میناکاری

میناکاری

نزدیک‌ترین معنای لغوی برای مینا به معنی آسمان آبی است.

مینا کاری هنری است که طرح‌های متفاوتی که معمولاً با قلم سفید است بر روی ظروف مسی، نقره‌ای و طلایی نقش می‌شود. رنگ زمینهٔ زیر نقوش معمولاً به رنگ‌های آبی، سبز و گاهی قرمز می‌باشد که اگر به چشم هنر به داخل ظروف منقوش مینا بنگریم یادآور پهنای زیبای آبی آسمان باشد. شاید به همین خاطر است که اسم این هنر را مینا کاری نامیده‌اند.

صلیب مذبح که بر روی آن میناکاری براق انجام گرفته‌است. فلورانس، سدهٔ پانزدهم.

میناکاری یا میناسازی هنری است که سابقه‌ای در حدود پنج هزار سال دارد و از صنایع دستی محسوب می‌شود. امروزه این هنر بیشتر بر روی مس انجام می‌شود ولی می‌توان بر روی طلا و نقره نیز آن را به عمل آورد. طلا تنها فلزی است که به هنگام ذوب شدن مینا اکسید نمی‌شود از اینرو امکان اجرای طرحی همراه با جزئیات و با شباهت هر چه تمامتر بر روی مینا را ایجاد می‌کند در حالی که میناهای مسین و نقره‌ای چنین کیفیتی را ندارند. شکل‌گیری مینا نیز از ترکیب اکسیدهای فلزات و چند گونه نمک در مجاورت حرارت بالا(۷۵۰ تا ۸۵۰ درجه سانتی گراد) می‌باشد که رنگ‌ها در طول زمان و بر اساس دما بوجود می‌آیند. امروزه در ایران کانون تولید میناکاری شهر اصفهان می‌باشد و استادان برجسته‌ای در تولید آثار مینا مشغول به فعالیت هستند.

پیرامون واژه

در فرهنگ دهخدا میناسازی چنین تعریف شده‌است:نقاشی و تزیین فلزاتی همانند طلا، نقره و مس بوسیله رنگهای لعابدار مخصوصی که در حرارت بسیار زیاد پخته و ثابت شود.

پیشینه

میناکاری هنری با پیشینه‌ای در حدود پنج هزار سال است که برای زیبایی بخشیدن زیور آلات و ظروف مختلف استفاده می‌شده‌است. این هنر ترکیبی از آتش و خاک است که با هنر نقاشی آمیخته می‌گردد و نقش‌های زیبایی را می‌آفریند. به گفته برخی کارشناسان و در پی تطبیق دادن میناکاری‌های بیزانس با آثار ایرانی، این هنر در ایران شکل گرفته و سپس به دیگر کشورها رفته‌است. البته در اروپا آثاری باستانی یافت شده که پیشینه‌ای بسیار طولانی دارند. برای نمونه شش انگشتر طلا مربوط به سیزده سده پیش از میلاد در قبرس یافت شده که نمونه‌ای از میناکاری مرصع می‌باشند. همچنین مجسمه معروف زئوس که در یونان پیدا شده مربوط به پانصد سال پیش از میلاد می‌باشد.

همچنین در مورد لعاب شیشه‌ای مینا بر روی فلز؛ و در کاوش‌هایی که در نهاوند صورت گرفت یک جفت گوشواره طلا به دست آمده‌است که سبک زرگری آن به سده هفتم تا هشتم پیش از میلاد مربوط می‌باشد.

یکی از این نمونه‌های قدیمی بازوبندی از طلا به همراه میناکاری‌های تزیین شده بر روی آن است که مربوط به دوران هخامنشیان می‌باشد. در حال حاضر این اثر باستانی در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.

اوج هنری این هنر در دوره سلجوقیان بوده که تهیه ظروف برنجی و میناکاری مرسومیت داشته‌است و این آثار به کشورهای همسایه نیز فرستاده می‌شده‌است. یکی از نمونه‌های ارزشمند این دوره «سینی آلب ارسلان» است که میناکاری بر روی نقره است و در موزه صنایع ظریفه بوستون نگهداری می‌شود. این اثر توسط استادی به نام «حسن الکاشانی» ساخته شده و نامش با خط کوفی بر روی آن حک شده‌است.

بشقابهای ساسانی که در ارمنستان کشف شده در موزه هنرهای اسلامی برلین و در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شوند، نمونه‌های از آثار باستانی میناکاری ایرانی می‌باشند. همچنین در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ و موزه‌های انگلستان و فرانسه نیز آثار دیگری از میناکاری ایرانی موجود می‌باشد.

میناکاری خانه‌بندی به سبک چینی بر روی یک بخورسوز، سده‌های ۱۷–۱۸ میلادی.

میناکاری در کتاب‌ها

پروفسور آرتور پوپ خاورشناس آمریکایی در کتاب «بررسی هنر ایران» دربارهٔ هنر میناکاری چنین گفته‌است: «میناکاری هنر درخشان آتش و خاک است، با رنگ‌های پخته و درخشان که سابقه آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال ۵۰۰ پیش از میلاد مشاهده می‌شود. هنر میناکاری در ایران بیش از نقاط دیگر تجلی داشته و یکی از نمونه‌های قدیمی آن درعهد صفویه توسط ژان شاردن جهانگرد فرانسه ذکر شده‌است که قطعهٔ مینایی از کارهای اصفهان بوده، مشتمل بر طرحی از پرندگان و حیوانات بر زمینه گل و بته به رنگ آبی کم رنگ و سبز و زرد و قرمز.» لئو برونستین و اروین مرگولیس نیز سابقه این هنر را در ایران به زمان اشکانیان و ساسانیان می‌دانند ولی استفاده از آن را تا پیش از حکومت ایلخان مغول، غازان خان روشن نیست.

همچنین در کتاب «جغرافیای اصفهان» (چاپ ۱۳۵۶) یکی از برجسته‌ترین میناکاران نامدار اصفهان را چنین نام برده‌است: آقا علی نقاش که همچون پدرش آقا باقر نقاش و میناساز برجسته‌ای بوده و که در سالهای پایانی پادشاهی محمد شاه قاجار درگذشت. دیگر استادان به نام آن دوره محمد باقر، میرزا بابا، احمد بوده‌اند.

در دوره مغول‌ها

در این دوره هنر فلزکاری به به دنبال آن میناکاری ایرانی دچار تغییرهایی گشت. سبک نوینی در میناکاری ایران بوجود آمد به‌طوری‌که تصویرها و شکلهایی که مربوط به ظاهر و لباس درباریان ایرانی بود جایگزین نگاره‌های عربی شد. همچنین در دوره تیموری نیز ترصیع فلز به شرقی‌ترین صورت خودش رسید.

در دوره صفویان

در این زمان نقش‌های مینیاتوری همانند مجلس‌های بزم در دبار، شکار و اسب‌سواری بیشتر رواج داشت و میناکاری بر روی نقره انجام می‌شد. همچنین نقشهای اسلیمی و ختایی به طرح‌ها افزوده شد و رنگ قرمز نیز بیشتر از همه دوره‌ها به کار میناکاران آمد.

دوره معاصر

در دوره معاصر بعد از دوره قاجار برای مدتی این هنر به فراموشی و کم فروغی همراه بود. حضور شکرالله صنیع زاده و کارگاهش که در آن هنرمندان بنامی پرورش یافتند باعث شد که این هنر تاحدی دوباره به روزهای پر شکوهش بازگردد و توانست هنر میناکاری را به‌نوعی احیا نماید. اکنون بسیاری از هنرمندان باتجربه و خوش‌ذوق در زمینه میناکاری روی طلا به سبک دوره قاجار فعالیت می‌نماید. در حال حاضر «مینای خانه‌بندی» از رونق افتاده و فقط مینای نقاشی رواج دارد و مرکز آن نیز شهر اصفهان است.

از جمله دیگر میناسازان برجسته می‌توان از:غلامحسین فیض اللهی، حسین هنردوست، مهدی غفاریان، برادران نعمت‌اللهی، محمد علی فرشید، ابراهیم زرقونی و فرزندان شکرالله صنیع زاده نام برد.

هم اکنون بانوان بسیاری پا به عرصه میناکاری نهاده‌اند به گونه‌ای که اکثر ظروف و نقوش میناکاری موجود در بازار به وسیله دستان هنرمند زنان اصفهانی شکل گرفته‌است از جمله استادان زن معاصر می‌توان از خانم مینا جوهری نام برد که به صورت تلفیقی آثاری ارزشمند را خلق نموده‌است

انواع میناکاری

مینا به لحاظ روش تولید به دو دسته تقسیم می‌شود:

۱) مینای خانه‌بندی

۲) مینای نقاشی

مینای خانه‌بندی:

مینای خانه‌بندی شیوه‌ای قدیمی است که به «مینای سیمی» نیز معروف است از مفتول‌های بسیار نازک استفاده می‌شود. مفتول‌ها را به شکل دلخواه درمی‌آورند و با چسب روی قطعه کار قرار داده با یک لعاب شیشه‌ای روی آن را می‌پوشانند. سپس آن را در داخل کوره‌ای با حدود ۱۰۰۰ درجه حرارت قرار می‌دهند و مفتول‌ها به قطعه کار جوش می‌خورند. در مرحله بعد رنگ‌های مخصوص میناکاری را که به شکل پودر می‌باشند را بر روی سطح کار پر می‌کنند. بعد از آنکه سطح کار یکسان و هموار شد آن را به مدت ۳ دقیقه در داخل کوره‌ای با حرارتی حدود ۱۰۰۰ درجه قرار می‌دهند. مفتول‌های با برنجی بعد از قرا گرفتن در کوره سیاه می‌شوند و باید با اسیدکاری رنگشان به حالت نخستین بازگردد. مینای خانه بندی در اصفهان و تهران رایج بوده ولی درحال حاضر تنها کارگاه آموزشی مینای خانه بندی در پژوهشکده میراث فرهنگی است که این هنر را آموزش می‌دهد. «مینای سیاه» یک گونه از «مینای خانه‌بندی» به‌شمار می‌آید که به «مینای صائبین» نیز معروف است. این شیوه میناکاری به‌طور عمده در جنوب کشور و به ویژه در اهواز انجام می‌شود.

مینای نقاشی: روشی که امروزه در اصفهان مرسوم است به این صورت که نقشهای مینا بر روی لعابی شفاف شکل می‌گیرد. بدین منظور و برای میناکاری، ابتدا استادی مسگر یا دواتگر می‌بایست که شی مربوطه را بر اساس طرح مورد نظر بسازد و سپس استادی میناکار روی آن را لعاب سفید رنگ بدهد. مرحله لعاب دهی سه یا چهار بار انجام می‌گیرد و هر بار نیز همراه با قرار گرفتن در کوره با ۷۰۰ درجه گرما هست تا رنگ لعاب ثابت شود. سپس نقاشی روی این جسم سفیدرنگ انجام می‌شود و دوباره شی به کوره می‌رود تا در درجه‌ای در حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ درجه پخته شده و رنگها به شکل دلخواه در آیند. هم‌اکنون از رنگ‌های شیمیایی در نقاشی شی استفاده می‌گردد حال آنکه در گذشته رنگ‌های بکار گرفته شده گیاهی یا معدنی بودند. شفافیت مینا نیز از وجود اکسید قلع بدست می‌آید؛ ولی در مینای منقوش که در زمان قدیم معمول بود و امروزه استادعلیرضاپروازی در میناکاری به کار می‌بندد ابتدا ماده لعابین را که از سیلیس و زنگارهای فلزات بدست می‌آید به صورت گرد درآورده وبا قلع کدر می‌کنند آنگاه حرارت می‌دهند تا مینای کدر به فلز جوش داده می‌شود و آنگاه بر این زمینه طرح مورد نظر به رنگهای آبگینه‌ای رسم و سپس ذوب می‌شود.

آثار مینا

میناسازان آثار متفاوتی را تولید می‌کنند که برخی از رایج‌ترین آن‌ها چنین می‌باشند:

بشقاب، گلدان، کاسه و قدح، قابهای عکس، تابلوهای مینا که با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتم‌کاری، مینیاتور، جواهرسازی ترکیب می‌شود.

درها، پنجره‌ها و ضریح‌های میناکاری شده در مکان‌های مذهبی به ویژه حرم امامان شیعی.

اشیای تزیینی: جعبه‌های آرایش زنانه، جعبه‌های خاتم‌کاری و میناکاری، سرویس چایخوری و شربت خوری، قلیان، جعبه قرآن، زره، آیینه، قلمدان، کمربند، حبابهای میناکاری، گلاب پاش، آلبوم عکس، انفیه دان، غلاف خنجر.

زیور آلات: گوشواره، سینه ریز، گلوبند، انگشتر، مدال.

آثار مینا در فروشگاه‌های زیادی در ایران فروخته می‌شوند معمولا مرکز آن اصفهان است فروشگاه‌های زیادی جهت عرضه میناکاری اصفهان وجود دارد فروشگاه میناکاری

نوع رنگها

رنگهایی که در میناکاری بکار می‌روند:

رنگهای گیاهی که در چیت‌سازی هم بکار می‌رود.

رنگهای معدنی که در نقاشی و میناکاری به کار می‌رفتند.

رنگهای فلزی که روی شی کار می‌شود.

ابزار کار

ابزارهای مورد نیاز برای ساخت ظروف مینا:

ورقه (طلا، نقره، مس، ورشو، آهن و برنج) به جهت چکش خواری بیشتر واکسید نشدن در دمای ذوب مینا بیشتر از طلای ناب استفاده می‌شد.

هاون

ماده آبگینه‌ای مینا

کاغذ کپی

چکش

سندان

گیره

اره کمانی و اره فلز بر

قیچی فلز بر

قلم مو

رنگ (گیاهی، معدنی یا فلزی) که در مینای اصیل میناهای رنگین پودر شده که دمای ذوب نسبتاً پایینی از مینای زیرین دارند.

کوره

سیلیس، کربنات، سدیم، پتاسیم، آهک و قلعوسرب نیز از مواد شیمیایی مورد نیاز می‌باشند.

رنگها از ترکیب مواد شیمیایی متفاوتی بدست می‌آیند به این ترتیب که رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع و رنگ قرمز با اضافه کردن براکس به کربنات سدیموترکیبات طلا و همچنین رنگ سبز از ترکیب کردن کرومات سرب با مس بدست می‌آید.

میناکاری قدمتی چندهزارساله دارد که مورخان احتمال می‌دهند خاستگاه آن ایران باشد. هنری که روی فلزاتی مثل مس، طلا و نقره انجام می‌شود. رنگ‌های لعابی که با دقت و ظرافت، نقوشی را روی ظروف ایجاد می‌کنند و با قرارگرفتن در کوره ذوب و تثبیت می‌شوند. «بشقاب مسی میناکاری‌شده اثر سلطانی، طرح 2» در سایز کوچک و سه‌عددی تولید شده است. این سه بشقاب کوچک که با یک طرح یکسان و در سه اندازه‌ی متنوع تولید شده است، بیشتر جنبه‌ی تزئینی دارد. بشقاب‌ها با یک حلقه‌ی طلایی که پشت آن‌ها تعبیه شده است، به دیوار نصب می‌شوند. این بشقاب‌ها که ظاهری ظریف دارند، از مس ساخته شده‌‌اند. ابعاد بشقاب بزرگ‌تر 16× 2.5 سانتی‌متر، بشقاب متوسط 9 × 2 سانتی‌متر و بشقاب کوچک‌تر 7.5 × 2 سانتی‌متر است. بشقاب مسی میناکاری‌شده اثر (سلطانی) طرح 2 سری سه‌عددی به دیوار خانه یا دفتر کارتان جلوه‌ای منحصربه‌فرد خواهد بخشید و نشان از اصالت و حسن سلیقه‌ی شما خواهد داشت.

10 نکته کلیدی برای شناخت ظروف میناکاری مرغوب از نامرغوب

1396/11/16 الهام پناهنده

آیا می‌دانید چگونه می‌توان ظروف مینای مرغوب را که از مهم‌ترین صنایع دستی ایرانی است از نوع نامرغوب آن تشخیص داد؟ در این مقاله نکات کلیدی برای شناخت مینای مرغوب با زیر ساخت فلز معرفی می‌گردد که همه این موارد نشان از مرغوبیت کالا داشته و در افزایش قیمت ظروف میناکاری تاثیر به‌سزایی دارند.

میناکاری یکی از هنرهای صنایع دستی ایرانی است. هنر میناکاری بر پایه تزئین فلزاتی نظیر طلا، نقره، مس، ورشو، آهن و برنج با رنگ‌های مینایی است. رنگ‌های مینایی اکسیدهای فلزی هستند که با مواد شیشه‌ای مخلوط شده و پس از قرار گرفتن بر روی فلز در کوره پخته می‌شوند. لعاب مینا ماده‌ای است سخت و شیشه‌مانند که در میناکاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. شیوه‌های متداول هنر میناکاری عبارتند از: مینای خانه‌بندی، مینای نقاشی و مینا با زمینه حکاکی. در مینای خانه‌بندی یا مینای حجره‌ای، نقش اصلی با سیم‌های نازک فلزی که معمولا از جنس برنج است بر روی سطح فلز به‌وسیله لحیم نقره ثابت شده و طرح به‌صورت حجره در می‌آید و داخل آن با رنگ‌های مینایی پر شده و در کوره پخته می‌شود. در مینای نقاشی زمینه فلز را پس از پوشاندن با رنگ مینایی سفید در کوره می‌پزند. این مرحله تا سه بار انجام می‌گیرد که اصلاحا آن را سفیدکاری می‌نامند. پس از این مرحله شیء برای نقاشی آماده است. در مینا با زمینه حکاکی و قلم‌زنی نیز ابتدا نقش مورد نظر حکاکی و قلم‌زنی شده، سپس بر روی آن با لعاب‌های رنگین شفاف پوشانده می‌شود. در این حالت به‌علت شفاف بودن لعاب، هر قسمت از نقش که فرورفته باشد قشر لعاب در آن ضخیم‌تر و در نتیجه پررنگ‌تر شده و رنگ ظرف حالت سایه روشن پیدا می‌کند. این نوع مینا در طلاسازی‌ها و جواهرسازی‌ها با فلز طلا و نقره کاربرد بیشتری دارد.

10 نکته کلیدی برای شناخت مینای مرغوب با زیر ساخت فلز:

زیرساخت مینا باید یک‌نواخت و یک‌تکه بوده و فاقد قسمت‌های زائد و اضافی باشد.

لبه‌های زیرساخت باید عاری از رنگ سبز و سطح آن‌ها بدون تَرک بوده و تیز و برنده نباشد.

سطح اتکای ظرف، کاملاً صاف و یک‌دست باشد.

لعاب مینا باید فاقد ترک، پریدگی، پوسته، حباب، سوراخ و زبری باشد و غلظت آن ‌به‌گونه‌ای باشد که در همه قسمت ها یکسان بوده و دارای نقاط برجسته‌تر در سطح شی‌ء نباشد.

سطح ظرف مینا باید از درخشندگی کافی برخوردار باشد. شفافیت، براق بودن و صیقلی بودن ظروف مینا، نشان‌دهنده استفاده از رنگ مرغوب و خوب پخته شدن آن‌ها در کوره است ولی اگر هنگام دست کشیدن بر روی ظروف زبری و ناصافی احساس شد، نشانه کیفیت نامناسب آن‌ها است.

ضخامت رنگ در نقاشی و تزئین مینا یک‌نواخت باشد و رنگ‌های به‌کار رفته در مرزِ طرح‌ها، درهم ادغام نشده و هماهنگ باشد.

نقوش باید اصالت ایرانی داشته و در رنگ‌گذاری، طرح اصلی حفظ شده و قلم‌گیری با نهایت دقت انجام شده باشد. پرداز طرح‌ها و نقش‌ها بایستی تمیز و با ظرافت کار شده باشد.

پشت ظرف باید دارای لعاب مرغوب و با کیفیت و بدون زدگی و تَرک باشد.

اگر بر روی رنگ و یا لعاب داخل ظروف ترک‌خوردگی مشاهده کردید، نشان‌دهنده سوخته شدن ظرف در حین‌ کوره‌کاری است.

اثر مینای اصیل و مرغوب باید دارای رقم بوده، نام هنرمند، تاریخ و محل ساخت نیز بر روی آن حک شده باشد.

مقایسه مینای مرغوب و مینای نامرغوب

امروزه یکی از شهرهای مهم در تولید میناکاری شهر اصفهان است و ظروف میناکاری برند آترین اصفهان از جمله برندهایی است که سابقه درخشانی در تولید مینای مرغوب و باکیفیت دارد.

هر سرزمینی علاوه بر دیدنی ها و جاذبه های رنگارنگش، جلوه های جذاب دیگری را نیز در خود جای داده است که می توان از دیدن شان لذت برد، غرق در رنگ های شان شد و آنها را به عنوان یادگاری تهیه کرد. دنیای سوغات و صنایع دستی آن قدر بزرگ است که هر چیز کوچک و بزرگی را می توان در آن جای داد؛از سنگ های کوچک تراش خورده که ارزشی بی پایان دارند تا قالی های بزرگ که حاصل تلاش زیاد زنان و مردان هنرمند هستند، همه و همه بخشی از دنیای صنایع دستی به شمار می روند و تکه ای از هنر و فرهنگ را در خود دارند.

ایران از نظر صنایع دستی بسیار غنی است و طرح و نقش و رنگ های بسیاری را می توان در آن یافت. هنر پارچه بافی، سوزن دوزی، مرصع کاری، فیروزه کوبی و .... همه و همه جلوه ای خاص به این سرزمین بخشیده اند. زنان و مردان زمان، عشق و هنر خود را صرف خلق آثاری می کنند که تا سال های سال ماندگار می شوند و نقشی از فرهنگ بر خود دارند. امروز می خواهیم شما را به این دنیای زیبا و جذاب ببریم. به اصفهان سر می زنیم و قدم در بازار می گذاریم. نگاه خریدارانه ای به صنایع دستی می اندازیم و در میان آنها اشیای میناکاری شده را بر می گزینیم. می خواهیم بدانیم این جلوه های جذاب چگونه خلق شده اند و داستان شان چیست.

با کارناوال همراه باشید تا یکی از ارزشمندترین هنرهای ایرانی را بشناسید...

آشنایی با میناکاری

میناکاری هنری به وجود آمده از آتش و خاک و رنگ است که قدمت آن به حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد می رسد و برای زینت دادن به زیور آلات و ظروف مختلف از آن استفاده می شود. در فرهنگ دهخدا برای تعریف این هنر چنین گفته اند:

نقاشی و تزیین فلزاتی همانند طلا، نقره و مس به وسیله رنگ های لعابدار مخصوصی که در حرارت بسیار زیاد پخته و ثابت شود.

بر اساس مطالعات انجام شده این هنر در ابتدا در ایران شکل گرفته و سپس به نقاط مختلف جهان راه یافته است. مینا شفاف است و از ترکیب اکسیدهای فلزات و چند گونه نمک به دست می آید. مینا باید در مجاورت حرارت بالا (۷۵۰ تا ۸۵۰ درجه سانتی گراد) قرار گیرد تا رنگ‌ها بر اساس مدت زمان و دما شکل بگیرند. امروزه میناکاری را بیشتر بر روی مس انجام می دهند؛ اما طلا و نقره نیز گزینه های خوبی برای پیاده سازی این هنر هستند. طلا تنها فلزی است که با ذوب شدن مینا اکسید نمی شود و به همین دلیل امکان اجرای طرحی همراه با جزییات را ایجاد می کند. این در حالی است که میناهای مسی و نقره‌ای چنین ریزه کاری هایی ندارند.

از شهر اصفهان به عنوان کانون مینای ایران یاد می کنند که در سطح جهانی نیز آوازه ای خاص دارد. در این شهر استادان برجسته‌ به این فعالیت مشغول هستند و آثار کم نظیری خلق می کنند. به طور خلاصه برای میناکاری باید سطح مورد نظر را به شکل و اندازه معین درآورند و پس از آن لعاب سفید رنگی بر روی آن قرار می گیرد. لعاب دادن سطح، سه تا چهار بار انجام می شود و در هر بار شی را حدود ۷۰۰ درجه در کوره حرارت می دهند تا رنگ لعابش را ثابت کنند. پس از این کار نوبت رنگ آمیزی است و بعد شی باز هم به کوره می رود و در معرض حرارت حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ درجه قرار می گیرد تا رنگ ها ثابت شوند.

مینا سازان آثار متفاوتی را خلق می کنند که رایج ترین آنها عبارتند از:

بشقاب، گلدان، کاسه و قدح، قاب های عکس، تابلوهای مینا و ... که در آنها ترکیب میناکاری با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتم‌کاری، مینیاتور، جواهرسازی را شاهد هستیم.

درها، پنجره‌ها و ضریح‌ها در مکان‌های مذهبی به ویژه حرم امامان شیعی

اشیای تزیینی همچون جعبه‌های آرایش زنانه، جعبه‌های خاتم کاری و میناکاری، سرویس چایخوری و شربت خوری، قلیان، جعبه قرآن، زره، آیینه، قلمدان، کمربند، حباب های میناکاری شده، گلاب پاش، آلبوم عکس، انفیه دان، غلاف خنجر و ...

زیور آلات همچون گوشواره، سینه ریز، گلوبند، انگشتر، مدال و ...

در ادامه بیشتر و دقیق تر با این هنر آشنا می شویم...

تاریخچه هنر میناکاری

میناکاری هنری است که برخی پیشینه آن را بیش از ۵۰۰۰ سال می دانند. بر اساس بررسی های کارشناسان و با تطبیق میناکاری‌های بیزانس و آثار ایرانی، این هنر در ایران پدید آمده و سپس به سرزمین های دیگر راه یافته است. در این میان آثاری نیز در اروپا یافت شده که پیشینه‌ای بسیار طولانی دارند؛ به عنوان مثال شش انگشتر طلا مربوط به ۱۳ سده پیش از میلاد در قبرس نمونه‌ای از میناکاری مرصع به شمار می روند و مجسمه معروف زئوس یونان نیز به این هنر آراسته است و به پانصد سال پیش از میلاد تعلق دارد؛ اما باز هم کارشناسان معتقدند خاستگاه این هنر در ایران و سرزمین پارس بوده است.

هخامنشیان و پیش از آن

در کاوش های صورت گرفته در نهاوند، یک جفت گوشواره طلا به دست آمده است که سبک زرگری آن به سده هفتم تا هشتم پیش از میلاد مربوط می شود و نمونه ای از لعاب شیشه ای مینا بر روی فلز به شمار می رود. بازوبندهای طلای مزین به میناکاری نیز از آثار ارزشمند دوره هخامنشیان در ایران هستند که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شوند. کاسه برنزی موجود در موزه هنر لس آنجلس نیز از دیگر نمونه های ایرانی این هنر است که قدمت آن به ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد باز می گردد و ۱۵ سانتی‌متر قطر و ۳.۲ سانتی‌متر عمق دارد.

ساسانیان

بشقاب های ساسانی کشف شده در ارمنستان از آثار بی بدیل این هنر هستند که در موزه هنرهای اسلامی برلین و در موزه متروپولیتن نیویورک قرار دارند و نمونه‌هایی از آثار باستانی میناکاری ایرانی محسوب می شوند. نمونه های دیگری از میناکاری نیز در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ و موزه‌های انگلستان و فرانسه به چشم می خورند.

سلجوقیان

اوج هنر میناکاری را دوره سلجوقیان می دانند که تهیه ظروف برنجی و میناکاری به امری رایج تبدیل شد و طرفداران زیادی پیدا کرد. استقبال از این هنر به حدی بود که توجه مردم در آن سوی مرزهای ایران نیز به آن جلب شد و این آثار به کشورهای همسایه نیز فرستاده شدند. «سینی آلب ارسلان» یکی از نمونه‌های ارزشمند این دوره به شمار می رود که میناکاری بر روی نقره است و در موزه هنرهای زیبای بوستون در معرض دید قرار دارد. این اثر را «حسن الکاشانی» خلق کرد که یکی از اساتید برجسته این هنر به شمار می رفت و نامش با خط کوفی بر روی ظرف حک شده است.

سینی آلب ارسلان

تیموریان

با تغییرات به وجود آمده در هنر فلزکاری، میناکاری ایرانی نیز در دوره مغول دچار تغییر شد و سبک نوینی از این هنر به وجود آمد. تصویرها و شکل های با مضامین ظاهر و لباس درباریان ایرانی جایگزین نگاره های عربی شدند و در دوره تیموری میناکاری به شرقی ترین شکل خود رسید.

صفویان

در دوره صفویان نقش‌های مینیاتوری همانند مجلس‌های بزم در دربار، شکار و اسب‌سواری روی کار آمدند و میناکاری بر روی نقره رواج یافت. نقش های اسلیمی و ختایی نیز جایگاهی خاص پیدا کردند و رنگ قرمز بیش از هر رنگ دیگری استفاده شد.

قاجاریان

در دوران قاجار، میناکاری کمی از تب و تاب افتاد و به اشیایی مانند سر قلیان و کوزه قلیان و کوزه و بادگیر قلیان محدود شد. در دربار شاهان این سلسله به ویژه ناصرالدین شاه که قلیان کشیدن از سرگرمی‌هایش بود، قلیان های میناکاری شده وجود داشت. در خانه‌های اشراف و بزرگان نیز قلیان، کمربند، آفتابه لگن، انفیه‌دان (۱)، گلاب‌پاش، گوشواره، اشکدان (۲) و قوطی سیگار میناکاری شده نیز به چشم می خورد.

از پهلوی تا امروز

بعد از دوره قاجار این هنر برای مدتی به فراموشی سپرده شد تا اینکه شکرالله صنیع زاده- میناساز برجسته ایرانی- کارگاهی را به راه انداخت و هنرمندانی را در آن پرورش داد تا میناکاری را به روزهای پرشکوه گذشته برگرداند. او تا حدی این هنر را احیا کرد و اکنون بسیاری از هنرمندان به سبک و سیاق دوره قاجار و شیوه این استاد فعالیت می کنند. غلامحسین فیض اللهی، حسین هنردوست، مهدی غفاریان، برادران نعمت‌اللهی، محمد علی فرشید، ابراهیم زرقونی و فرزندان شکرالله صنیع زاده از اساتید برجسته میناکاری به شمار می روند.

در سال های اخیر بانوان بسیاری نیز مشغول این هنر شده و ظروف و نقوش میناکاری بسیاری را به وجود آورده اند که از جمله آنها می توان به خانم مینا جوهری اشاره کرد که به صورت تلفیقی آثاری را خلق می کند.

پاورقی

۱- هر دارویی را که با کشیدن به داخل بینی مصرف می کنند انفیه (بوییدنی) می گویند. انفیه دان چیزی بود که دارو را در آن می ریختند و با دم به داخل بینی می کشیدند.

۲- وسیله ای که در گذشته برای ابراز عشق از آن استفاده می شد. عاشق اشک های خود را در این ظرف می ریخت و به محبوبش هدیه می داد.

میناکاری در کتاب ها

پروفسور آرتور پوپ -خاورشناس آمریکایی- در کتاب «بررسی هنر ایران» درباره میناکاری چنین می نویسد:

میناکاری هنر درخشان آتش و خاک است، با رنگ‌های پخته و درخشان که سابقه آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال ۵۰۰ پیش از میلاد مشاهده می‌شود. هنر میناکاری در ایران بیش از نقاط دیگر تجلی داشته و یکی از نمونه‌های قدیمی آن درعهد صفویه توسط ژان شاردن جهانگرد فرانسه ذکر شده‌ است که قطعه مینایی از کارهای اصفهان بوده، مشتمل بر طرحی از پرندگان و حیوانات بر زمینه گل و بته به رنگ آبی کم رنگ و سبز و زرد و قرمز.

لئو برونستین و اروین مرگولیس سابقه این هنر در ایران را به زمان اشکانیان و ساسانیان نسبت می دهند ولی اثری از استفاده از آن تا پیش از حکومت ایلخان مغول، غازان خان را نیافته اند.

در کتاب «جغرافیای اصفهان» چاپ ۱۳۵۶ یکی از برجسته ترین میناکاران اصفهان چنین توصیف شده است:

آقا علی نقاش که همچون پدرش آقا باقر نقاش و میناساز برجسته‌ای بوده که در سال های پایانی پادشاهی محمد شاه قاجار درگذشت. دیگر استادان بنام آن دوره محمد باقر، میرزا بابا و احمد بوده‌اند.

انواع مینا

مینا از نظر روش تولید به چند نوع تقسیم می شود:

مینای زمینه برجسته

در این نوع مینا، نگاره‌ها و خطوط را بر روی شی مورد نظر حک می کنند. سپس شکاف های ایجاد شده را با لعاب‌های رنگی پر می کنند و برای حرارت دادن در کوره قرار می دهند.

مینای خانه‌بندی

مینای خانه بندی یا مینای سیمی، روشی قدیمی به شمار می آید که در آن از مفتول های بسیار نازک بهره می برند. هنرمندان مفتول‌ها را به شکل دلخواه درآورده و با چسب روی قطعه کار سوار کرده و از یک لعاب شیشه‌ای برای پوشاندن آن استفاده می کنند. برای جوش خوردن مفتول ها به کار، آن را در کوره ای با حرارت حدود ۱۰۰۰ درجه سانتی گراد قرار می دهند. در مرحله بعدی از رنگ‌های مخصوص میناکاری که به شکل پودر هستند برای پوشاندن سطح استفاده می کنند. پس از یکسان و هموار شدن سطح کار، آن را به مدت ۳ دقیقه در داخل کوره‌ای با حرارت حدود ۱۰۰۰ درجه می گذارند. رنگ مفتول ها با قرار گرفتن در کوره سیاه می شود و باید با اسیدکاری رنگ شان را به حالت نخستین بازگرداند.

مینای خانه بندی در اصفهان و تهران رواج دارد و تنها کارگاه آموزشی آن در پژوهشکده میراث فرهنگی قرار دارد. یکی از گونه های مینای خانه بندی، «مینای سیاه» است که به «مینای صائبین» نیز شهرت دارد و در جنوب کشور و به ویژه در اهواز انجام می گیرد. در حال حاضر مینای خانه‌بندی آن چنان رونق ندارد و مینای نقاشی طرفداران بیشتری دارد.

مینای خانه بندی

مینای نقاشی

مینای نقاشی در اصفهان رواج دارد و در آن نقش های مینا را بر روی لعابی شفاف شکل می دهند. ابتدا استاد مسگر یا دواتگر شی مورد نظر را بر اساس طرح می سازد و سپس میناکار با لعاب سفید آن را می پوشاند. لعاب دهی سه تا چهار بار تکرار می شود و هر بار قرار گرفتن شی در کوره با ۷۰۰ درجه گرما همراه است تا لعاب رنگ ثابتی پیدا کند. شی به رنگ سفید در می آید و سپس عملیات نقاشی روی آن آغاز می شود. پس از نقاشی دوباره شی را در کوره ای با درجه‌ حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ می گذارند تا رنگ ها به شکل دلخواه در آیند. در گذشته استفاده از رنگ های گیاهی و معدنی رواج داشت؛ اما امروزه رنگ‌های شیمیایی جای آنها را گرفته اند. شفافیت مینا به دلیل وجود اکسید قلع است. در گذشته ابتدا ماده ای لعابی از سیلیس و زنگارهای فلزات را به صورت گرد در می آوردند. سپس آن را با قلع کدر می ساختند و حرارت می دادند تا مینای کدر به فلز جوش بخورد. آنگاه طرح مورد نظر را به رنگ های آبگینه ای بر این زمینه رسم و ذوب می کردند. امروزه استاد علیرضا پروازی در میناکاری همین روش را به کار می بندد. رایج ترین روش های میناکاری نقاشی عبارتند از:

۱- رنگ‌های پودری بسيار نرم را با آب و کمی گليسيرين ترکیب کرده و آن را به وسيله‌ی کاردک‌های مخصوص روی صفحه شيشه‌ای يا عقيق حل می‌کنند. سپس نقش دلخواه را مانند نقاشی معمولی آب و رنگ، به تصویر می کشند.

۲- به جای ترکیب رنگ با آب و گليسيرين، آن را با عصاره‌ جوهر کاج يا جوهر اسطوخودوس می آمیزند و به شيوه‌ نقاشی رنگ و روغن کار خود را ادامه می دهند.

ابزار کار

برای میناکاری به وسایل زیر نیاز است:

ورقه، هاون، ماده آبگینه ای مینا، کاغذ کپی، چکش، سندان، گیره، اره کمانی و اره فلز بر، قیچی فلز بر، قلم مو، رنگ، کوره، مواد شیمیایی همچون سیلیس، کربنات، سدیم، پتاسیم، آهک و قلع و سرب

ورقه | زيرساخت در میناکاری

برای تهیه زیرساخت میناکاری از فلزات خالص يا آلياژ فلزات با ترکيب درصد دقيق بهره می برند. حداقل ضخامت فلز ۰.۸ ميلی‌متر است. این ضخامت به گونه ای تنظیم می شود که ورقه در مقابل انواع فشارهای کششی و خمشی مقاومت داشته باشد و از ترک خوردن و پوسته شدن لعاب و تغيير شکل در اثر حرارت جلوگیری به عمل آید. سطح مورد نظر باید صاف و يکنواخت درست شود. ورقه می تواند از طلا، نقره، مس، ورشو، آهن و برنج باشد. به جهت چکش خواری بیشتر و اکسید نشدن در دمای ذوب مینا، طلا بهترین گزینه است؛ اما به دلیل قیمت بالای آن از مس استفاده بیشتری می شود.

لعاب در میناکاری

برای ايجاد نقوش مينايی روی فلز باید سطح مناسبی با لعاب بر روی آن ایجاد شود. لعاب مورد استفاده در میناکاری سفيد است؛ اما بسته به نیاز و نوع طرح از لعاب‌های رنگی نيز استفاده می کنند. لعاب مينا در اثر حرارت حداکثر ۷۰۰ درجه سانتی‌گراد، شکلی سخت و شيشه‌ای به خود می گیرد.

رنگ میناکاری

رنگ مورد استفاده در این هنر، گیاهی، معدنی یا فلزی است. در گذشته از رنگ‌های گیاهی و رنگ‌های معدنی استفاده می‌شد؛ اما امروزه بیشتر، رنگ های فلزی و شیمیایی به کار می روند. به طور کلی رنگ هایی که در میناکاری به کار می روند عبارتند از:

رنگ های گیاهی که در چیت‌سازی هم مورد استفاده قرار می گیرند.

رنگ های معدنی که در نقاشی و میناکاری کاربرد داشتند و امروزه استفاده از آنها محدود شده است.

رنگ های فلزی که روی شی استفاده می شوند.

در مینای اصیل از مینای رنگین پودر شده که دمای ذوب پایینی دارد، استفاده می شود. بیشتر رنگ‌های میناکاری را از ترکیب اکسید فلزات با انواع مشخصی از نمک ها به دست می آورند. مخلوط محلول صمغ عربی و گلیسیرین به عنوان حلال رنگ عمل می کنند. رنگ ها را از ترکیب مواد شیمیایی متفاوتی به دست می آورند؛ رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع و رنگ قرمز با اضافه کردن براکس به کربنات سدیم وترکیبات طلا و رنگ سبز از ترکیب کردن کرومات سرب با مس درست می شود. شدت رنگ به درجه و زمان حرارت بستگی دارد.

مراحل کار

برای تهیه یک اثر میناکاری مراحل زیر طی می شود:

تهیه ورق یا زیرساخت

برای تهیه زیرساخت مینا از روش های زیر بهره می گیرند:

روش خم کاری

قالب مخصوص بشقاب، گلدان یا هر شی دیگر مورد نظر را بین قالب و گیره دستگاه قرار می‌دهند. ورقه را به وسیله‌ میله ای که سر آن کاملا گرد است بر روی قالب فیکس می کنند تا شکل بگیرد.

روش چکش کاری

این روش بدون استفاده از قالب انجام می شود و استادکار با استفاده از انواع چکش، میل قلوه، انبر و سندان اشیای مورد نیاز را شکل می دهد. پس از هر بار چکش کاری، قطعه در آتش قرار می گیرد و این روند آن قدر ادامه پیدا می کند که شی به شکل مورد نظر در آید.

تمیز کردن سطح زیرساخت

در مرحله دوم کار سطح فلز را به صورت کامل تمیز می کنند تا لعاب مینا به خوبی به آن بچسبد. این کار بسیار مهم است؛ حتا اثر انگشت هنرمند نیز نباید روی زیرساخت باقی بماند چرا که چربی آن از ارتباط مستقیم لعاب با بدنه جلوگیری می کند و موجب ایجاد بریدگی در سطح لعاب می شود. برای این کار یکی از دو روش زیر را به کار می برند:

نمک و سرکه: یک مخزن شیشه ای را از سرکه و نمک پر می کنند و شی را درون آن فرو می‌برند یا روی شی سرکه می ریزند و سپس نمک را بر روی آن می پاشند و با استفاده از برس سیمی لکه‌ها را می زدایند.

جوهر گوگرد (اسیدسولفوریک): شی مورد نظر را در محلول گرم اسیدسولفوریک رقیق غوطه ور می کنند تا لکه ها پاک شوند. اگر میزان لکه ها زیاد باشد، اسیدسولفوریک غلیظ را مورد استفاده قرار می دهند و با برس سیمی بر روی سطح کار می کشند. در نهایت باید شی را با آب بشویند تا اسید پاک شود.

صابون، الیاف فلزی، سمباده و آب نمک: در این روش صابون و برس سیمی را برای پاک کردن لکه ها به کار می برند و سمباده و آب نمک نیز استفاده می شود.

در پایان شی را با آب تمیز می‌شویند و با استفاده از خاک اره خشک می کنند. قبل از لعاب‌کاری با استفاده از فشار هوای کمپرسور، گرد و غبار را از سطح کار می زدایند.

آماده کردن لعاب

پودر لعاب غیرمحلول است و وزن حجمی زیادی دارد؛ بنابراین نمی توان آن را به تنهایی مورد استفاده قرار داد. برای آنکه ذرات لعاب در آب معلق شوند و چسبندگی بیشتری داشته باشند از غلظت دهنده های طبیعی مانند به‌دانه بهره می گیرند. برای انجام کار ابتدا به‌دانه را می جوشانند و لعابش را به دست می آورند. سپس این غلظت دهنده را با نسبت ۱ به ۱۰ با پودر لعاب ترکیب می کنند.

لعاب‌کاری

این مرحله به دو صورت انجام می شود:

روش اسپری

زیرساخت را به اتاق کوچکی به نام اتاقک اسپری می برند و لعاب را با پیستوله بر روی آن می پاشند.

روش دستی یا غرقاب

با ریختن لعاب روی زیرساخت، سطح آن را می پوشانند.

پختن لعاب

پس از خشک شدن لعاب و پاکسازی سطح آن از گرد و غبار نوبت پخت فرا می رسد. برای پخت لعاب، کوره را تا ۹۰۰ درجه گرم می کنند. پخت لعاب ۲ تا ۳ دقیقه به طول می انجامد. پس از تشخیص استادکار مبنی بر سرخی مناسب قطعه و لعاب شی را از کوره خارج می کنند تا کم کم سرد شود. در این هنگام لعاب به رنگ زرد نخودی دیده می شود؛ اما با سرد شدن، رنگ آن به سفید می گراید.

آماده سازی رنگ

رنگ هایی که برای نقاشی مینا به کار می روند به رنگ های نسوز شهرت دارند و عمدتا از پودر اکسید فلزات تهیه می شوند.

انتقال طرح روی لعاب

در این مرحله طرح مورد نظر را روی کاغذ می آورند که معمولا نقوش اسلیمی و ختایی، گل و مرغ، شکارگاه و صورت سازی و یا ترکیبی از آنهاست. در ادامه بر روی خطوط طرح و با فاصله کم سوراخ هایی ایجاد می کنند که به این کار «سوزن‌کاری» یا «سمباده‌کاری» گفته می شود. سپس با خاکستر یا دوده تلاش می کنند طرح مورد نظر بر روی قطعه لعابی بیفتد.

نقاشی

در مرحله نقاشی، کار مینا جانی تازه می گیرد. برای این کار خطوط اصلی طرح را قلم‌گیری می کنند و به رنگ آمیزی قسمت های مختلف می پردازند. برخی ترجیح می دهند ابتدا کار رنگ آمیزی را انجام دهند و سپس قلم گیری کنند.

استاد کار برای آماده کردن رنگ باید به نسبت ۱ به ۲ محلول صمغ عربی در آب را با گلیسیرین مخلوط کند. سپس پودر رنگ مورد نظر را بر روی شیشه بریزد و چند قطره از مخلوط فوق را توسط کاردک بر روی آن بریزد تا بتواند مانند رنگ‌های آبرنگ از آن استفاده کند. مخلوط محلول صمغ عربی و گلیسیرین، کار حلال رنگ را می کنند.

اگر باقی مانده رنگ خشک شد، چند قطره از مخلوط صمغ عربی و گلیسیرین بر روی آن می ریزند تا دوباره بتوانند با آن نقاشی کنند. پودر رنگ را با جوهر کاج یا جوهر اسطوخودوس نیز مخلوط و آماده نقاشی می کنند که باید به شیوه رنگ و روغن به نقاشی پرداخت.

نکته جالب توجه این است که در رنگ‌های مینایی، رنگ سفید وجود ندارد و اگر هنرمند مجبور به استفاده از آن شود باید از سفیدی لعاب زمینه بهره ببرد. استادکار پس از نقاشی با قلم نوک‌تیز رنگ را از روی زمینه می زداید تا سفیدی لعاب پدیدار شود. اگر در طرح مورد نظر، رنگ طلایی هم به کار رفته باشد باید برای تکمیل نقاشی از آب طلا استفاده کرد.

پخت نقاشی

پس از اتمام نقاشی روی لعاب، قطعه را دوباره در کوره می گذارند و آن را در معرض حرارت ۶۰۰ تا ۷۵۰ درجه سانتی‌گراد قرار می دهند. از آنجا که در مرحله نقاشی گلیسیرین یا اسطوخودوس یا روغن‌های مشابه جهت آماده کردن رنگ استفاده شده است، قبل از قرار دادن شی در کوره، آن را روی اجاق برقی یا شعله ملایم (چراغ الکلی) می گذارند یا قطعه را به کوره نزدیک می کنند تا روغن آن دود شود و از کار بیرون آید. در غیر این صورت ممکن است بر اثر جوشش این روغن ها منافذی در سطح مینا پدیدار شود و کار به صورت آبله‌گون درآید. زیاد شدن رنگ نیز موجب شُره و خرابی کار در مرحله پخت می شود و ‌‌اگر رنگ بیش از حد در نقطه ای وجود داشته باشد باید قبل از پخت آن را برداشت.

اگر در رنگ آمیزی از طلا استفاده شده باشد حرارت کوره باید حداکثر به ۴۵۰ درجه سانتیگراد برسد چرا که در دمای بالاتر طلا از بین می رود. حرارت کوره در مرحله پخت نقاشی باید به دقت تنظیم شود و اگر حرارت یا زمان بیش از حد باشد جاری شدن رنگ یا نفوذ آن به داخل لعاب اولیه مینا را در پی خواهد داشت. اگر دما و زمان کمتر از میزان لازم باشد پخت رنگ به خوبی صورت نمی گیرد و پس از پخت از روی لعاب پاک می شود و یا به صورت کدر در می آید.

لعاب کاری نهایی و تکمیل کاری

پس از پایان پخت نقاشی، کار را با لعاب شفاف و نازکی می پوشانند و یک بار دیگر می پزند. لعاب، لبه دهانه و پایه اشیای مینایی مانند گلدان، بشقاب و ظروف را به صورت کامل نمی پوشاند و ظاهری ناخوشایند به آن می بخشد. ‌‌برای رفع این مشکل تکمیل کاری صورت می گیرد. در این مرحله مفتول برنج یا نقره را به وسیله دستگاه نورد به‌ صورت نواری با پهنای دو میلی متر در می آورند. سپس این نوار را از سوراخ مخروطی شکل عبور می دهند تا به صورت یک ناودان در بیاید. ‌‌با استفاده از محصول به دست آمده لبه اشیای مینایی را می پوشانند و با لحیم نقره، جوش می دهند.

تشخیص یک میناکاری مرغوب

شاید شما هم وسوسه شده باشید که با این هنر، رنگی دیگر به خانه یا محل کارتان ببخشید و یا آن را به عنوان هدیه برای عزیزان تان تهیه کنید اما این سوال در ذهن شما شکل بگیرد که چگونه می توانید محصول مرغوب این هنر را به درستی تشخیص دهید؟

جنس و ظاهر

نوع رایج میناکاری معمولا روی مس صورت می گیرد. باید بدانید که مس مرغوب وزن بیشتری هم دارد؛ پس راحت ترین روش این است که محصول مورد نظر را در دست تان بگیرید و وزن آن را بسنجید. اگر وزن به تناسب اندازه کار جور نبود پس مس آن مرغوبیت کمتری دارد و باید ارزان تر باشد. شما می توانید این کار را با قیمتی ارزان تر بخرید؛ اما باید نسبت به عواقب آن به ویژه از دست رفتن شکل اولیه ظرف یا همان دفرم شدن آگاه باشید.

در مرحله بعد روی سطح کار دست بکشید. اگر کاملا صاف و براق یا به اصطلاح شیشه ای بود دست روی کار مرغوبی گذاشته اید که همه چیز تمام است. اگر سطح کار زبر بود به این معناست که لعاب مینا در اثر دمای بیش از حد کوره یا زمان طولانی ماندگاری ظرف در کوره سوخته است. البته استفاده از رنگ های نامرغوب نیز می تواند موجب زبری سطح کار شود. حواس تان به ترک، پریدگی، پوسته، حباب، سوراخ و ... نیز باشد.

پشت کار نیز باید لعاب مرغوب و با کیفیت و بدون زدگی و تَرک خوردگی داشته باشد. زیرساخت مینا هم باید یک‌ نواخت و یک‌تکه باشد و قسمت‌های زاید در آن دیده نشود. به لبه های زیرساخت نیز توجه کنید که باید عاری از رنگ سبز و بدون تَرک و فاقد قسمت تیز و برنده باشد.

صاف و یک‌دست بودن سطح اتکای ظرف نیز نکته مهمی در تشخیص مینای مرغوب به شمار می رود.

رنگ و نقوش

در میناکاری از نقوش سنتی مانند اسلیمی، ختایی، گل و مرغ و ترکیب آنها استفاده می شود. ظرافت طراحی و تنوع رنگ بالا ارزش کار را بالا می برد و استفاده از رنگی خاص مانند زیر مجموعه های رنگ قرمز یا ارغوانی نیز قیمت را بالا می برند چرا که پودر طلا یکی از مواد مورد استفاده در آنهاست.

ضخامت رنگ در نقاشی و تزیین مینا یکنواخت است و نباید رنگ‌های آن در مرزِ طرح‌ها، در هم ادغام شده باشند. نقوش مینای مرغوب اصالت ایرانی دارند و در رنگ‌گذاری آنها طرح اصلی حفظ و قلم‌گیری با نهایت دقت انجام می شود. نقش‌ها بایستی تمیز و با ظرافت پیاده شده باشند.

شناسنامه

شناسنامه اعتبار یک محصول در بازار است. برای تشخیص میناکاری مرغوب به دنبال شناسنامه آن باشید؛ توضیحاتی در مورد محصول، سازنده آن و گارانتی. باید بدانید که این ظرف میناکاری شده از کجا آمده، به دست چه کسی یا چه مجموعه ای ساخته شده و یا تحت عنوان کدام نام تجاری تولید می شود و کدام مجموعه در مورد کیفیت آن پاسخگو است؟ اثر مینای اصیل و مرغوب اصطلاحا رقم دارد و نام هنرمند، تاریخ و محل ساخت نیز بر روی آن دیده می شود.

نگهداری از مینا

اثری که به هنر میناکاری مزین است ارزش بسیاری دارد و باید به دقت از آن نگهداری کنید. نکات ساده زیر می تواند این یادگاری را تا ابد در خانه های تان ماندگار کند:

نقوش مینا با لعاب شفاف پوشانده شده است پس می توانید آن را با آب گرم و اسفنج بشویید اما کشیدن سیم ظرفشویی و اسکاج صدماتی جدی را به آن می زند.

اشیای نوک تیز و برنده را بر سطح مینا نکشید و به آن ضربه وارد نکنید چرا که موجب ایجاد پریدگی می شود.

حرارت زیاد می تواند به رنگ مینا آسیب بزند و آن را بسوزاند پس در این مورد نیز دقت کنید.

سخن آخر

به دنیای رنگارنگ صنایع دستی رفتیم و با یکی از زیباترین هنرهای ایرانی آشنا شدیم. میناکاری نه فقط یک هنر بلکه میراثی فرهنگی است که باید به زنده ماندنش کمک کنیم. اگر گذارتان به فروشگاه صنایع دستی افتاد یکی از محصولات این هنر را بخرید. می توانید زیباترین هدیه را با تهیه این محصول به دوستان و عزیزان تان بدهید و رنگی دیگر به زندگی شان ببخشید.

از خواندن این مطلب لذت بردید؟

چه قدر با این هنر آشنایی داشتید؟

دیدگاه های خود را با ما در میان بگذارید.

وسايل مورد نياز :

1 ـ پرگار

2 ـ قلم جهت رنگ گذاري و رنگ برداري اضافه

3 ـ قلم هاي دست ساز که توسط خود شخص ساخته مي شود .

4 ـ رنگ مخصوص ميناکاري ( پودري )

5 ـ صمغ مخصوص ميناکاري

6 ـ ظرف مسي لعاب داده شده در طرح دلخواه

ميناکاري هنر درخشان آتش و خاک است با رنگ هاي پخته که سابقه ي آن به 1500 سال پيش از ميلاد مي رسد . بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد که ميناکاري براي اولين بار در ايران به وجود آمده و بيش از نقاط ديگر تجلي يافته و سابقه ي اين هنر به زمان اشکانيان و ساسانيان مي رسد .

رواج صنعت ميناکاري در اصفهان از دوران پهلوي و حدود 1310 شمسي است و طي سي سال اخير به وسيله ي استاد هنرمند آقاي شکرالله صنيع زاده بسط و توسعه يافته است .مينا که طبعاً شفاف است شفافيت خود را از اکسيد قلع به وجود مي آورد . ميناکاري روي مس انجام مي شود . براي فراهم آوردن مينا ابتدا آن چيزي که مي خواهند ميناکاري کنند به هر شکل و هر اندازه بايد به وسيله مس گر متخصص به شکل لازم درآيد و پس از آن که ساخته شد استاد مينا کار به آن لعاب سفيد رنگ مي دهد معمولاً سه الي چهار بار لعاب داده مي شود و در هر بار شي ء به کوره مي رود و حدود 700 درجه حرارت مي بيند تا رنگ لعابش ثابت شود بعد روي آن با رنگ هاي گوناگون نقاشي مي شود .شيء باز هم به کوره مي رود و حدود 400 تا 500 درجه حرارت مي بيند تا رنگ ها به صورت مطلوب درآيد .

توضيح راجع به قلم : انتهاي لوله ي خودکار را روي شعله گرفته ، مقداري که ذوب شد سر آن را سوزن فرو کنيد . ظرافت سوزن بستگي به نظر شخص هنرمند دارد . همچنين از چوب هاي کبابي و يا چوب هايي که توسط اشخاص تراشيده مي شود استفاده مي گردد .

میناکاری

مراحل کار :

1 ـ رنگ آبي لاجوردي را با ميزان مساوي صمغ مخلوط کرده به گونه اي که رنگي با پوشش دهي کامل به دست آيد . توسط قلم مو مرکز ظرف را مطابق با تصوير آموزشي رنگ کنيد

2 ـ توسط قلم موي ديگري اضافه هاي رنگ در حاشيه طرح را تميز نمائيد .

3 ـ دهانه ي پرگار را به اندازه ي 2/5 سانتيمتر باز کنيد . اين ميزان براي هر بشقاب يا کار ديگر ممکن است تغيير کند .

میناکاری

4 ـ با استفاده از پرگار باز شده مرکز بشقاب را پيدا کنيد . در ضمن دايره را قسمت بندي کرده تا نقش از پراکندگي مساوي برخوردار شود .

5 ـ توسط قلم ظريف نقش مورد نظر را بکشيد به گونه اي که رنگ اضافه برداشته شود و رنگ سفيد زمينه مشخص گردد . نقوش انتخاب شده سنتي بوده و بستگي به ذوق شخصي دارد البته هنرمندان اين رشته از طرح هاي اسليمي استفاده مي نمايند .

میناکاری

6 ـ خطوط سفيد به دست آمده را با رنگ آبي فيروزه اي پرکنيد . بايد توجه داشته باشيد که رنگ ها متضاد بوده يعني آبي فيروزه اي روي آبي لاجوردي و برعکس .

7 ـ مرزهاي طرح هاي پر شده از مرحله ي قبل را با قلم مخصوص دورگيري که بسيار ظريف و نازک مي باشد دورگيري کنيد .

8 ـ خطوط نازک براي مشخص کردن و جدا نمودن طرح از زمينه مي باشد . پس خطوط را در مرز رنگي بکشيد تا رنگ طرح اسليمي در بين خطوط قرار گيرد .

میناکاری

9 ـ اطراف طرح را با نقش هاي گل و برگ پر کنيد .

10 ـ توسط قلم موي تميز رنگهاي اضافه را از دور طرح برداشته و با قلم ، خطوط اصلي هر مرز را بکشيد تا زمينه ي بشقاب مشخص شود .

11 ـ با قلم ظريف تر دور طرح را خالي کنيد (دورگيري نماييد ) نقوش اضافه و ريز را بکشيد . بقيه کار همانند توضيحات قسمت مرکزي مي باشد .در نهايت کار را جهت ثبات رنگ و درخشان شدن به کوره برده تا در درجه ي حرارت مشخص به آن گرما دهند .

آموزش هنر ميناکاري

نوشیدن یک چایی گوارا در سرویس چایی خوری میناکاری اصیل، در کنار زیبایی دل انگیز خود، لذت یک نوشیدنی را دوچندان می کند.

در این سرویس چایی خوری میناکاری از نقوش گل و مرغ، پردازی و با رنگ مایه اصلی آبی استفاده گردیده است. مخاطب به جز زیبایی در صورت آگاهی می تواند به پختگی این اثر پی ببرد و خود به قضاوت بنشیند.

این محصول اثر استاد اصغر مداح الحسینی است و متولد اصفهان می باشد. سرویس میناکاری اصیل تماماً در مجموعه میناکاری اصیل لعاب، نقاشی و کوره کاری گردیده است.

مجموعه میناکاری اصیل می کوشد با تولید و گزینش ارزشمندترین آثار خود به لحاظ هنری، اصالت و زیبایی را به مخاطبانی که شایسته آثار ارزشمند هستند تقدیم نماید. امید است با ارائه آثار دارای ارزش از سوی تمامی تولید کنندگان خلاق، عرصه بر کارهای بی کیفیت و غیر هنری تنگ گردد.

ارزش آثار مینای اصیل در نقش و نگار آنها، و تجربه ی اساتید و خالقان آنان است. امیدواریم سرو چایی در سرویس میناکاری اصیل تا مدت ها در خاطره میهمانان و خانواده گرم شما ماندگار شود.

این سروریس قابل شست شو و رنگ آن ثابت است.

میناکاری هنر تزئین فلزات (و گاهی شیشه و سرامیک) با مواد رنگی مات یا شفاف با کمک گرفتن از آتش است. این هنر شامل فعل و انفعلات پیچیده‌ی شیمیایی است و یک هنر آزمایشگاهی محسوب می‌شود و در حقیقت یک شیء است که از ترکیب اکسید فلزات با برخی نمک‌ها در اثر حرارت تزئین می‌شود. همه‌ی مصنوعات فلزی از جنس طلا، نقره، مس، برنج و برنز که به وسیله‌ی لعاب سفید یا رنگی پوشیده شده و با رنگ‌های مختلف، خطوط و نقش و نگاری بر اثر حرارت روی آن ایجاد شده باشد، در زمره‌ی محصولات میناکاری قرار دارد. امروزه، این هنر بیشتر روی مس انجام می‌شود، ولی می‌توان روی طلا و نقره نیز آن را انجام داد. مرکز تولید محصولات میناکاری، شهر اصفهان و شیراز است.

پیشینه هنر میناکاری

مینا، هنر آتش و خاک و کوره است که با رنگ‌های پخته و درخشان روی فلز کار می‌شود و شهر اصفهان مهد این هنر در ایران است. در حال حاضر كار هنرمندان اصفهانی طرفداران و خريداران بسياری دارد و اين رشته‌ی هنری از طرف سازمان‌های مربوطه مثل سازمان صنايع دستی، مورد حمايت قرار می‌گيرد.

هخامنشیان

یکی از نمونه‌های قدیمی میناکاری، بازوبندی از طلا به همراه میناکاری‌های تزئین شده روی آن است که مربوط به دوران هخامنشیان است. در حال حاضر این اثر باستانی در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.

تصویر کاسه برنزی، قطر ۱۵ سانتی‌متر، عمق ۳.۲ سانتی‌متر، قدمت۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد، محل کشف غرب ایران، محل نگهداری موزه هنر لس آنجلس

ساسانیان

بشقاب‌های ساسانی که در ارمنستان کشف شده‌اند در موزه‌ی هنرهای اسلامی برلین و متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شوند و نمونه‌هایی از آثار باستانی میناکاری ایرانی هستند. همچنین، در موزه‌ی آرمیتاژ سن پترزبورگ و موزه‌های انگلستان و فرانسه نیز آثار دیگری از میناکاری ایرانی وجود دارد.

سلجوقیان

احتمالا نقطه‌ی اوج و شکوفایی این هنر در دوره سلجوقیان بوده که تهیه‌ی ظروف برنجی و میناکاری مرسوم بود و این آثار به کشورهای همسایه نیز فرستاده می‌شد. یکی از نمونه‌های ارزشمند این دوره «سینی آلب ارسلان» است که میناکاری روی نقره است و در موزه‌ی صنایع ظریفه‌ی بوستون نگهداری می‌شود. این اثر توسط استادی به نام «حسن الکاشانی» ساخته شده و نام سازنده‌ی آن با خط کوفی روی آن حک شده است.

مغولان و تیموریان

در دوره‌ی مغول‌ها، هنر فلزکاری و به دنبال آن میناکاری ایرانی با تغییراتی مواجه شد و سبک نوینی در میناکاری ایران به وجود آمد. تصاویر و اشکالی که مربوط به ظاهر و لباس درباریان ایرانی بود، جایگزین نگاره‌های پیشین شد. همچنین، در دوره‌ی تیموری نیز ترصیع فلز به شرقی‌ترین شکل خود رسید.

صفویان

در زمان صفویان، نقش‌های مینیاتوری مثل مجالس بزم در دبار، شکار و اسب‌سواری بیشتر رواج داشت و میناکاری روی نقره انجام می‌شد. همچنین نقش‌های اسلیمی و ختایی به طرح‌ها اضافه شد و رنگ قرمز نیز بیشتر از همه‌ی دوره‌ها در اثر میناکاران آمد.

قاجاریان

در دوران قاجار، میناکاری به مقدار کم وجود داشته و اشیایی مانند سر قلیان و کوزه قلیان و کوزه و بادگیر قلیان را میناکاری می‌کرده‌اند. در دربار پادشاهان قاجار مخصوصا ناصرالدین شاه که قلیان کشیدن از سرگرمی‌های او بوده، قلیان‌های میناکاری شده وجود داشته است. همچنین، در خانه‌های اشراف و بزرگان آن عصر نیز این قبیل اشیاء میناکاری موجود بوده است. اشیاء دیگری مانند کمربند، آفتابه لگن، انفیه‌دان، گلاب‌پاش، گوشواره، اشکدان و قوطی سیگار میناکاری شده نیز موجود است.

آفتابه و لگن میناکاری شده روی مس دوره قاجار

آفتابه و لگن مینا کاری شده روی مس دوره قاجارآفتابه و لگن مینا کاری شده روی مس دوره قاجار

در کتاب «بررسی هنر ایران» اثر پروفسور پوپ درباره‌ی هنر میناکاری چنین آمده است:

مینا کاری هنر درخشان آتش و خاک است، با رنگ‌های پخته و درخشان که سابقه‌ی آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و ظهور آن روی فلز در طول سده‌ی ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال ۵۰۰ پیش از میلاد مشاهده می‌شود. هنر میناکاری در ایران بیش از نقاط دیگر تجلی داشته و یکی از نمونه‌های قدیمی آن در عهد صفویه توسط شاردن جهانگرد فرانسه ذکر شده است که قطعه‌ی مینایی از کارهای اصفهان بوده، مشتمل بر طرحی از پرندگان و حیوانات بر زمینه‌ی گل و بته به رنگ آبی کم‌رنگ و سبز و زرد و قرمز.

روش‌های تولید مینا

مینا از نظر روش تولید، به چند دسته تقسیم می‌شود:

مینای زمینه برجسته

روشی در میناکاری است که در آن، نگاره‌ها و خطوط مورد نظر را روی شیء حک کرده و سپس شکاف‌هایی را که به این نحو ایجاد می‌شود، با لعاب‌های رنگی پر کرده و در کوره با حرارت کافی قرار می‌دهند.

مینای حجره‌ای یا خانه‌بندی

مینای خانه‌بندی شیوه‌ای قدیمی است که به «مینای سیمی» نیز معروف است و از مفتول‌های بسیار نازک استفاده می‌شود. مفتول‌ها را به شکل دلخواه در می‌آورند و با چسب روی قطعه کار قرار داده، با یک لعاب شیشه‌ای روی آن را می‌پوشانند. سپس آن را در داخل کوره‌ای با حدود ۱۰۰۰ درجه حرارت قرار می‌دهند و مفتول‌ها به قطعه کار جوش می‌خورند. در مرحله‌ی بعد، رنگ‌های مخصوص میناکاری را که به شکل پودر هستند، روی سطح کار پر می‌کنند. بعد از آنکه سطح کار یکسان و هموار شد، آن را به مدت ۳ دقیقه در داخل کوره‌ای با حرارتی حدود ۱۰۰۰ درجه قرار می‌دهند.

مینای خانه‌بندی در اصفهان و تهران رایج بوده، ولی در حال حاضر تنها کارگاه آموزشی مینای خانه‌بندی در پژوهشکده‌ی میراث فرهنگی است که این هنر را آموزش می‌دهد. «مینای سیاه» گونه‌ای از «مینای خانه‌بندی» است که به «مینای صائبین» نیز معروف است. این شیوه‌ی میناکاری، به طور عمده در جنوب کشور و به ویژه در اهواز انجام می‌شود.

مینای نقاشی

در این روش که امروزه در اصفهان مرسوم است، زمينه‌ی ورقه مس را از مينای سفيد و غليظ می‌پوشانند و پس از آنکه در کوره پختند، با رنگ‌های مينايی نقاشی می‌کنند. نقاشی کردن با رنگ‌های مينايی به دو شيوه انجام می‌شود:

روش اول آن است که رنگ‌ها را که به صورت گرد بسيار نرمی هستند، با آب و کمی گليسيرين مخلوط می‌کنند و آن را روی صفحه شيشه‌ای يا عقيق به وسيله‌ی کاردک‌های مخصوص حل می‌کنند، سپس مانند نقاشی معمولی آب و رنگ، نقش دلخواه را با اين رنگ تصوير می‌کنند.

روش دوم به اين صورت است که به جای آميختن رنگ‌های مينايی با آب و گليسيرين، آن را با عصاره‌ی جوهر کاج يا جوهر اسطوخودوس ترکیب می‌کنند و به شيوه‌ی نقاشی رنگ و روغن عمل می‌کنند.

زيرساخت در میناکاری

معمولا برای تهيه‌ی زيرساخت مينا باید از فلزات خالص يا آلياژ فلزات با ترکيب درصد دقيق استفاده کرد. حداقل ضخامت فلز در تهيه‌ی زيرساخت، ۸/۰ ميلی‌متر است، زيرا سبب ازدياد مقاومت زيرساخت در مقابل انواع فشارهای کششی و خمشی شده و در نتيجه از ترک خوردن و پوسته شدن لعاب و تغيير شکل در اثر حرارت جلوگيری می‌شود. همچنين سطح مورد نظر باید صاف و يکنواخت باشد. فلزات و آلياژهايی که در ساخت مينا بيشتر استفاده می‌شود، عبارت اند از: مس، طلا، نقره، برنج و برنز.

لعاب در میناکاری

لازمه‌ی ايجاد نقوش مينايی روی فلز به وجود آوردن سطح مناسبی است که با لعاب ايجاد می‌شود. معمولا لعاب مورد استفاده، سفيدرنگ است، ليکن بسته به نوع طرح، ممکن است از لعاب‌های رنگی نيز استفاده شود. لعاب مينا در اثر حرارت (حداکثر ۷۰۰ درجه سانتی‌گراد) سخت و شيشه‌ای می‌شود.

رنگ در میناکاری

در گذشته از رنگ‌های گیاهی که در چیت‌سازی هم به کار می‌رود و رنگ‌های معدنی استفاده می‌شده، اما امروزه بیشتر از رنگ‌های فلزی و شیمیایی آماده استفاده می‌شود.

رنگ‌های مورد مصرف در میناکاری اکثرا از ترکیب اکسید فلزات با انواع مشخصی از نمک‌ها به دست می‌آید. مخلوط محلول صمغ عربی و گلیسیرین عمل حلال رنگ را انجام می‌دهد. رنگ‌ها از ترکیب مواد شیمیایی متفاوتی به دست می‌آیند به این ترتیب که رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع، رنگ قرمز با اضافه کردن براکس به کربنات سدیم وترکیبات طلا و همچنین رنگ سبز از ترکیب کردن کرومات سرب با مس به دست می‌آید. آنچه در مورد رنگ‌های انتخابی اهمیت دارد این است که شدت رنگ بستگی مستقیم به درجه و زمان حرارت دادن دارد.

طریقه ساخت مینا

اولین مرحله، در ساخت یک محصول مینا، تهيه‌ی زيرساخت است که معمولا به دو روش زیر تهيه می‌شود:

۱. روش خم‌کاری

در اين روش قالب مخصوص بشقاب، گلدان يا هر شیء ديگر مورد نظر را بين قالب و گيره دستگاه قرار می‌دهند. در حين چرخيدن، ورقه به وسيله‌ی ميله‌ای که سر آن کاملا گرد است، با فشار، وزنه را روی قالب خم می‌کنند.

۲. روش چکش‌کاری

در اين روش بدون استفاده از قالب و با استفاده از انواع چکش، ميل قلوه، انبر و سندان اشياء را به اشکال مورد نظر تهيه می‌کنند و پس از هر بار عمل چکش‌کاری، قطعه را در آتش قرار می‌دهند و مجددا آن را چکش‌کاری می‌کنند تا کاملا به شکل مورد نظر در آيد.

مرحله‌ی دوم، تمیز کردن آلودگی‌های مختلف از سطح زيرساخت است. سطح فلز برای بهتر چسبيدن لعاب مينا بايد کاملا تميز باشد. در صورتی که حتی اثر انگشت هنرمند روی زيرساخت باقی بماند، چربی آن مانع از ارتباط مستقيم لعاب با بدنه شده و در سطح لعاب بريدگی به وجود می‌آيد.

مرحله‌ی سوم، آماده کردن لعاب است. پودر لعاب به دلیل غيرمحلول بودن و وزن حجمی زياد، به تنهايی مورد استفاده قرار نمی‌گيرد، بنابراين جهت معلق کردن ذرات لعاب در آب و چسبندگی بيشتر آن، از غلظت‌دهنده‌های طبيعی مانند «به دانه» استفاده می‌کنند. ابتدا «به دانه» را می‌جوشانند تا لعاب آن به دست آيد، سپس آن را به نسبت ۱ به ۱۰ با پودر لعاب مخلوط می‌کنند.

مرحله‌ی چهارم، لعاب‌کاری است که به دو روش انجام می‌شود: روش اسپری و روش دستی

در روش اسپری، لعاب به وسيله‌ی پيستوله در اتاقک کوچکی که به آن اتاقک اسپری گفته می‌شود، روی زيرساخت پاشيده می‌شود.

در روش دستی يا غرقاب، لعاب را روی قطعه می‌ريزند تا تمام سطح آن را بپوشاند.

مرحله‌ی پنجم، پختن لعاب است. پس از خشک شدن کامل لعاب و بر طرف کردن هر گونه گردوغبار از روی آن، مرحله‌ی پخت آغاز می‌شود.

برای پخت لعاب، حرارت کوره باید در حدود ۹۰۰ درجه‌ی سانتی‌گراد باشد. فرآيند پخت لعاب بيش از ۲ تا ۳ دقيقه طول نمی‌کشد و زمانی که سرخی مناسب قطعه و لعاب توسط استادکار تشخيص داده و از پخت کامل لعاب اطمينان حاصل شد، شیء را از کوره خارج کرده و در کنار کوره قرار می‌دهند تا به تدريج سرد شود. در اين زمان، رنگ لعاب به رنگ زرد نخودی مايل است و با سرد شدن به تدريج رنگ آن به سفيدی می‌گراید.

مرحله‌ی ششم، آماده‌سازی رنگ است. رنگ‌های مورد استفاده برای نقاشی روی زمينه‌ی مينا به رنگ‌های نسوز معروف هستند و عمدتا از پودر اکسيد فلزات تشکيل می‌شوند.

مرحله‌ی هفتم، انتقال طرح روی لعاب است. برای این منظور، ابتدا هنرمند ميناساز، طرح مورد نظر خود را که معمولا برگرفته از نقوش اسليمی و ختايی، گل و مرغ، شکارگاه و صورت‌سازی است، روی کاغذ آورده و سپس کاغذ را «سوزن‌کاری» يا «سمباده‌کاری» می‌کند به اين صورت که خطوط طرح را نزديک به هم سوراخ سوراخ می‌کنند. سپس با خاکستر يا دوده طرح را روی قطعه‌ی لعابی پياده می‌کنند.

مرحله‌ی هشتم، نقاشی است که می‌توان ابتدا خطوط اصلی طرح را قلم‌گيری و سپس قسمت‌های مختلف را رنگ‌آميزی کرد. همچنين، می‌توان ابتدا طرح را رنگ‌آميزی و سپس دور آن را قلم‌گيری کرد.

مرحله‌ی نهم، پخت نقاشی است. پس از آنکه نقاشی روی لعاب پايان يافت، بايد مجددا قطعه را در کوره حرارت داد. اين بار حرارت کوره باید بين ۶۰۰ تا ۷۵۰ درجه سانتی‌گراد باشد.

پس از پايان پخت نقاشی مينا، روی آن را با لعاب شفاف با ضخامت کم می‌پوشانند و مجددا می‌پزند.

محصولات مینا

میناسازان آثار متفاوتی را تولید می‌کنند از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

بشقاب، گلدان، کاسه و قدح، قاب‌های عکس، تابلوهای مینا که با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتم‌کاری، مینیاتور، جواهرسازی ترکیب می‌شود.

درها، پنجره‌ها و ضریح‌های میناکاری شده در مکان‌های مذهبی و برای بقاع متبرکه شیعه در کربلا و نجف و سامرا و مشهد و قم و حضرت عبدالعظیم و اماکن متبرکه‌ی دیگر.

اشیای تزئینی: جعبه‌های آرایش زنانه، جعبه‌های خاتم‌کاری و میناکاری، سرویس چای‌خوری و شربت‌خوری، قلیان، جعبه قرآن، زره، آیینه، قلمدان، کمربند، حباب‌های میناکاری، گلاب‌پاش، آلبوم عکس، انفیه دان، غلاف خنجر.

زیور آلات: گوشواره، سینه‌ریز، گلوبند، انگشتر، مدال.

روش نگهداری

از آنجا که نقوش مینا با لعاب شفاف پوشانده شده است، شستن با آب گرم و اسفنج صدمه‌ای به ظروف نمی‌زند، ولی از کشیدن اشیاء نوک تیز و برنده و ضربه زدن به آن باید جلوگیری کرد؛ زیرا ضربه زدن ایجاد پریدگی می‌کند. بدیهی است حرارت زیاد و نامتناسب نیز بعضی از رنگ‌های مینا را می‌سوزاند.

چرا میناکاری را بشناسیم

میناکاری را بشناسیم و با آن بیشتر آشنا شویم ، “مینا” صورت مونث کلمه ی مینو به معنای بهشت می باشد؛ و البته رنگ لاجوردی بهشت را مینا گویند. در فرهنگ معین آمده است “مینا ماده ای است از لعاب شیشه ای حاجب ماورا یا شفاف که آن را روی کاشی و فلزات برای حفظ نقش و نگار به کار می برند و ترکیبی است از لاجورد و طلا و امثال آن ها که در کوره می برند و شفاف مثل شیشه کبود رنگ بیرون می آید.

مینا ماده ای زجاجی است که بر اثر ذوب شدن روی سطح اشیای فلزی، جلوه ای شفاف، شبیه به کاشی لعابدار پیدا میکند. میناکاری بر روی فلز به حدود قرن ششم پیش از میلاد می رسد.قصد ما از نوشتن این مقاله این است که میناکاری را بشناسیم پس همراه ما باشید.

تاریخچه میناکاری

میناکاری یا میناسازی هنری است که سابقه ای در حدود پنج هزار سال دارد و ابداع آن به دوران ساسانیان باز می گردد. تصویر زیر نمونه ای از آثار مینای به جا مانده از آن دوران است که در موزه متروپولیتن نگهداری می شود.

اما پیش از آن نیز میناکاری در برخی زیورالات در بار هخامنشی نیز کاربرد داشته است . یکی از نمونه های آن بازوبندی از طلا به همراه میناکاری‌های تزئین شده روی آن است.

مینا کاری به واسطه مغول هار از ایران خارج شد به هند رفت و سپس از آن طریق به نقاط دیگر جهان به ویژه آسیای شرقی رسید. در زیر نموهایی از میناکاری های هندی و چینی را ملاحظه می کنید.

از آنجا که در دوران سلجوقیان استفاده از ظروف برنج و طلای میناکاری شده به اوج رسیده بود، شاهد شکوفایی این هنر در دوران سلجوقیان می باشیم. از نمونه های به جا مانده از این دوران سینی متعلق به آلپ ارسلان، یکی از سلاطین سلجوقی، می باشد.

پس از دوران سلجوقی این هنر کم کم مورد بی مهری قرار گرفت تا آنجا که در اواخر دوران قاجار شاهد از بین رفتن این هنر ارزشمند بودیم. و از دلایل آن می توان سختی هایی در تهیه لعاب و پخت رنگ ها اشاره کرد و همینطور علاقه شاهان قاجار به ویژه ناصرالدین شاه به هنر های فرنگی. اما پس از آن هنرمندان به نامی با تلاش هنرمندانه خود سعی در زنده نگه داشتن این هنر کردند.

کاربرد میناکاری

در اعصار گذشته مینا کاری به منظور های گوناگونی همچون زیورآلات، جعبه و ظروف ( مانند بشقاب و قدج و جام انفیه دان ….) استفاده می شده است. منتها این زیورآلات و ظروف صرفا جهت استفاده خانواده های دربار و اشرافی بوده است. زیرا بیشتر میناکاری ها بر روی فلزاتی چون طلا و برنج انجام می شده اند که قیمت بسیار بالایی پیدا میکردند. در زمان قاجار و به ویژه سلطنت ناصرالدین شاه میناکاری ها در ساخت و مزین کردن قلیان کاربرد داشته اند.

امروزه نیز این هنر جنبه زینتی خود را حفظ کرده است و در قالب هدیه ای ارزشمنده در میان هنردوستان رد و بدل می شود.

انواع میناکاری

مینا به تفکیک روش تولید به سه نوع تبدیل می شود:

مینای خانه بندی (مینای ملیله)

مینای زمینه برجسته (حکاکی)

مینای نقاشی

معرفی انواع میناکاری

مینای خانه بندی از انواع بسیار زیبای مینا است که به آن مینای سیمی نیز اطلاق می شود؛ زیرا در این روش پس از تهیه زیرساخت ( ظرف لعاب کاری شده) مفتول هایی را به شکل دلخواه در می آورند و آن ها را با چسب بر روی سطح می چسبانند. سپس با لعاب شیشه ای روی آن را می پوشانند و در کوره قرار می دهند تا سیم ها بر روی سطح زیر جوش بخورد سپس خانه های ایجاد شده را رنگ آمیزی می کنند. مینای خانه بندی را در ظروف سلطنتی روسی بسیار مشاهده می کنیم. در حال حاضر تنها یک آموزشگاه در تهران وجود دارد که این هنر را آموزش می دهد. قابل ذکر است که متاسفانه میناکاری خانه بندی در فهرست صنایع دستی منسوخ قرارگرفته است.

مینای زمینه برجسته (حکاکی) نوعی دیگر در مینا کاری است. در این روش سطح زیر کار را به اصطلاح ” نقر” می کنند و سپس رنگ را در نقاط نقر شده میریزند . این روش در میان طایفه ی صائبین در استان خوزستان رواج داشته است.

مینای زمینه برجسته امروز در کنار مینای نقاشی در اصفهان به صورت روزانه تولید می شود و از میناهای پرطرفدار به شمار می رود.

مینای نقاشی از روش های بسیار مرسوم این هنر در اصفهان می باشد. در این روش نقاشی بر روی سطح صاف و لعاب کاری شده ی فلز انجام می شود. ظرف فلزی را بعد از لعاب کاری به کوره می برند و سپس ظرف آماده نقاشی با رنگ های مینایی می شود.

اساتید برجسته میناکاری

در طی دوران ها اساتید بسیاری باعث فاخر شدن هنر اصیل شدند. با این حال از هنرمندان اعصار گذشته نام و نشان باقی نمانده است . اما در ۱۰۰ تا ۱۲۰ سال اخیر هنرمندان به نامی دلیل رونق بخشی به این هنر بوده اند و شاگردان و استادکاران بسیاری را هنر آموخته اند. از این میان می توان به نام استاد ابراهیم زرقونی اشاره کرد. ایشان در جوانی از اساتید برجسته قلم زنی بودند، اما به گفته خودشان دنیای رنگ های برایشان جذابیت بسیاری داشت.

ابراهیم زرنوقی می گوید: “با وجود آنکه استاد کار این حرفه شدم ، در آن ارضا نمیشدم. در من وسوسه دیگری بود، وسوسه ای که همیشه مرا بسوی رنگها می کشید. من در رنگها دنیای مرموز و زیبائی را احساس میکردم. برای من همه چیز از رنگها شروع میشد. حتی بیرنگی یک نوع رنگ است. اگر رنگ نباشد مفاهیم دنیا عوض میشود، اشیاء بی معنی میشوند و زندگی به پوچی و یکنواختی میرسد.” ابراهیم زرقونی نخستین فردی است که میناکاری را بر بدنه گلدان ها اجرا کرد.

از شاگردان وی نیز میتوان به آقایان رضا زنگنه(غروی)،رضااسلامی،سیدمحمود اسلامیان،غلامحسین فیض اللهی، حسین هنر دوست، محمد مهدی غفاریان و محمد علی فرشید اشاره کرد.

پدر میناکاری

شکرا… صنیع زاده را پدر میناکاری ایران نام نهاده اند. او در سال ۱۲۸۵ پا به جهان گشود. به دنبال آشنایی با مهندس شومانف هنردوست آلمانی، و یادگیری رموز کورهو به کار گیری رنگ ها و ابزار مناسب در این زمینه توانست این هنر را رونق بخشد. از آثار نفیس صنیع زاده می توان به جعبه قرآن که در موزه آستان قدس نگهداری میشود و تابلو میناکاری ومطلا در موزه جوهرات ملی بانک مرکزی اشاره کرد.

آثار استاد صنیع زاده

امروزه استادکاران بسیاری در کارگاه های میناسازی در شهرستان اصفهان به این حرفه اشتغال دارند و جدا از جنبه ی هنری آن، میناکاری تنها راه امرار معاش آنان نیز به شمار می رود. گرچه به دنبال مشکلات اقتصادی مردم، و همینطور تحریم های گذشته هنر مینا کاری کمی مهجور ماند اما می توان با فرهنگ سازی مردم و سازمان ها را به حمایت از این هنر فرهیخته تشویق نمود.

ویژگی‌های مواد اولیه

زیرساخت

معمولاً جهت تهیه‌ی زیرساخت مینا می بایست از فلزات خالص و یا آلیاژ فلزات با ترکیب درصد دقیق استفاده کرد. در صورت وجود ناخالصی هنگام حرارت دادن تاول‌هایی در سطح زیرساخت ظاهر می شود. حداقل ضخامت فلز در تهیه‌ی زیرساخت ۰/۸ میلیمتر است زیرا باعث ازدیاد مقاومت زیرساخت در مقابل انواع فشارهای کششی و خمشی شده و در نتیجه از ترک خوردن و پوسته شدن لعاب و تغییر شکل در اثر حرارت جلوگیری می شود. همچنین سطح مورد نظر می بایست صاف و یکنواخت باشد. فلزات و آلیاژهایی که در ساخت مینا بیشتر استفاده می شود، عبارت است از: مس، طلا، نقره، برنج و برنز.

مس: در تهیه‌ی مینا باید از مس با درصد خلوص بالا استفاده کرد و استفاده از ورق و یا شمش مس حاصل از ذوب قطعات مستعمل مجاز نیست. ضخامت مناسب جهت تهیه‌ی زیرساخت حداقل ۰/۸ میلیمتر است.

طلا: ضخامت زیرساخت و عیار طلای مصرفی در تهیه‌ی اشیاء مینایی با نظر سازنده تعیین می شود.

نقره: نقره‌ی مورد استفاده حداقل باید دارای عیار ۸۴ باشد، حداقلی ضخامت زیرساخت ۸/0 میلیمتر است که بسته به نظر سازنده ممکن است تغییر کند.

برنج: برنج مصرفی همانند مس نباید از ذوب قطعات مستعمل به دست آمده باشد، همچنین باید از ترکیب مس و روی از نوع مرغوب با ترکیب درصد دقیق استفاده شود. وجود ناخالصی در برنج مصرفی هنگام حرارت دادن سبب ایجاد تاول بر سطح زیرساخت شده و از ارزش کار می کاهد، حداقل ضخامت مناسب جهت زیرساخت ۰/۸ میلیمتر است.

برنز در ایران از این آلیاژ به ندرت استفاده می شود و می بایست شرایط ذکر شده جهت برنج را دارا باشد.

در صورتی که زیرساخت از شیشه یا سرامیک باشد، باید حایز کیفیت مطلوب برای میناکاری باشد.

لعاب

لازمه‌ی ایجاد نقوش مینایی بر روی فلز به وجود آوردن سطح مناسبی است که توسط لعاب ایجاد می شود. معمولاً لعاب مورد استفاده لعاب سفیدرنگ است.

ولیکن بسته به نوع طرح، ممکن است از لعاب‌های رنگی نیز استفاده شود. لعاب مینا در اثر حرارت (حداکثر ۷۰۰ درجه‌ی سانتیگراد) سخت و شیشه ای می شود. ترکیب احتمالی لعاب مینا مخلوطی از سنگ چخماق، سیلیس، سرب و قلع است. در صورتی که به این مواد اکسید، قلع اضافه شود لعاب کدر می شود.

رنگ

رنگ‌های مورد مصرف در مینا اکثراً از ترکیب اکسید فلزات با انواع مشخصی از نمک ‌ها به دست می آید. در گذشته از رنگ‌های گیاهی و معدنی استفاده میشده است ولی امروزه اکثراً از رنگهای شیمیایی آماده استفاده میشود. آنچه در مورد رنگ‌های انتخابی حایز اهمیت است که شدت رنگ بستگی مستقیم با درجه‌ی حرارت و طول زمان حرارت دادن دارد.

آموزش میناکاری روی سفال

توسط : لالجین سفالدر: شهریور ۱۸, ۱۳۹۵در: آموزش سفال243 دیدگاه چاپ ایمیل

امروزه بیشتر افراد هنر دوست که دستی در سفال دارند به ویژه خانم های خانه دار در کنار خانه داری که تعدادشان هم کم نیست در کنار خانه داری هنر میناکاری را هم روی سفال هم انجام می دهند ولی بیشتر این افراد از چگونگی انجام این هنر آگاهی چندانی ندارند و ما به همین منظور و همچنین به دلیل درخواست های مکرر کاربران تصمیم گرفتیم آموزش میناکاری را به طور کامل و به زبانی عامیانه و قابل فهم برایتان در سایت لالجین سفال قرار بدهیم.

در آغاز کار شما نیاز به وسایل و لعاب و سفال خام و دیگر وسایل برای انجام میناکاری دارید که میتوانید در صورت تمایل وسایل و ظروف خام را هم از لالجین سفال تهیه نمایید. برای دسترسی به وسایل مورد نیاز این کار از لینک های زیر می توانید استفاده کنید:

خرید سفال و سرامیک خام

خرید شابلون میناکاری

خرید سیاه قلم میناکاری

خرید لعاب میناکاری

گام نخست:

پس از تهیه وسایل مورد نیاز در گام اول (برای مثال ما یک بشقاب 15 سانتی را انتخاب کرده ایم تا با توجه به کوچک بودن سایز این بشقاب این آموزش را زودتر به اتمام برسانیم) در ابتدا شما باید با سمباده تمام سطوح ظروف (در اینجا بشقاب) را سمباده کشیده و کاملا صاف و آماده زدن شابلون کنید.

گام دوم:

پس از اینکه تمام سطوح بشقاب را با سمباده کاملا صاف و یکدست کردید نوبت به آماده کردن بشقاب برای زدن شابلون می باشد که شما باید ابتدا نقطه وسط بشقاب را پیدا کنید و آن را به کل زیر دربیاورید

تا هنگام زدن شابلون نقوش را در جاهای مناسب بزنید طوری که فاصله بین نقوش کاملا مساوی باشد و به شکل عکس زیر دربیاید:

گام سوم:

بعد از اتمام این کار نوبت به زدن شابلون می رسد. در این مرحله شما نقش های انتخابی خود را به جوهر مخصوص (حتما برای اینکار از جوهر های مخصوص استفاده کنید چرا که جوهر هایی به غیر از جوهر های مخصوص باعث پخش شدن جوهر و یا پاک شدن نقوش می شود، که می توانید این جوهر مخصوص را در پک کامل شابلون میناکاری خرید نمایید) آغشته و در جاهای از قبل تعیین شده بزنید، به شکل زیر:

گام چهارم:

پس از اتمام کار شابلون زنی نوبت به کشیدن سیاه قلم میرسد. شما با استفاده از سیاه قلم ای که قبلا خریداری نموده اید (و یا خودتان تهیه کرده اید) و با ریختن کمی از این سیاه قلم داخل یکی از پمپ های مخصوص (پمپ های مخصوص را می توانید در پک لعاب های آماده از ما خرید نمایید) آماده کشیدن سیاه قلم این بشقاب شوید.

سیاه قلم چیست؟

سیاه قلم مخلوطی از چسپ و گرافیت و… می باشد که با کشیدن آن دیگر لعاب های شما از جاهای از پیش تعیین شده در هنگام لعاب زدن خارج نمی گردد. همچنین این عمل یعنی خارج نشدن لعاب از داخل نقوش در داخل کوره و هنگام ذوب شدن لعاب نیز اتفاق می افتد.

چگونه سیاه قلم بکشیم؟

کشیدن سیاه قلم کار بسیار ساده ای می باشد و شما تنها کافیست با در دست گرفتن پمپ حاوی سیاه قلم آن را روی نقوشی که با شابلون ایجاد کردید بکشید و به نوعی آن نقوش را غلیظ تر کنید. شاید مهم ترین مرحله میناکاری راحت ترین آن نیز باشد! دقت نمایید که کشیدن سیاه قلم بسیار مهم می باشد و کیفیت طرح شما بستگی به کشیدن سیاه قلم دارد و هر چه قدر خطوطی که با سیاه قلم ایجاد می کنید صاف و بدون لرزش دست باشد طرح شما با کیفیت بالاتری ساخته می شود. در آخر سر و اتمام کشیدن سیاه قلم طرح شما باید به شکل زیر باشد:

گام پنجم:

مرحله بعدی لعاب زدن می باشد که شاید مهم ترین مرحله بعد از کشیدن سیاه قلم می باشد. در این مرحله یعنی لعاب زدن شما باید رنگبندی را طوری انتخاب کنید که رنگ های استفاده شده در کل بشقاب با هم سازگار باشد، پیشنهاد می شود برای کسانی که آشنایی زیادی ندارند یک بشقاب میناکاری شده آماده را به عنوان الگو و نقشه در مقابل خود داشته باشند تا از رنگبندی الگو ایده بگیرند. حتی خود من نیز در نخستین روزهای شروع میناکاری از یک الگو و نقشه استفاده کرده ام و پس از چندین سال انجام میناکاری اکنون نقوش و رنگبندی را فی البداهه انتخاب میکنم. برای شروع لعاب زدن و پس از اینکه پک لعاب های آماده میناکاری را خریداری کردید، مقدار کمی از لعاب ها را داخل پمپ ها ریخته و سپس نام رنگ مورد نظر را روی پمپ ها بنویسید تا بعدا دچار اشتباه نوشید و لعاب اشتباه را استفاده نکنید.

پس از آماده کردن لعاب ها و ریختن آنان داخل پمپ ها، شما باید سوزن لعاب را داخل نقوش کشیده تا داخل نقش مورد نظر کاملا پر شود. دقت نمایید که از فشار دادن بیش از حد سوزن روی بشقاب و پر کردن لعاب بیش از حد خودداری کنید. و حتما قبل از استفاده از پمپ ها حتما آنان را بتکانید تا لعاب با آب ترکیب گردد تا لعاب شما هنگام استفاده رقیق یا غلیظ نشود، و سپس لعاب زدن را ادامه میدهیم.

ما در بشقاب بالا از رنگ های سرمه ای(بک گراند)، سفید (دور نقوش)، قرمز(داخل گل ها) سبز و آبی فیروزه ای به کار بردیم، به خاطر داشته باشید که همیشه دور نقوش را لعاب سفید بزنید و یا بک گراند یا زمینه را آبی فیروزه یا سبز و یا آبی فیروزه بزنید. ( البته در بیشتر مواقع انتخاب رنگ سلیقه ای می باشد هر چند استفاده از رنگ های مذکور بهتر می باشد)

و گام آخر:

در واسپین مرحله نوبت به پاشیدن فِرِد و رفتن بشقاب به داخل کوره میرسد. فرد دانه های ریز شیشه می باشد که با پاشیدن لعاب بر روی ظروف آنان را ضد آب و براق می کنید.

بسیاری از خوانندگان گرامی شاید با خواندن مرحله آخر شاید کمی دلسرد به انجام دادن میناکاری شوند چرا که شاید بیشتر شما ها کوره ای برای پخت این ظروف نداشته باشد! ولی لالجین سفال برای این مرحله هم راهکاری پیشنهاد می کند.

ما این امکان را برای شما مهیا کرده ایم که شما بتوانید زدن فرد و همچنین پخت ظروف را هم بتوانید انجام دهید . بدین معنی که شما می توانید ظروف میناکاری شده خامتان را به ما بسپارید تا ما آنان را برای شما فرد زده و داخل کوره پخت کنیم و برایتان ارسال نماییم.

پس از آنکه این بشقاب را فرد زده و داخل کوره گذاشتیم بشقاب ما به شکل بشقاب های میناکاری که دیده اید در می آید.

بشقاب میناکاری هنر اصفهان طرح 18

خرید اینترنتی بشقاب میناکاری هنر اصفهان طرح 18 با بهترین قیمت | گارانتی: اصالت کالا

تجریه یک خرید اینترنتی لذتبخش تمام آن چیزی است که در فروشگاه اینترنتی زنبیل شما تجربه خواهید کرد. در فروشگاه زنبیل ما سعی کرده ایم تمام مزیت های ممکن در یک فروشگاه را گرد هم آوریم تا شما به راحتی و با آرامش خیال خریدهای خود را انجام دهید. امکان خرید با تضمین بهترین قیمت ممکن، دریافت کالا در کمترین زمان ممکن، دسترسی به تنوعی کامل از محصولات، دریافت بالاترین خدمات پس از فروش (شامل 10 روز گارانتی خرید و چتر حمایتی زنبیل)، همه و همه برای پاسخ به اعتماد شماست.

در این بخش شما دسترسی کاملی به اطلاعات بشقاب میناکاری هنر اصفهان طرح 18 داشته و به راحتی می توانید عکس ها و مشخصات فنی آن را مقایسه نمائید. علاوه بر آن شما می توانید بشقاب میناکاری های مشابه را که از نظر قیمتی تقریبا در یک رده می باشند، مشاهده نمائید. در ضمن امکان مقایسه محصول مورد نظر شما با سایر بشقاب میناکاری ها نیز به راحتی وجود دارد.

مروری بر هنر مینا کاری یادگاری دیرینه برای ایرانیان

مینا کاری هنر درخشان آتش و خاک است، با رنگ های پخته و درخشان که سابقه آن به 1500 سال پیش از میلاد می رسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ی ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال 500 پیش از میلاد مشاهده می شود. هنر میناکاری در ایران بیش از نقاط دیگر تجلی داشته و یکی از نمونه های قدیمی آن درعهد صفویه توسط شاردن جهانگرد فرانسه ذکر شده است که قطعه ی مینایی از کارهای اصفهان بوده، مشتمل بر طرحی از پرندگان و حیوانات بر زمینه گل و بته به رنگ آبی کم رنگ و سبز و زرد و قرمز.میناکاری

تاریخچه ی هنر مینا کاری

مینا از گذشته تا به امروز

مشکل بتوان گفت از چه زمانی هنر میناکاری در ایران رواج گرفته است زیرا از روزگاران پیش از عهد صفویه (سده دهم هجری) نمونه هایی از میناکاری در دست نیست و از دوران صفوی هم نمونه های قابل ملاحظه ای بر جای نمانده است. لاکن در دوران قاجار میناکاری به مقدار کم وجود داشته و اشیایی مانند سرقلیان و کوزه قلیان و کوزه و بادگیر قلیان را میناکاری می کرده اند. در دربار پادشاهان قاجار مخصوصاً ناصرالدین شاه که قلیان کشیدن از سرگرمی های او بوده قلیان های میناکاری شده وجود داشته است. همچنین در خانه های اشراف و بزرگان آن عصر نیز این قبیل اشیاء میناکاری شده موجود بوده است. اشیاء دیگری مانند کمربند ، آفتابه لگن ، انفیه دان ، گلابپاش ، گوشواره ، اشکدان و قوطی سیگار میناکاری شده نیز موجود است .

سابقه ی هنر میناکاری در ایران به زمان اشکانیان و ساسانیان می رسد؛ ولی استفاده از آن در آغاز اسلام ، تا پیش از حکومت ایلخان مسلمان مغول ، غازان خان (694 تا 703 هجری) روشن نیست. پادشاه در مدت کوتاهی به علم شیمی دست یافت و بر خلاف پیشینیان که مبالغ هنگفتی در راه پیدا کردن اکسیر صرف می کردند ترجیح داد که دانش و مساعی خود را صرف هنر میناکاری نماید.هنر میناکاری را می توان یکی از اختراعات خلاقه ی بشر دانست .

نحوه انجام مینا کاری

روی اشیاء طلایی و نقره ای هم می توان میناکاری کرد ولی اساساً میناکاری بر روی مس انجام می شود. برای فراهم آمدن مینا چند مرحله باید طی شود؛ به این ترتیب که ابتدا آن چیزی را که می خواهند میناکاری کنند به هر شکل و هر اندازه باید به وسیله مسگر ِ متخصص به شکل لازم در آید و پس از آن که ساخته شد استاد میناکار به آن لعاب سفید رنگ می دهد، معمولاً سه الی چهار بار لعاب داده می شود و در هر بار، شی ء ، به کوره می رود و حدود 700 درجه حرارت می بیند تا رنگ لعابش ثابت شود. بعد روی آن با رنگ های گوناگون نقاشی می شود. سپس شیء باز به کوره می رود و حدود 400 تا 500 درجه حرارت می بیند تا رنگها به صورت مطلوب درآید.

برای میناکاری در تهیه رنگ قرمز از طلا هم استفاده می شود. رنگ سبز مینا از مس و رنگ زرد آن از گل ماش به دست می آید. رنگ آبی و فیروزه ای از فلزات و رنگ سفید از رنگ مخصوص تهیه می شده است که در شهر سامره از شهرهای عراق نوع خوب آن را به دست می آورده اند. چون میناکاری هنری است که طی سالیان اخیر رواج و رونق حاصل کرده ، استادان بزرگ آن هم در عصر پهلوی ظهور کرده اند، هم اکنون بزرگترین استاد میناکار اصفهان آقای شکر الله صنیع زاده است.

اساتید مطرح مینا کاری

رواج صنعت میناکاری در اصفهان از دوران پهلوی و حدود سال 1310 شمسی است و مخصوصاً طی سی سال اخیر این صنعت به وسیله ی یکی از استادان هنرمند و بنام اصفهان آقای شکرالله صنیع زاده بسط و توسعه یافت و شاگردانی در این مکتب تربیت شدند که هر یک دریچه ی دیگری را برای هنر میناکاری گشودند. تا جایی که هم اکنون حدود پانصد نفر استاد و کارگر به تهیه ی اشیاء مینائی اشتغال دارند. بیشتر اشیائی که میناسازان فعلی به بازار عرضه می کنند عبارت است از:گوشواره – سینه ریز – گلوبند – انگشتر – جعبه های بزرگ و کوچک آرایش زنانه – قوطی سیگار – جعبه های خاتمکاری و میناکاری – سرویس چای و...خوری مینا – شربت خوری مینا – حبابهای مینا کاری – بشقاب مینا – گلدان مینا به اندازه های مختلف – تابلوهای بزرگ و کوچک میناکاری که با هنرهای دیگر مانند طلاکاری و خاتم کاری و مینیاتور ترکیب

درها و پنجره ها و ضریح های مینا کاری شده برای مقابر ائمه شیعه در کربلا و نجف و سامره و مشهد و قم و حضرت عبدالعظیم و اماکن متبرکه دیگر.

Vitreous enamel

Vitreous enamel, also called porcelain enamel, is a material made by fusing powdered glass to a substrate by firing, usually between 750 and 850 °C (1,380 and 1,560 °F). The powder melts, flows, and then hardens to a smooth, durable vitreous coating. The word comes from the Latin vitreum, meaning "glassy".

Enamel can be used on metal, glass, ceramics, stone, or any material that will withstand the fusing temperature. In technical terms fired enamelware is an integrated layered composite of glass and another material (or more glass). The term "enamel" is most often restricted to work on metal, which is the subject of this article. Enamelled glass is also called "painted", and overglaze decoration to pottery is often called enamelling.

Enamelling is an old and widely adopted technology, for most of its history mainly used in jewelry and decorative art. Since the 19th century, enamels have also been applied to many consumer objects, such as some cooking vessels, steel sinks, enamel bathtubs, and stone countertops.[1] It has also been used on some appliances, such as dishwashers, laundry machines, and refrigerators, and on marker boards and signage.

The term "enamel" has also sometimes been applied to industrial materials other than vitreous enamel, such as "enamel" paint and the polymers coating "enamelled" wire.

The word enamel comes from the Old High German word smelzan (to smelt) via the Old French esmail,[2] or from a Latin word smaltum, first found in a 9th-century life of Leo IV.[3] Used as a noun, "an enamel" is usually a small decorative object coated with enamel. "Enamelled" and "enamelling" are the preferred spellings in British English, while "enameled" and "enameling" are preferred in American English.

The ancient Egyptians applied enamels to stone objects, pottery, and sometimes jewellery, although to the last less often than in contemporaneous cultures in the Near East. The ancient Greeks, Celts, Georgians, and Chinese also used enamel on metal objects.[4]

Enamel was also used to decorate glass vessels during the Roman period, and there is evidence of this as early as the late Republican and early Imperial periods in the Levant, Egypt, Britain and around the Black Sea.[5] Enamel powder could be produced in two ways, either by powdering coloured glass, or by mixing colourless glass powder with pigments such as a metallic oxide.[6]

Designs were either painted freehand or over the top of outline incisions, and the technique probably originated in metalworking.[5] Once painted, enamelled glass vessels needed to be fired at a temperature high enough to melt the applied powder, but low enough that the vessel itself was not melted.

Production is thought to have come to a peak in the Claudian period and persisted for some three hundred years,[5] though archaeological evidence for this technique is limited to some forty vessels or vessel fragments.[5]

Ancient Persians used this method for colouring and ornamenting the surface of metals by fusing over it brilliant colours that are decorated in an intricate design and called it Meenakari. The French traveller, Jean Chardin, who toured Iran during the Safavid reign, made a reference to an enamel work of Isfahan, which comprised a pattern of birds and animals on a floral background in light blue, green, yellow and red. Gold has been used traditionally for Meenakari Jewellery as it holds the enamel better, lasts longer and its lustre brings out the colours of the enamels. Silver, a later introduction, is used for artifacts like boxes, bowls, spoons, and art pieces while copper which is used for handicraft products was introduced only after the Gold Control Act, which compelled the Meenakars to look for a material other than gold, was enforced in India. Initially, the work of Meenakari often went unnoticed as this art was traditionally used as a backing for the famous kundan or stone-studded jewellery. This also allowed the wearer to reverse the jewellery as also promised a special joy in the secret of the hidden design.[7]

In European art history, enamel was at its most important in the Middle Ages, beginning with the Late Romans and then the Byzantine, who began to use cloisonné enamel in imitation of cloisonné inlays of precious stones. The Byzantine enamel style was widely adopted by the "barbarian" peoples of Migration Period northern Europe. The Byzantines then began to use cloisonné more freely to create images; this was also copied in Western Europe. The champlevé technique was considerably easier and very widely practiced in the Romanesque period. In Gothic art the finest work is in basse-taille and ronde-bosse techniques, but cheaper champlevé works continued to be produced in large numbers for a wider market.

From either Byzantium or the Islamic world, the cloisonné technique reached China in the 13–14th centuries. The first written reference to cloisonné is in a book from 1388, where it is called "Dashi ('Muslim') ware".[8] No Chinese pieces that are clearly from the 14th century are known; the earliest datable pieces are from the reign of the Xuande Emperor (1425–35), which, since they show a full use of Chinese styles, suggest considerable experience in the technique.

Cloisonné remained very popular in China until the 19th century and is still produced today. The most elaborate and most highly valued Chinese pieces are from the early Ming Dynasty, especially the reigns of the Xuande Emperor and Jingtai Emperor (1450–57), although 19th century or modern pieces are far more common.[9] Starting from the mid-19th century, the Japanese also produced large quantities of very high technical quality.[10]

Grey clouds, typical enamel cooking gear from the Dutch DRU factory, popular in the 1950s

More recently, the bright, jewel-like colors have made enamel a favoured choice for jewellery designers, including the Art Nouveau jewellers, for designers of bibelots such as the eggs of Peter Carl Fabergé and the enameled copper boxes of the Battersea enamellers,[11] and for artists such as George Stubbs and other painters of portrait miniatures.

A resurgence in enamel-based art took place near the end of the 20th century in the Soviet Union, led by artists like Alexei Maximov and Leonid Efros. In Australia, abstract artist Bernard Hesling brought the style into prominence with his variously sized steel plates.[12]

Enamel was first applied commercially to sheet iron and steel in Austria and Germany in about 1850.[13] Industrialization increased as the purity of raw materials increased and costs decreased. The wet application process started with the discovery of the use of clay to suspend frit in water. Developments that followed during the 20th century include enamelling-grade steel, cleaned-only surface preparation, automation, and ongoing improvements in efficiency, performance, and quality.

Vitreous enamel can be applied to most metals. Most modern industrial enamel is applied to steel in which the carbon content is controlled to prevent unwanted reactions at the firing temperatures. Enamel can also be applied to gold, silver, copper, aluminium,[15] stainless steel,[16] and cast iron.[17]

Vitreous enamel has many useful properties: it is smooth, hard, chemically resistant, durable, scratch resistant (5–6 on the Mohs scale), has long-lasting colour fastness, is easy to clean, and cannot burn. Enamel is glass, not paint, so it does not fade under ultraviolet light.[18] A disadvantage of enamel is a tendency to crack or shatter when the substrate is stressed or bent, but modern enamels are relatively chip- and impact-resistant because of good thickness control and coefficients of thermal expansion well-matched to the metal.

The Buick automobile company was founded by David Dunbar Buick with wealth earned by his development of improved enamelling processes, c. 1887, for sheet steel and cast iron. Such enameled ferrous material had, and still has, many applications: early 20th century and some modern advertising signs, interior oven walls, cooking pots, housing and interior walls of major kitchen appliances, housing and drums of clothes washers and dryers, sinks and cast iron bathtubs, farm storage silos, and processing equipment such as chemical reactors and pharmaceutical process tanks. Structures such as filling stations, bus stations and Lustron Houses had walls, ceilings and structural elements made of enamelled steel.

One of the most widespread modern uses of enamel is in the production of quality chalk-boards and marker-boards (typically called 'blackboards' or 'whiteboards') where the resistance of enamel to wear and chemicals ensures that 'ghosting', or unerasable marks, do not occur, as happens with polymer boards. Since standard enamelling steel is magnetically attractive, it may also be used for magnet boards. Some new developments in the last ten years include enamel/non-stick hybrid coatings, sol-gel functional top-coats for enamels, enamels with a metallic appearance, and new easy-to-clean enamels.[19]

The key ingredient of vitreous enamel is finely ground glass called frit. Frit for enamelling steel is typically an alkali borosilicate glass with a thermal expansion and glass temperature suitable for coating steel. Raw materials are smelted together between 2,100 and 2,650 °F (1,150 and 1,450 °C) into a liquid glass that is directed out of the furnace and thermal shocked with either water or steel rollers into frit.[20]

Colour in enamel is obtained by the addition of various minerals, often metal oxides cobalt, praseodymium, iron, or neodymium. The latter creates delicate shades ranging from pure violet through wine-red and warm grey. Enamel can be transparent, opaque or opalescent (translucent). Different enamel colours can be mixed to make a new colour, in the manner of paint.

There are various types of frit, which may be applied in sequence. A ground coat is applied first; it usually contains smelted-in transition metal oxides such as cobalt, nickel, copper, manganese, and iron that facilitate adhesion to the metal. Next, clear and semi-opaque frits that contain material for producing colours are applied

Techniques of artistic enameling

Enamelled metal

Basse-taille, from the French word meaning "low-cut". The surface of the metal is decorated with a low relief design which can be seen through translucent and transparent enamels. The 14th century Royal Gold Cup is an outstanding example.[21]

Grisaille, French term meaning "in grey", where a dark, often blue or black background is applied, then a palescent (translucent) enamel is painted on top, building up designs in a monochrome gradient, paler as the thickness of the layer of light colour increases.

Champlevé, French for "raised field", where the surface is carved out to form pits in which enamel is fired, leaving the original metal exposed; the Romanesque Stavelot Triptych is an example.[22]

Cloisonné, French for "cell", where thin wires are applied to form raised barriers, which contain different areas of (subsequently applied) enamel. Widely practiced in Europe, the Middle East and East Asia.[23]

Plique-à-jour, French for "open to daylight" where the enamel is applied in cells, similar to cloisonné, but with no backing, so light can shine through the transparent or translucent enamel. It has a stained-glass like appearance; the Mérode Cup is the surviving medieval example.[24]

Ronde bosse, French for "in the round", also known as "encrusted enamel". A 3D type of enamelling where a sculptural form or wire framework is completely or partly enamelled, as in the 15th century Holy Thorn Reliquary.[25]

En résille (Émail en résille sur verre, French for 'enamel in a network on glass,') where enamelled metal is suspended in glass. The technique was briefly popular in seventeenth-century France and was re-discovered by Margret Craver in 1953. Craver spent 13 years re-creating the technique.[26]

Enamelled glass

Enamelled glass, in which a glass surface is enamelled, and fired to fuse the glasses.

Painted enamel, a design in enamel is painted onto a smooth metal surface. Grisaille and later Limoges enamel are types of painted enamel.[27] Most traditional painting on glass, and some on ceramics, uses what is technically enamel, but is often described by terms such as "painted in enamels", reserving "painted enamel" and "enamel" as a term for the whole object for works with a metal base.[28]

Stenciling, where a stencil is placed over the work and the powdered enamel is sifted over the top. The stencil is removed before firing, the enamel staying in a pattern, slightly raised.

Sgraffito, where an unfired layer of enamel is applied over a previously fired layer of enamel of a contrasting colour, and then partly removed with a tool to create the design.

Serigraph, where a silkscreen is used with 60-70in grade mesh.

Counter enamelling, not strictly a technique, but a necessary step in many techniques, is to apply enamel to the back of a piece as well – sandwiching the metal – to create less tension on the glass so it does not crack.

Safed chalwan, where jewels are set in white enamel

See also Japanese shipōyaki techniques

Industrial enamel application

On sheet steel, a ground coat layer is applied to create adhesion. The only surface preparation required for modern ground coats is degreasing of the steel with a mildly alkaline solution. White and coloured second "cover" coats of enamel are applied over the fired ground coat. For electrostatic enamels, the coloured enamel powder can be applied directly over a thin unfired ground coat "base coat" layer that is co-fired with the cover coat in a very efficient two-coat/one-fire process.

The frit in the ground coat contains smelted-in cobalt and/or nickel oxide as well as other transition metal oxides to catalyse the enamel-steel bonding reactions. During firing of the enamel at between 760 to 895 °C (1,400 to 1,643 °F), iron oxide scale first forms on the steel. The molten enamel dissolves the iron oxide and precipitates cobalt and nickel. The iron acts as the anode in an electrogalvanic reaction in which the iron is again oxidised, dissolved by the glass, and oxidised again with the available cobalt and nickel limiting the reaction. Finally, the surface becomes roughened with the glass anchored into the holes.

Building cladding

Enamel coatings applied to steel panels offer protection to the core material whether cladding road tunnels, underground stations, building superstructures or other applications. It can also be specified as a curtain walling. Qualities of this structural material include:[30]

Durable

Withstands extreme temperatures and is non-flammable

Long lasting UV, climate and corrosion resistance

Dirt-repellent and graffiti-proof

Resistant to abrasion and chemicals

Easy cleaning and maintenance