در این شماره از نشریهی سپیدار، قصد داریم به جایگاه معنا در ذهن انسان و فرآیند تغییر آن بپردازیم؛ به اینکه معنا در ذهن چگونه ساخته میشود و چطور انسانها به آن نقطه میرسند که با قطعیت تمام، دو گزارهی متناقض را باور میکنند و چشم در چشم هم و با احساساتی مشابه، میتوانند حتی یک جمله یا شعار را بر علیه هم استفاده کنند. اما آیا هر دو طرف دعوا دقیقا به یک معنا اشاره دارند؟ چطور واژگان و مفاهیمِ به ظاهر یکسان میتوانند همزمان آرمان دو گروه در برابر هم باشند؟ آیا واقعا یک گروه دقیقا مخالف همان چیزی است که طرف مقابل موافق آن است؟ یا هر دو، علیرغم اشتراک لفظی، معنای متفاوتی از آزادی، زندگی، مردم و... در سر دارند؟ برای پاسخ به این سوال لازم است کمی دربارهی فرآیند تولید مفاهیم توضیح دهیم.
مفاهیمی که ما در ذهن داریم از منابع مختلفی ساخته شده و انواع مختلفی دارند. برخی جزئی هستند و تنها بر یک شیء در دنیای بیرون از ذهن ما اشاره دارند؛ مانند درختی که در حیاط خانه هست و همین الان میتوان تصویر ذهنی خاص آن را فراخواند. برخی مانند بخش زیادی از اطلاعاتِ در حافظه و منطق ما توسط مفاهیم کلی شکل یافته است؛ یعنی مفاهیمی که تنها به یک چیز در دنیای بیرون از ذهن اشاره ندارند؛ مانند مفهوم کلی درخت یا شادی (مفهوم درخت که برای مجموعه ای از مصادیق در دنیای بیرون به کار میرود). این دسته از مفاهیم گاهی از ارتباط بدون واسطهی ما با واقعیت، مانند تجربه شادی که در درون خود حس میکنیم، تولید میشوند و به مرور، با تکرار این تجربه، ما مفهومی کلی از آن به نام «شادی» میسازیم و گاهی از دنیای بیرون با دریافت اطلاعات حسی مانند دیدن و شنیدن چندین شکل از پرنده، ساخته میشود. ما بر اساس شباهتها و تفاوتها مفاهیم را دستهبندی میکنیم و برای هر گروه، اسمی انتخاب میکنیم. برای مثال، مفهوم «پرنده» از ترکیب مجموعهای از ویژگیها که از پنگوئن تا شترمرغ مشترک بوده است در ذهن ما شکل میگیرد و این دسته را از سایر موجودات جدا میکند.
خب تا اینجا به ظاهر مشکلی نیست چون واقعیت ها که یکسان هستند و به هر حال درخت، درخت است و ذهن همهي ما از اصول ثابتی برای شکلدهی مفهوم استفاده میکند. پس چطور تفاوتها شکل میگیرد؟ و چگونه تصورات ذهنی، مقدمهی تحریف واقعیت را ایجاد میکنند؟
فرایندهای زمینهساز تحریف تصورات و مفاهیم
احتمالا همهی ما با فیلمها و تصاویری که خطاهای حسی و دیداری ایجاد میکنند آشنا هستیم. اما آیا در شکلگیری مفاهیم نیز خطاهای رایجی میتوانیم داشته باشیم؟
1. اولین مشکل اینجاست که ذهن همهی ما برای تولید مفاهیم کلی، از مجموعه تصاویر و تعاریف میانگین میگیرد اما این بدین معنی نیست که میانگینِ گرفته شده، در همهی ذهنها برابر باشد. اولین امکان تحریف اینجا اتفاق میافتد. مفهوم پرنده به ظاهر در ذهن همه یکسان است، اما آیا برای کودکی که در قطب شمال به دنیا آمده است هم پرنده همان مفهوم را به ذهن متبادر میکند؟ وقتی واژههایی نظیر برانداز، اغتشاشگر، بسیجی، حزباللهی و حتی پدر و مادر را میشنویم چقدر تحت تاثیر مصادیقی هستیم که دیدهایم و محدودیت محیط تجربی واقعی/مجازی چقدر در شکلگیری این مفهوم موثر بوده است؟
2. مشکل فقط محدود بودن ورودیها نیست. ذهن ما به دنبال سادهسازی نیز هست. اغلب ما هنگام تفکر، با یک میانگین منطقی و واقعی مواجه نیستیم. ذهن برای هر مفهوم کلی، به اصطلاح، یک «نمونه نمایان» در خود دارد. به مثال پرنده برگردیم؛ یک لحظه پرنده را در ذهن خود تصور کنید. آیا چیزی که تصور کردید، شباهتی به شتر مرغ داشت؟ آیا نمیدانستید که شترمرغ هم پرنده است؟ بله! بسیاری از دانستههای ما، برای راحتی، تنها با مصداق و نمونهای خاص به خاطر سپرده میشوند. این نمونه بسیار تحت تاثیر تکرار و میزان درگیری ذهنی ما با پدیده است. این ویژگی در ذهن، زیربنای کلیشهسازی است.
3. مفاهیم، پدیده هایی بیجهت و بدون عاطفه نیستند. هر کلمهای بار عاطفی خاصی دارد که قسمتی از معنابخشی به هر واژه را انجام میدهد. اصل این احساس و عاطفه و وجود شادی و غم و نفرت و عشق به یک فرد یا مفهومِ آرمانی، چندان خطاپذیر نیست اما آیا وجود یک احساس صادقانه، به معنی دقیق بودن متعلق آن احساس نیز هست؟ همانطور که ذهن ما مفاهیم را با نوعی میانگین گرفتن میسازد، احساسات حول هر مفهوم نیز اغلب با نوعی شرطیسازی و تکرار ایجاد میشوند. برای مثال، اغلب ما حس محبت و عشق و لطف کردن را همراه با واژهی پدر و مادر تصور میکنیم؛ دیگر نیازی نیست خاطرههای خود را مرور کنیم یا با واژه مادر جمله مثبت یا منفی بسازیم. صرف تصور «مادر» با خود یک حس خاص را فرامیخواند. اما آیا همه اینگونه هستند؟ افرادی که از پدر خود نفرت دارند را دیدهایم؟ آیا برای او نیز واژهی «پدر» همراه با همان احساسات درون شماست؟ پس طبیعی است که یکی از شما درود و دیگری مرگ بر پدر بگوید، اینطور نیست؟
این احساس تا چه حد قابل تحریف با رسانه است؟ اگر یک واژه که در برخورد اولیه بار مثبتی دارد، هزاران بار همراه با چندین واژه با بار منفی همراه شود، چه اتفاقی میافتد؟ اگر چندین بار پدر را در حال اعتیاد و ظلم در سینما دیده باشید چه رخ میدهد؟ آیا ممکن است در یک جدال احتمالی در آینده، به غلط، در طرف ضد پدر خود بایستید؟
از طرفی بخشی از این بار عاطفی تعمیم نیز پیدا میکند. مثلا کسی که دچار فوبیا (ترس نسبتا شدید و مداوم از چیزی که ریشه روانشناختی دارد) از یک پرندهی بهخصوص است، گاهی با نزدیک شدن به مفهوم پرنده و پرواز نیز دچار ترس میشود. مثلا کلمه قانون/پلیس و ... را فرض کنید؛ گاهی تنها با چند تجربهی مستقیم و غیرمستقیمِ همراه با بار عاطفیِ منفی از یک قانون خاص، نوعی بار عاطفی منفیِ تعمیم یافته نسبت به کلیت قانون میتواند شکل بگیرد.
راههای تحریف مفاهیم تا جایی که تنها یک اشتراک لفظی برای دو طرف بماند، کم نیستند و مرور آنها از فرصت این نوشته خارج است. اما واضح است که با ادراکهای متنوع از مفاهیم ثابت، چالشهای بدیهیانگاری استدلالها و تعصب و سوگیری را بتوان دید؛ به ویژه آنکه تصویرسازی و تغییر بار عاطفی و معنایی کلمات، کار رسانهها نیز هست و امروزه یکی از ورودیهای اصلی ذهن هر کسی رسانهها هستند. رسانههایی که نمیتوان آنها را چه در گزارش و گزارهها و جملات و چه حتی در لایه تصورات و ساخت معنا، کامل و جامع دانست و نمیتوان با یقین گفت که خود ما نیز از آفت آنها مصون ماندهایم.
چه کنیم تا کمتر دچارخطاهای شناختی شویم؟
اگر در اطراف خود، چه در جمع خانوادگی و چه در جمعهای دوستانه، به مواردی از این کلیشهسازیها و تحریفهای معنایی برخوردیم چه میتوان کرد؟
پادزهر تحریف مفاهیم و تصورات، حرکت از جزیرههای تصورات ایزوله و جابهجا شدن است. نه فقط در بین کتابها و شبکههای اجتماعی، بلکه در بین آدمها رفتن و شنیدن حرفهای متنوع، شاید تنها راه نجات از تحریف است. مثالهایی از مواردی که طرف مقابل نشنیده است یا اگر شنیده است، اغلب در ذهن او فعال نیستند، به او کمک خواهند کرد. سعی در ایجاد تجربهای متفاوت از کلمات با هدیه دادن یک رمان مرتبط با موضوع و قرار گرفتن در موقعیتی خاص برای تجربهای متفاوت، همگی کمکهایی است که میتوان انجام داد.
پیشنهاد دیگری که میتواند کمککننده باشد، تقاضای مبادلهی منابع اطلاعاتی و عاطفی است. از دوست خود بخواهیم کانالها و شبکههای اجتماعی ما را دنبال کند و ما نیز شبکههای او را دنبال کنیم؛ با هم کتاب رد و بدل کنیم؛ سعی کنیم روایت زندگی افراد را بشنویم و خود را جای آنها قرار دهیم و با همدلی، تجربهی زیستهای که منجر به عشقها و نفرتهای خاص شده است را درک کنیم.
در این شماره از نشریهی سپیدار، سعی در ارائهی نمونههایی از معنازدایی از مفاهیمی همچون مردم، دشمن، بسیج و بسیجی داریم و امیدواریم با خوانده شدن این شماره، در نزدیکی جهان معنایی دانشجویان، بدون تحریفهای رسانهای، گامی برداشته باشیم.
علی افشاری مهر