
از نشریه سپیدار شماره ۱۶۷ :
با ترور شهيد فخريزاده مهمترين مسألهاي که مطرح ميشد و بايستي به آن پاسخ داده ميشد اين بود که اکنون جمهوري اسلامي در برابر اقدام صورت گرفته، بايد چه واکنشي از خود نشان دهد. در همين زمينه بود که نظريات دوگانهاي در حوزه روابط بينالملل ناظر بر صبر استراتژيک و آماده شدن براي دور جديد مذاکرات و از طرفي ديگر اتخاذ رويکردي متناسب با ترور براي پاسخ به اين اقدام تروريستي، از بابت عمل متقابل، ياد ميشد. در همين زمينه برنامهاي با عنوان صبر راهبردي يا ضربة متقابل در برنامة زاوية شبکة چهارم سيما، با حضور دکتر علي بيگدلي، استاد تاريخ دانشگاه شهيد بهشتي، نمايندة ديدگاه صبر راهبردي و مذاکرات مجدد، و دکتر ابومحمد عسگرخاني، دانشيار روابط بينالملل دانشگاه تهران، به عنوان نمايندة گروه دوم که قائل به اقدام متقابل متناسب بودند، روي آنتن رفت.
صبر راهبردي در برابر ضربة متقابل
گروهي که رويکرد صبر راهبردي در برابر ترور را مناسب ميدانند در شمار ادلة خود به اين دليل استناد ميکنند که در شرايط حال حاضر که اميد احياي مذاکرة مجدد با آمريکا ميرود، دست به اقدام متقابل زدن ميتواند آمريکا را از تصميم خود بازدارد و اين امر شرايط منطقهاي را براي ايران سختتر از قبل خواهد کرد. در همين زمينه بيگدلي بيان داشت: «منافع ما اين است که با آمريکا در يک نقطهاي به توافق برسيم و اين برجام نيمهجان را احيا بکنيم. ما اگر بخواهيم با تحريکي خود را در دام جنگ بياندازيم، خلاف تصورات بينالمللي عمل کردهايم. اکنون دورة جنگ جهاني اول نيست که با کشته شدن شاهزادة اتريشي جنگ شروع شود. سياست اکنون به سمت عقلانيت بيشتر حرکت ميکند و کانونهاي تصميمگيري ما هم بايد خود را به سمت خرد سياسي و عقلانيتِ منطبق با منطق جهاني پيش ببرند.» اما از سويي ديگر، طرفداران اقدام متقابل معتقدند که در شرايط کنوني، نشستن پاي ميز مذاکره اشتباه است؛ چرا که ايران براي حضور در مذاکره اندوختهاي براي چانهزني ندارد و آمريکا در مذاکره دست بالا را خواهد داشت. در سوي مقابل، عسگرخاني عقيده داشت: «بايدن با دست برتر از جمله تحريم بيسابقه دورة ترامپ، کاهش روحية افکار عمومي ناشي از ترور دانشمندان و همچنين برجام عملنکرده در مرحلهاي قرار ميگيرد که ميتواند پاي ميز مذاکره کاملا دست برتر را داشته باشد؛ در حالي که ايران هم اکنون توشة خاصي براي مذاکره در اختيار ندارد.» دليل دومي که طرفداران اقدام متقابل براي اين ادعاي خود ميآورند اين است که ايران اگرچه در تجربة ديپلماسي مذاکرهمحور ناموفق بوده است و شکستهاي متعدد تاريخي گواه اين ادعاست، ولي همواره در عرصة نبرد موفق عمل کرده است. به همين دليل است که نبايد بيمي از نبرد مستقيم داشت؛ چرا که اولا هزينة آن براي طرف متخاصم بالا خواهد بود و ثانيا عنصر تعيينکننده در نبردهاي مستقيم، نيروهاي انساني زبده و با تعداد بالاست که در اين زمينه نيز جمهوري اسلامي وضعيت مناسبتري خواهد داشت. در ضمن همين مسأله، آقاي عسگرخاني افزودند: «ايران در حال حاضر قدرت فرامنطقهاي است و من اين را قبول ندارم که ايران الان در وضعيت ضعف است. ايران زماني بود که با ايدة رئاليسم تدافعي عمل ميکرد که مصداق آن 8 سال دفاع مقدس بود؛ ولي امروز از رئاليسم تدافعي فراتر رفته و امروز از منطقه نيز فراتر رفته و قدرت قابل ملاحظهاي دارد. ما بايد عمل متقابلي که استراتژيستها صلاح بدانند با قاطعيت انجام دهيم. بنابراين مهم اين است که مذاکره درباره چه چيز باشد و در نهايت دستاورد مذاکره بايد مبتني بر فن مذاکره و ملزومات مذاکره از جمله زمان، مکان، ساختار و فرآيند مشخص باشد. ما در فرآيند مذاکره کارنامه بدي داريم؛ در حالي که در ميدانهاي نبرد سابقه نشان ميدهد که ايران موفقتر بوده؛ از جمله در يمن، سوريه، عراق که ما بسيار موفق تر بوديم.» دليل سوم اين دسته نيز اين امر است که همواره انفعال در برابر اقدامات تروريستي، دشمن را دوباره براي اقداماتي همانند آن ترغيب ميکند و مهمترين بازدارندگي براي اقدامات تروريستي، اقدامات متناسب و متقابل است. در اين مورد نيز دکترعسگرخاني گفتند: «انفعال، دشمن شما را به تعقيب ترغيب ميکند تا بالاخره در يک کوچة منتهي به پرتگاه سقوط کنيد. شما فرض کنيد در نقطة الف هستيد، اگر عقبنشيني کنيد، دشمن نقطة الف را از شما ميگيرد. متاسفانه ديپلماسي ما در دورهاي کاملا منفعلانه بود.»
معناي ترور
در مورد معناي ترور نيز بحثهاي مختلفي صورت گرفته است. برخي آن را از جانب طرفي که ترور نسبت به او انجام شده است تعريف کردهاند، و دستهاي ديگر آن را از طرف کسي که ترور را به کار برده است مورد شناسايي قرار دادهاند.
در همين زمينه نيز ميهمانان برنامه ديدگاههاي مختلف و متفاوتي داشتند و بسته به تعريفي که از ترور ارائه ميدادند، نتايج متفاوتي براي واکنش نسبت به آن و جنبههاي مختلف ترور ميگرفتند. بيگدلي در تفصيل همين ديدگاه گفت: «ترور هيچ ارتباطي با جنگ ندارد. وقتي در تاريخ به ترور نگاه ميکنيم، هدف حذف فيزيکي است. ممکن است يک نفر با فردي اختلاف داشته باشد و دست به چنين اقدامي بزند. ترور يک حربه براي حذف فيزيکي رقيب و يا ايجاد ترس و وحشت در رقيب است. من بنا ندارم، ترور را به جنگ بچسبانم. هيچ کجاي دنيا ترور موفق نبوده است. ممکن است حريف حذف فيزيکي شود، اما ضرورتا به هدف نميرسد. با ترور ميتوان ترس و وحشت ايجاد کرد، اما به آن هدف ذهني نميتوان دست پيدا کرد. به طور مثال با ترور سردار سليماني اتفاق خاصي نيافتد و ما همان شيوه خودمان را ادامه داديم. ترور يک اقدام سياسي نيست. ترور ممکن است دليلش تنها سياسي نباشد و دلايل ديگري همچون اختلافات اقتصادي و حتي فرهنگي داشته باشد.» از طرفي ابومحمد عسگرخاني نيز با توجه به ابعاد و تأثيرات داختي ترور، آن را اينگونه معنا کرد: «ترور يعني ايجاد وحشت و تضعيف روحية ملت. هدف آنها از ترور اين است که ايجاد وحشت و آشوب کرده و اعتماد مردم نسبت به نظام را تضعيف کنند؛ براي همين هست که ترور ناشي از ضعف عمليات کشور متخاصم است. ترور زماني صورت ميگيرد که طرف مقابل امکان جنگ ندارد. اينها اول انقلاب به اين اميد که نه تنها ايران را محدود کنند بلکه جمهوري اسلامي را شکست دهند، جنگ تحميلي را آغاز کردند. پس از آن دست به جنگ اقتصادي و جنگ فرهنگي زدند، بعد از آن جنگ قوانين و قدرت نرم را شروع کردند که در هيچ يک نتوانستند ما را شکست دهند و در اين سالها کشور توانست روي پا خود بايستد و حالا که جنگ نتيجه نداده، دست به ترور مي زنند تا روحية مردم و اعتماد آنها به نظام را تضعيف کنند. وگرنه دانش هستهاي ملي شده و با شهادت يک شهيد، دانش هسته اي از بين نميرود و ما توانستهايم به شکل افقي و عمودي به دانش هستهاي برسيم و اينها ديگر نميتوانند با ترور افراد، اين دانش را از بين ببرند. بنابراين ترور، چنين حالتي است که وقتي جنگ، عملياتي نميشود تلاش ميکنند که دست به ترور بزنند تا روحية مردم و اعتماد به نظام را در مردم تضعيف کنند.»
نظرية مقاومت در حيطة روابط بينالملل
با نظر به ديدگاههاي دو کارشناس فوق، به نظر ميرسد با توجه به اين که امروزه نگاهي که به روابط بينالملل وجود دارد، نگاهي کاملا رئاليستي و فارغ از جنبههاي ايدئاليستي گرديده است، در نگاه اول شايد گفته شود که اقدام به انجام عمل متقابل متناسب با ديدگاه رئاليستي نيست و سويههاي آرمانگرايانه دارد؛ زيرا چنانچه مرسوم است، در ديدگاههاي رئاليستي، بحث ارزشهاي تعامل بينالمللي کشورها چندان دخيل نيست و بسته به منافع است که کشور در موضعگيري خود در سطح بينالملل، عمل ميکند. با اين حال در وضعيتي که نگاهي ايدئاليستي بر روابط بينالملل حاکم باشد، ارزشهاي حاکميتهاي بينالمللي و اصول و مباني حکومتهايشان در رفتار ديپلماتيک کشورها مؤثر واقع ميشود. بايد در نظر داشت که در حاکميت جمهوري اسلامي، نگاههاي آرمانخواه، سبقه جدي و مؤثر دارند و ميتوان به نظرية مقاومت توأم با اقتدار نظامي و بينالمللي(که به گونهاي حامي رويکرد اتخاذ عمل متناسب است) به عنوان الگويي که هر دو سوية رئاليستي و ايدئاليستي را تأمين ميکند باور داشت.
چرا که از طرفي، مقاومت از حيثيات ايدئاليستي نظام اسلامي و مبتني بر پايههاي معرفتي است و از سويي ديگر مبتني بر نگاهي واقعگرايانه است که ميتواند با تأمين امنيت داخلي، نقش مؤثري در توازن کنشهاي ديپلماتيک نيز داشته باشد.