگیری سرعت کم میشود. انسان نیز اگر مورد آزمایش قرار گیرد و بداند که دیگران در مورد او اندازهگیری میکنند و مثلا او را شاد یا غمگین به حساب میآورند، این تصویر انعکاسی که از خود میبیند بر رفتارش تاثیر میگذارد و او را به آدمی شادتر یا غمگینتر تبدیل میکند. اندازهگیری سرعت یک ذره باعث تغییر سرعت آن میشود و اندازهگیری شادی و افسردگی نیز به همین ترتیب. در واقع آگاهی از وضعیت شادی و ناراحتی روی مقدار واقعی آن تاثیر دارد. اگر خود را شاد میدانید شادتر خواهید بود. اگر در بستان و باغ باشید و تصویر خود را در آینهی طبیعت ببینید شادترید و اگر از همه چیز برداشت بد کنید و به عالم و آدم گیر بدهید و به همه چیز بدبین باشید افسردهتر.
یک مقالهی جالب هم هست که این را تایید میکند که اندازه گیری شادی میزان آن را افزایش میدهد:
https://link.springer.com/article/10.1007/s42001-020-00069-6
افسردگی بیشتر محصول دوران مدرن است و ربطی به مشغله و سختی های زندگی ندارد. ثروتمندترین مرد جهان یعنی ایلان ماسک به انواع مواد مخدر نظیر LSD، کوکائین، اکستازی و ماشروم معتاد است ولی خودش همانند همهی معتادان آن را انکار میکند و میگوید که فقط هرازگاهی برای رهایی از افسردگی از داروهای مخدر استفاده میکند. یک توصیف شبه علمی هم برای افسردگی از خود صادر میکند: «حالت شیمیایی منفی در مغز». براستی که برای ثروتمندترین مرد جهان تهیهی نسخهی دکتر که سهل هست حتی میشود تعاریف علمی را هم تغییر داد.
افسردگی انفعال است و برای از بین بردن آن باید فعال بود. اگر شخصی بیکار و افسرده است برای رهایی از افسردگی باید کاری را شروع کند. اگر دانش آموز یا دانشجویی ترک تحصیل کرده و افسرده شده، برای درمان افسردگی باید درسش را ادامه بدهد. افسردگی همانطور که گفت شد از درون خالی است و نمیتوان مانند ایلان ماسک آن را بهانهای برای تخدیر و سرخوشی قرار داد. چون این داروها باعث درمان افسردگی نمیشوند. درمان افسردگی در بیرون است که البته نیاز به تغییر نگاه و انگیزش درونی دارد. بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست ...