تورانیان طوایفی بودند که در دشتهای کنونی آسیای مرکزی و روسیه و در ماورای نهر (آن طرف رود جیحون) به صورت چادرنشین و گله دار زندگی میکردند. از اوستا و کتب قدیمی ایران و نیز از شاهنامه بر می آید که هم نژاد با ایرانیان بوده اند منتهی ایرانیان به سبب برخورد با تمدنهای پیشرفته ساکن در فلات ایران نظیر عیلام و بابل به شهرنشینی و مدنیت و حکومتداری رسیدند ولی تورانیان همچنان بر اصالت صحراگردی خود باقی ماندند. اقوام کوچ نشین آریایی با ورود به فلات ایران و شبه قاره هند با تمدنهای ساکن برخورد کردند و جنبههایی از مدنیت را از قبیل خط و شهرنشینی و کشاورزی از آنان آموختند، حال آنکه خود تا پیش از آن دامدار بودند و اهمیت واژگان گاو و اسب در ریشه شناسی واژگان کهن اوستایی و اساطیر شاهنامه این موضوع را نشان میدهد. به قول ویل دورانت، آریایی ها اقوام ساده ای بودند که فقط در جستجوی زمین بیشتر برای چراندن گاوهایشان بودند. این اقوام آریایی اما دارای برتری جنگاوری بودند. همین الگوی برتری جنگی که با نظریهی معروف ابن خلدون مطابقت دارد در هزارههای بعدی توسط ترکان یا تورانیان در هجومهای پی در پی به مرزهای فلات ایران دیده میشود که اقوام مهاجم یا مهاجر با برتری نظامی فرهنگ تمدنهای شهری را می پذیرند اما قدرت در دست آنها باقی می ماند.
توران در شاهنامه سرزمینی است که در آن «رسم خرگاه» هنوز برقرار بوده است یعنی عشایرند. در مقابل، تمدن ایران بر پایه «شهر» استوار است و همین شهر جای قومیت و نژاد و زبان را گرفته است. ویژگی شهر در این است که افراد با پیشینه نژادی و مذهبی و قومی و زبانی گوناگون را بر اساس قانون و عدل (داد) در خود میپذیرد که مبنای عقلی دارد و بر پایهی خرد است. لذا تورانیان تنها تفاوتشان با ایرانیان در شیوهی زیستشان است.
اگرچه تورانیان الزاما همان ترکان تاریخی نبودند و پیوند دادن مستقیم توران با ترکها پس از گسترش و حضور ترکان در آسیای مرکزی و ایران شکل گرفت. اما در شاهنامه تورانیان و ترکان گاه به جای هم استفاده میشوند و نکته مهم اینجاست که در جهان بینی ایرانی ترکان برادران ایرانیان به شمار می آیند.
ویژگی شهر در ایران باستان شباهت بسیاری به مفهوم مدرن آن دارد. چرا که این شهرها اقوام و پیروان کیشهای گوناگون را در خود میپذیرفتند. در این ساختار، هویت شهری و تمدنی فراتر از پیوندهای خونی قرار میگرفت و پادشاهی ایران (شاهنشاهی) به مثابه چتری است که پادشاهان بومی و اقوام مختلف را با حفظ ویژگیهایشان زیر یک فرمانروایی واحد و دادگرانه گرد میآورد.
شهر بر بازار، کشاورزی، دیوانسالاری، مالیات، دانش و قانون تکیه دارد و جامعه کوچنشین بر دامداری، جابهجایی فصلی، پیوندهای خویشاوندی و توان نظامی. بسیاری از حکومتهای مهم ایران از پیوند همین دو ساختار پدید آمدند. این حکومتها اگرچه از نیروها و نخبگان نظامی کوچتبار بهره میبردند، اما برای اداره کشور به شهرها، دبیران، دستگاه مالیاتی و سنت دیوانی ایرانی نیاز داشتند. در مقابل، شهرها نیز برای امنیت و گسترش قدرت سیاسی خود به نیروهای نظامی و شبکههای اجتماعی ایلات وابسته بودند.
در فارس اواخر دوره قاجار و سالهای آغازین دوره پهلوی، یکی از نمونههای روشن تعامل و رقابت میان قدرت شهری و قدرت عشایری دیده میشود. خاندان قوامالملک با سابقه چند صد ساله، که به گفته دکتر زرینکوب جدشان حاجی قوام کلانتر یکی از محلات شیراز و ممدوح حافظ بوده است و جد دیگرشان حاج ابراهیم کلانتر بود، و پایگاه اصلیاش در شیراز و در ساختارهای اداری، مالی و دیوانی ایالت بود، بر سیاست شهری و امور حکومتی فارس نفوذ داشت. در برابر آن، ایل عمدتا ترک زبان قشقایی به رهبری اسماعیلخان صولتالدوله، یکی از نیرومندترین نیروهای عشایری و سیاسی منطقه بود و بر بخش گستردهای از حوزه کوچنشینی فارس ریاست داشت. از این رو فارس را میتوان نمونهای از موازنه و رقابت میان شهر و ایل دانست، موازنهای که گاه به همکاری با حکومت مرکزی و گاه به کشمکش بر سر مالیات، امنیت، مسیرهای ارتباطی، انتصاب والیان و کنترل قلمرو میانجامید.
به لحاظ قومی ایران و توران هر دو از یک نژادند. نسب تورانیان (به همراه مردم شرق آسیا از جمله چین) به تور فرزند فریدون میرسد و نسب ایرانیان (به همراه تازیان) به ایرج فرزند کوچک فریدون. پادشاه بزرگ توران یعنی افراسیاب فرزند پشنگ فرزند زادشم فرزند تورک (یا تور) بود و اطلاق نام ترک بر تورانیان از همینجا می آید.
از کتاب نزهت القلوب حمدالله مستوفی کارگزار ارشد مالی دولت ایلخانیان مغول برمی آید که مغولان در برخی مناطق آذربایجان، عراق عرب، کرمان، سیستان و خراسان غلبه جمعیتی پیدا کرده بودند و در شهرهایی مثل سهرورد (در زنجان) غلبه با زبان ترکی است. البته زبان ترکی پیش از مغول در دوران غزنویان و سلجوقیان در برخی مناطق وارد شده بود اما ورود مغول سبب چیرگی زبان ترکی در تعداد زیادی از شهرها شده بود. زبان عربی نیز در عراق عرب و فارس رایج شده بود.
مستوفی زبان برخی شهرهای آذربایجان را گویشی از پهلوی معرفی میکند از جمله مراغه و زنجان، و زبان برخی دیگر از شهرها را ترکی مثل لیلان و خلخال و ساوجبلاغ، و برخی دیگر از شهرها ترکیبی از ترک و طالش مثل کلیبر، و برخی شهرها ترکیبی از ترک و ارمنی مثل خوی، و برخی ترکیبی از ترک و تاجیک هستند مثل سلماس و تبریز و طسوج، و برخی شهرها ترکیبی از همه زبانها مثل سلطانیه، شهرهایی نیز با غلبه جمعیتی یا حضور کردها معرفی میشوند.
امروزه نیز این ترکیب جمعیتی از زبانهای گوناگون در استانهای غربی و شمال غربی و جنوب غربی ایران برقرار است و گونههای متعددی از زبانهای کردی، ترکی، فارسی، ارمنی، طالشی، لری، عربی هر کدام با انشعابات و گویشهای مختلف به صورتهای شهری و عشایری وجود دارند به نحوی که به سختی میتوان یک منطقه بزرگتر از یک شهرستان را یافت که یک زبان واحد در آن دارای اکثریت گویشوران باشد. حتی زبانهایی که دارای اسم یکسان هستند آنقدر دارای تعدد لهجه ها و گویشها و فرهنگهای مختلف اند که به سختی شباهتی میان آنها میتوان یافت. مثلا یک ترک قشقایی ساکن فارس هیچ شباهتی جز ایرانی بودن با ترک تبریزی ندارد، یا لر ممسنی و خرم آبادی، یا کرد ایلام و مهاباد، یا لک لرستان که زبانش نزدیک به کردی است ولی خود را بیشتر لر میداند.
بر پایه همین گزارشات در ایران قومیت به شکل اروپایی و مدرن آن، یعنی بهعنوان جمعیتی یکدست و دارای مرزهای روشن هرگز وجود نداشته است.
ایران در بسیاری از دورهها نه یک دولت یک زبان و نه یک جامعه متشکل از نژادی واحد بود، بلکه قلمروی تمدنی و سیاسی بود که نژادها، زبانها، ادیان، و قبایل گوناگون را در بر میگرفت. شاهنشاهی یا پادشاهی ایرانی میتوانست پادشاهان محلی، نخبگان منطقهای و گروههای زبانی مختلف را زیر یک فرمانروایی گرد آورد و در عین حال بخشی از ویژگیهای محلی آنان را حفظ کند. این چتر سیاسی و تمدنی به معنی یکسانسازی کامل جمعیتها نبود.
در دوره هخامنشی، این چندگانگی بهوضوح دیده میشود. کتیبههای سلطنتی هخامنشی به فارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته میشدند و آرامی نیز در امور اداری و ارتباطات فرامنطقهای نقش بسیار مهمی داشت. آرامی از شاخه های زبانهای سامی است و نزدیک به عربی. کاربرد گسترده آرامی در دستگاه اداری هخامنشی نشان میدهد که وحدت سیاسی ایران باستان مستلزم یکسانی زبانی یا قومی نبود و معنی دولت مدرن نیز اساسا همین است.
همین ویژگی در دورههای اسلامی نیز ادامه یافت. فارسی دری (که متفاوت از فارسی پهلوی رایج در آذربایجان، فارس و عراق عجم بود) زبان مهم دیوانی، ادبیات، و ارتباط میان مناطق مختلف ایران بود، اما این امر به معنای آن نبود که همه مردم فارسی را زبان مادری خود میدانستند. بسیاری از مردم در خانه و محیط محلی به شاخه های گوناگون زبانهای ایرانی، ترکی، کردی، عربی، ارمنی، گرجی و غیره سخن میگفتند. فارسی در گستره ایران زمین «زبان میانجی و فرهنگی» بود و نه زبان مادری همه ایرانیان یا زبان متعلق به قوم ناموجود فارس که آن را بر دیگران تحمیل کرده باشد.
به لحاظ تاریخی هیچ موقع قومی به نام فارس نداشته ایم و غلبه زبان فارسی نیز به قومیت خاصی مربوط نبوده است. بلکه فارسی زبانی برای ارتباط میان تمام افراد ایرانی بوده است. مثلا زبان مادری شاعرانی همچون سعدی و حافظ در فارس یا همام تبریزی و قطران تبریزی و نظامی گنجوی با فارسی دری به کلی متفاوت بوده است و گویشهایی از زبان پهلوی بوده است اما گرایش بیشتر سخنوران و دانشمندان و ادیبان به سخن گفتن به یکی از دو زبان اصلی و رسمی یعنی عربی و فارسی بوده است و هیچگاه سخنی از اجبار برای صحبت کردن به زبان فارسی یا تبعیضات قومی به آن شیوهای که مجریهای بی بی سی و صفحه نویسان ویکی پدیا علاقه دارند در میان نبوده است.
به لجاظ جغرافیایی نیز پراکندگی زبانها در اقصی نقاط ایران به نحوی است که نمیتوان قومیتی به نام ترک یا کرد یا لر و عرب و بلوچ را متصور شد که بخشی از کشور را صاحب باشند. در بعضی شهرها ممکن است غلبه زبانی با یک گروه باشد اما به فاصله یک محله یا روستا یا شهر یا بخش می بینیم که گروه زبانی دیگری تکلم میشود.
هزاران سال همزیستی و ترکیب نژادها امکان وجود و خلوص قومیتی را از بین برده است. میتوان شواهدی را آورد از گرجیها و ارمنیهایی که به فرمان شاه عباس در اقصی نقاط ایران پراکنده شدند و در بسیاری از شهرها و محلات ایران مناطقی با ریشه گرجی را میتوان یافت در حالیکه مسلمان اند و خود را ایرانی میدانند. یا از قبایل ترک و کرد و پهلوی زبان میتوان یاد کرد که به خراسان و آذربایجان کوچانده شده و همرنگ جامعه مقصد شده اند.
ناسیونالیسم افراطی رمانتیک باعث اختلال در هویت ملی ایرانیان شد و تلاش برای نشان دادن هویتهای قومی از آن زمان بود که به وجود آمد و تا پیش از آن سابقه نداشته است. بعد از آن بود که اصطلاح جدیدی به نام «قوم فارس» یا «فارس ها» پدیدار شد.
در اواخر دوره قاجار همگام با تحولات جهانی در کنار اندیشههای مشروطه خواهی و دولتسازی، نوعی از ناسیونالیسم نیز در ایران و سرزمینهای پیرامون آن گسترش یافت. در امپراتوری عثمانی، ابتدا اسلام سنی نقش مهمی در تعریف هویت سیاسی داشت، اما با تضعیف امپراتوری و از دست رفتن سرزمینها، ترکگرایی و پانترکیسم رواج یافت. در حوزه ادبی، کوشش برای جایگزین کردن واژههای ترکی به جای واژههای فارسی و عربی یکی از نمودهای نرم این گرایش بود، و پاکسازی نژادی میلیونها ارمنی و آشوری کوشش دیگری در ادامه ترکی سازی امپراطوری بود. تلاش دیگر ترکها الحاق قفقاز و آذربایجان به امپراطور ترک بود که با انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و شکست و فروپاشی عثمانی ناکام ماند.
سید حسن تقی زاده سیاستمدار ایرانی اهل تبریز ضمن هذیان نامیدن پان ترکیسم میگوید که پان ترکیسم و پان تورانیزم بیشتر ناشی از یک کتاب قصه مانندی است که یک یهودی فرانسوی (لئون کاهون) آن را تالیف کرده است.
با توجه به اینکه غرب از دریچه عثمانی وارد ایران شد و هموطنان ساکن آذربایجان و بادکوبه و قفقاز نقش مهمی در ورود اندیشههای مدرن به ایران داشتند، همزمان با رشد ناسیونالیسم ترکی در عثمانی در ۲۰ سال آخر دوران قاجار یعنی از انقلاب مشروطه به بعد جریانهای ناسیونالیسم ایرانی نیز در ایران شکل گرفتند که افرادی همچون میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی از نمونههای آن هستند و در همین زمان است که کتاب قطور و مهم تاریخ ایران باستان اثر مشیرالدوله پیرنیا منتشر میشود. ضدیت با دین اسلام و معرفی کردن اسلام و فرهنگهای محلی و فرهنگ عوام به عنوان ریشههای عقب افتادگی ایران از ویژگی های این شکل از ناسیونالیسم بود. در اروپا نیز اشکال مختلف ناسیونالیسم از قبیل پان اسلاویسم و پان ژرمانیسم همزمان در حال رشد بودند.
با روی کار آمدن رضاشاه ایدئولوژی ناسیونالیسم رمانتیک مبدل به ایدئولوژی حاکم شد. این ایدئولوژی خالی از واقعیت بود و تصورات موهومی درباره مردم ایران و ملیت ایرانی و تاریخ ایران و ویژگیهای منحصر به فرد و خارق العاده ایرانیان و نژاد آریایی و بزرگنمایی افتخارات گذشته داشت. مثلا در یکی از کتابها هر نوع اختراعی را به ایرانیان نسبت داده بود. همچنین این ایدئولوژی مخالف هر نوع پراکندگی زبانی و فرهنگی حتی در سطح پوشش افراد گوناگون بود. در سایه این ایدئولوژی البته خدماتی هم به فرهنگ ایران شد از جمله تاسیس فرهنگستان و وفور کتابهای تحقیق ادبی و ظهور محققین ارزشمندی همجون فروزانفر، بهار، عباس اقبال آشتیانی، محمد قزوینی، سعید نفیسی، مجتبی مینوی، جلال همایی، محیط طباطبایی و رشید یاسمی. دکتر خانلری استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی در این باره میگوید:
در دوره حکومت دیکتاتوری، تنها رشته ای از ادبیات که مورد اعتنا قرار گرفت و ترقی کرد تحقیقات ادبی بود. این امر چند علت داشت: یکی آنکه حکومت وقت برای تظاهر به وطن پرستی، تحقیق در تاریخ گذشته ذکر مفاخر ملی را که موجب سرگرمی ملت است و او را از توجه به حال و آینده باز می دارد لازم میدانست و تشویق میکرد. دیگر آنکه فشار پلیس ذوق و ابداع و ایجاد را که در آزادی پرورش می یابد کشته بود و ناچار اکثر اهل ادب به کار بی ضرر و بی خطر که تحقیقات تاریخی و تتبعات ادبی بود می پرداختند.