جهان بینی ایران بر پایه چهار رکن استوار است: خرد، داد، نام و شادی. این ارکان روشن میکنند که یک ایرانی جهان را چگونه می بیند و نسبت خود با پیرامون را چگونه در می یابد. هر یک از این ارکان هم نسبتی با جهان شناسی ایرانی دارند و هم راه و رسم زندگی و اندیشه و گفتار و روش حکمرانی را می آموزند.
خرد: دو گوهری که وجود انسان و هستی را می سازند «جان و خرد» هستند. آفرینش مطابق ایده «عقول عشره» در فلسفه اسلامی با خرد محض آغاز میشود و خرد محض نخستین آفریده است. از عقل محض سایر عقول دهگانه و مرانب دیگر هستی وجود میگیرد. هستی انسان نیز بر پایه روح (جان) و عقل استوار است. عقل هم گوهری هستی شناختی است و هم یکی از دو پایه وجود آدمی.
داد: درباره رکن داد پیشتر صحبت شد که مرتبط است با ایده «نظام احسن» در حکمت اسلامی یا «گیهان خرم» در حکمت باستان. برقراری عدل در جهان انسانی به عنوان یک وظیفه متناظر است با داد کیهانی.
بدویست گیهان خرم به پای / همو داد و داور به هر دو سرای
نام: هر چیزی در جهان گیتوی تناظر دارد با مفهوم یا جوهری در جهان مینوی که به آن نام میگویند. نام آن گوهر/جوهر باقی است که از میان نمی رود. نام و جای آفریدهی خدایند که «برتر از نام و از جایگاه» است و متناسب با این دو جهان «روزی ده و رهنما» است. شاهنامه به عنوان زنده کننده جهان بینی و هویت ایرانی خود کتاب نامهاست. پهلوانان و قهرمانان شاهنامه برای تاراج شهرها و ربودن زنان و بدست آوردن گنج نمیجنگند. کام پهلوانان جز نام نیست. نامی که در سایهی دلاوری، آزادگی، مردانگی، خداپرستی، میهن دوستی، درستی و راستی، خردمندی و دیگر ارزشهای والای انسانی میتواند بدست آید: مرا نام باید که تن مرگ راست. حفظ نام نیکو به کرات در آثار ادبی ظاهر میشود: نام نیکو گر بماند ز آدمی / به کزو ماند سرای زرنگار (سعدی)
شادی: در شاهنامه بارها «می و رود و رامشگران» به معنی مجلس بزم (شراب و موسیقی و رقص) تکرار میشود. فردوسی در توصیف مجالس بزم، عشق، نزدیکی جنسی و اندامهای جنسی وارد جزئیات نمیشود و «شرم» ایرانی که مرتبط با رکن «نام» است اجازه این کار را نمیدهد اما در آثار نظامی گنجوی با آشکارگی بیشتری دیده میشود. آیینهای توام با شادی در ایران باستان رواج داشتند و پیوندهای زناشویی تا همین اواخر به خصوص در مناطقی از کشور که نزدیکی بیشتر با فرهنگ باستان دارند مانند مناطق لرنشین تا یک هفته ادامه داشتند که مرتبط با باورشناسی عدد هفت است. شادی از این طریق با نظام کیهانی پیوند دارد. زمانی که رستم ایرانیان را پس از پیروزی به نیایش یزدان و سپس به شادخواری و بادهنوشی فرامیخواند، بیان میشود که باده را به یاد بزرگان مینوشیدهاند. آریاییها خدایی ویژه برای باده داشتهاند. بیهوده نیست که در ادبیات عرفانی در قرون اسلامی، مثلا در شعر حافظ، بادهپرستی کاربردی برابر با خداپرستی یافته است: کار صواب، باده پرستیست حافظا / برخیز و عزم جزم به کار صواب کن
در اندرز نرسی به فرزندش هرمزد، در واپسین دم زندگی، ایرانیان و فرزندش هرمزد را به خرد و داد و تلاش در آبادانی جهان و بهروزی و شادکامی اندرز میدهد. شادی مردمان یکی از غایات کشورداری است.
این چهار بنیاد هستی شناسی در پیوستگی با مفهوم ایران قرار دارند. ایران نیز همچون این چهار بنیاد مرتبط با نظام کیهانی است. در آموزههای کهن اوستایی جهان به هفت بخش تقسیم میشود که ابوریحان بیرونی فهرست آنها را بدین گونه بیان میکند: هندوستان، عرب و حبشستان (آفریقا)، مصر و شام، ایرانشهر، صقلاب و روم، ترک و یاجوج، چین و ماچین. عدد هفت از اعداد مقدس ایرانی در جاهایی به کار میرود که دلالت بر کمال دارد، مثل هفت خوان رستم یا هفت وادی عرفان یا هفت گوهر (اجسام سبعه) یا هفت آسمان. در اینجا نیز هفت کشور دال بر کامل بودن و تقریر سلسله مراتب کمال است که هر کشور با یکی از اختران آسمان مرتبط میشود. ایرانشهر یا خونیرث در پهناوری با آن شش کشور دیگر برابری میکند و در میانهی جهان قرار دارد. این هندسهی کیهانی و جغرافیایی بار ارزشی پیدا میکند زیرا خونیرث یا ایرانشهر برترین این کشورهاست که هموزن مجموع شش کشور دیگر است به لحاظ ارزشمندی.
برابری ایران با سایر جهان معنای اصیل نهفته در ایران است. این گفته بدین معنا نیست که ایران به اندازه آن شش کشور/تمدن دارای وسعت و جمعیت است، بلکه به لحاظ دارا بودن وحدت در دل کثرت، آیینهای از جهان سیاسی و فرهنگی است که انسانها را از نژادها و دستههای گوناگون زیر چتر واحدی به نام یک ملت گرد هم می آورد. این وحدت متکثر که بخشی از آن در مفهوم ایران انعکاس می یابد در قرون اسلامی که مفهوم ایران حاضر غایب بوده است در متون عرفانی و شعر تداوم پیدا میکند.
ایران از این نگاه بهترین کشوری است که اهورامزدا آفریده است و این برتری یک حکم اخلاقی-کیهانی است و برتری نظامی یا اقتصادی را نمیرساند. در تقابل با توران، ایران سرزمین نور و توران سرزمین شب است که مردمش ستایشگران اهریمن و تاریکی اند. بدی توران از یک گناه آغاز میشود که برادرکشی و قتل مظلوم است (ایرج بدست برادران) و اینجا بود که این کینه نهادینه میشود و با سلسله داستانها تداوم می یابد. لذا تشکیل توران در اثر یک گناه آغاز میشود و جنگ ایران و توران صورت جنگ حق علیه باطل می گیرد. آن دسته از مردم توران نظیر پیران ویسه که دارای وجدان و خرد روشن هستند از گزند انتقاد مصون می مانند. پس جنگ ایران و توران ماهیت نژادی ندارد و اصولا هیچگاه در ایران جنگ نژادی وجود نداشته است. در جنگهای ایران با بیگانگان، مثل جنگ عراق یا دو جنگ تحمیلی اخیر، نبرد روشنایی و تاریکی یا حق و باطل همچنان به عنوان شعار اصلی نبرد عنوان میشود و در اذهان عمومی مردم نیز چنین تلقی میشود اگرچه در لایههای دیگر ابعاد دیگری نظیر مقابله با تجاوز دشمن و دفاع از خاک و ناموس نیز حضور دارند و هم ارز و مترادف با نبرد حق علیه باطل شمرده میشوند. این تداوم نشان میدهد که آن اسطوره کهن قالبی زنده است که گفتمان سیاسی ایرانی در دورههای متاخرتر نیز همچنان بر آن تکیه میکند.