اگر بخواهیم در ترکیبی ماهیت تاریخ را توصیف کنیم، یه عقیده من "نسبی" بهترین انتخاب واژه است.
تاریخ نسبی، ترکیبی وصفی است که ماهیت یگانه تاریخ را با نقصان یگانگی آن ماهیت، برای ما شرح میدهد.
مرگ یزدگرد برهانی برای نسبی بودن تاریخ است و شاید مهم تر از آن سوالیست که بیضایی دارد از ما و خودش مدام می پرسد. سوالی که جزئی از پرسش های بیشماریست که به آنها پاسخ میدهد. یکی از مهم ترین نمود های پژوهشی بیضایی در میان نمایشنامه هایش است.. او از احتمالات میپرسد و با منطق نمایشی خودش به آنها درصد اختصاص داده و مطالعه شان میکند. گاهی امکان وجود واقعیت دیگری را بیان میکند و گاهی از جای خالی واقعیات ممکن محذوف ، فریاد آسمان شکاف خودش را به گوش ما میرساند.
حالا که انتخابم برای تحلیل شروع با مرگ یزدگرد بوده است، در همین سطر های نخستین دارم به این فکر میکنم که شاید انتخاب سختی کرده ام.
سخن صحنه را آسیابان به فریاد باز میکند و صدای این فریاد چنانکه از سینه ای ستم دیده بر می آید تا آخرین صحنه نمایش به گوش مخاطب میرسد. این فریادیست بر آمده از ابتدای تاریخ و موازی با تمام آنچه بر این خاک گذشته است. من وقتی میخوانم تمام روز های زندگی اش را میگذارنم و زخم همه مزد هایش را نیز بر تن ضعیفش میبینم. نان او جوین است و همان را هم از او دریغ کرده اند. جگرگوشه ای را به آن شاه باخته که تمام روز های زندگی اش و تمام مزد هایش را نیز به او باخته.. و او شروع میکند با فریادی، که مانند خون به زمین ریخته، یادآور زخمیست که کسی خورده است و تا پایان نمایش سر این زخم باز است و آسیابان دمی خون میبازد و دمی از فرط باختن فریادی از سینه برمی آورد.
او همانطور که خودش میگوید انبار سینه اش از کینه پر است و دردی میکشد که توام با حسرت های فراوان است.. حسرت هایی به مانند "با اینهمه من او را نکشتم، نه از نیکدلی، از بیم!"
بیم! ستونی که عمارت زندگی آسیابان بر آن بنا شده است. او تمام روز های زندگی اش به مردم نان داده و تمام مزد هایش به ترس خلاصه شده است. او تمام عمر باژ داده است و بیم پس گرفته است. او آسیابان است و می ترسد. نه فقط در آن لحظه، که تا یادش می آید، بیرون آسیا طوفان بوده است و در آن طوفان کسانی دار او را برپا میکرده اند.
اما در تجربه این بیم آسیابان تنها نیست. همسر و دختر او دمی در آغوشش، گاهی در مقابلش و زمانی در کنار او این بیم را به او گوشزد کرده اند. آسیابان میشنود اما نمیتواند اندیشه کند. چرا که فکرش چند قدم آنطرف تر، بیرون از آسیا، در میان طوفان به دار بیم آویخته شده و قبلا جان داده است. درست مثل یزدگرد، که قبلا جان داده بود. قبل از آن که به آسیا برود. و درست مثل آن جسد که قبلا جان داده بود، قبل از آنکه به دار بیاویزند.
این آسیا هم ارز با زندگی آسیابان، در بیم فرو رفته است. بی دلیل نیست که شاه وقتی ترسان است و نالان و غران به آسیا پا میگذارد و سر به تیر سایبان میکوباند.
اینجا همه شرح حال ها پر از بیم است. هر که از هرجا که میرسد بیم به همراه می آورد. موبد میترسد که بر کالبد اشتباه دعا خوانده باشد. سرکرده میترسد حقایقی را که به چشم دیده بازگو کند. سردار میترسد که روان پادشاه را مخدوش کنند. پادشاه بیشترین نزدیکی موقعیت خودش به آسیابان را همین ترس می یابد. ترس از سیاه پوشان تازی ( که حالا به جای صدها بت، یک خدای خشمگین را میپرستند و این خشم واحد، ترسی استوار بنا میگذارد. ) ترس از زندگی، ترس از درد گرسنگی، ترس از مرگ، ترس از زخم دشنه، ترس از در های بسته دنیا و ترس پشت ترس است که این انزوای پایان عمر یزدگرد را تا خرخره به تمام عمر آسیابان نزدیک میکند. چنانکه حالا با هم زیر یک سقف اند. پادشاه با زره و سوار بر اسب میترسد، هم از تازیان هم از دوستان هم از مردمان، آسیابان با تن برهنه و دست بسته میترسد، هم از تازیان هم از پادشاه هم از کسانی که شاه را در پی اند.
زن اما بیمی دارد نه از نوع آن بیم ها که تا اینجا گفتیم. زن زندگی میخواهد و در میان این طوفان ایستاده است. ترسش از مبادا نگفتن حرفیست که در سینه دارد. ترسش از بامی است که رو به ویرانیست.
زن آسیابان سخنور ترین زن دنیاست. آنقدر که دوبار او را به بریدن زبانش نوید میدهند و او دوبار با همان زبان دست شمشیرزن را کوتاه میکند. "و تو شمشیر را برای همین بسته ای." و زن آسیابان نیز سخنوری چنین است برای همین. اقبال لاهوری در مجموعه اسرار خودی در بخش های نخستین مثنوی ای به عنوان "تمهید" بیتی میگوید که به نظرم اشاره به آن برای توصیف زن آسیابان خالی از لطف نیست:
"باغبان زور کلامم آزمود//مصرعی کارید و شمشیری درود"
و هر بار که زن آسیابان زبان به سخن میبرد چه زخم ها که ستمگران نمیخورند و چه خون ها که به مانند خون آن جسد از سنگ آسیا تا روی زمین جاری نمیشود.
ستم گر و ستم دیده، فریادشان از زیر یک سقف به آسمان برآمده و اینجاست که باید حقیقت را جستجو کرد. و این فریاد سنگی ست که بر گرد خویش میگردد و چه اگر این سنگ، بیم باشد!؟
و اما دخترکی با ذهن پریشان و سردرگم میان اشک و لبخند. ذهنی که نمیداند کجاست و تنها دردی که در سینه و شکم دارد را میشناسد. دخترک چه آن زمان که شاه به او در آمده چه دیگر نقش ها، جنون منحصر به آن شخصیت را بازتاب میکند. او به مانند ماهی وحشت زده ای که بیرون آب جایی میان خفگی و نفس مانده است، به این سو و آنسو میجهد بی آنکه بداند چه میکند. میان خیال و کابوس و میان آب و خاک مانده است.
و من هربار که خواندم تا هفت بند دخترک را احساس کردم و گویی میپنداشتم او من است سرگردان میان دوران پرفریبی که در آن زیست کرده ام. من نمیدانستم، ما نمیدانستیم و من و تمام هم نسلانم دختر آسیابان بودیم. گاهی فکر میکنم که این رفتاری که با مغز انعطاف پذیر ما در کودکی شد، تا چه حد میتواند به کودکی دخترک نزدیک باشد. او را میبینم که ناله از گرسنگی میکند و میبینم که شاهی شام شبش را میخورد و او حتی به ریزواکنشی، محکوم به خاموشیست!
پدری محکوم به سنگ آسیا و مادری محکوم به آسیابان را فرزندی محکوم داشتن، چندان غریب نیست. من دختر آسیابانم و تاوان آسیابانی پدرم را سالهاست دارم به تازیانه پادشاه پس میدهم. دشنه ای راه گلوی مرا بریده و برایم حتی صدایی نماند که بپرسم آخر چرا؟
و بیم دختر آسیابان و ترس من ریشه مشترکی دارد. و آن حاصل این بیم است که چیره به دنیامان شده است. "از سوز سینه ام. این آسیا را هیچ بهره در دنیا نیست؛ جز زخمی که در جان من نهاده است." جز زخمی که در جان ما نهاده است!
کوتاه میکنم. من متنی کامل تر از این تا به حال نخوانده ام. درست است که مطالعه حقیر کمتر از آن است که اینگونه بیان کنم اما گمان نمیکنم عمرم برسد که متن کامل تری را بخوانم.
من با آنها میترسم، حسرت میخورم و فریاد میزنم.. و من هم مثل آنها سرانجامم یا به مرگ محکوم است یا به دروغ! "اگر کیسه ای آرد مانده بود بر سر خود میریختم تا سراپا سپید شوم." اما کیسه ای آرد نمانده.. من مانده ام و انگشت اتهامی که به سمت من است. و در این محاکمه من یا میبازم و یا باید خودم نباشم. آسیابان همیشه بازنده است و از جایی برنده است که دیگر آسیابان نیست!