بررسی وجه استعماری علم و تکنولوژی
میدانید، چهل و دو سال پیش که تیتر یک روزنامهها و خبرهای نه فقط ایران بلکه دنیا، شد "تسخیر لانه جاسوسی توسط دانشجویان پیرو خط امام" ، شاید کسی از بین آن دانشجوها فکر نمیکرد که بیش از چهار دهه بعد هنوز دیوارهای آمریکایی و غربی بیشمار دیگری باشد که باید از آنها بالا رفت و کارشان در این مملکت را پایان داد.
نمیخواهم از نفوذ فرهنگی و سیاسی و این جور حرفها بگویم که بله ما آمریکا را از کشور خودمان بیرون کردیم، از منطقه بیرون کردیم، هیمنهی آمریکا درهم شکسته شد ولی هرچند رفته اند غربیها ماندهاند غرب زدهها، پس جنگ جنگ تا پیروزی علیه استکبار جهانی و ادامه حمایت از مظلومین دنیا و شعارهای هرساله در تمام یوم الله ها از 13 ابان و 16 اذر تا 22 بهمن و 17 شهریور و ...
من فقط میخواهم از این بگویم که هنوز دیوارهای زیادی که از آنها بالا نرفتهایم مانده و هنوز بالای این دیوارها، نگهبانهایی هستند که اگر کسی به سرش بزند از دیوار بالا برود، با سگی یا سنگی یا گلولهای یا چیزی به جانش میافتند.
از چه دیواری میگویم؟ از دیواری بلند که دور دانشگاههایمان، پارکهای علم و فناوریمان، وزارت علوممان و کلی ساختمان دیگر کشیدهاند و شاید خیلیهایمان آنقدر به بودنش عادت کردیم که اصلا نمیفهمیم این دیوار نباید اینجا باشد! آن عده هم که به بودنش اعتراض داریم معمولا فقط به یکی دو لایهی اول دیوار فکر میکنیم و حواسمان نیست پشت این آجرهای جلویی خروارها بتن و سنگ و آجر دیگر ریختهاند.
دارم از دیوار بلندی به اسم "استعمار علم و تکنولوژی" حرف میزنم و میخواهم امروز از ماجرای لایههای عقبیتر و نادیدنیتر این دیوار بگویم. از استعمار علمی که بگوییم دادمان از درد غربی بودن علوم انسانیمان به هوا میرود و سریع ذهنهایمان به این سمت میدود که "آقا اقتصاد و سیاستمان تا روانشناسی جامعه و تربیت کودک و اموزش و پرورش و ... همه از دم غربی است." لکن آن لایهی پشت، استعمار تکنولوژی است که کمتر دیده میشود و دردش اتفاقا بیشتر ولی دادش کمتر شنیده شده است.
فرهنگ عمید در تعریف واژهی استعمار میگوید : استعمار یعنی دست‌درازی و اعمال نفوذ و مداخلۀ دولت قوی در کشور و سرزمین دولت ضعیف به بهانۀ آبادی و عمران و به قصد استفاده از منابع ثروت آن.
پیادهسازی امروزی و آپدیت شدهی نسخهی تکنولوژیکال اینها که جناب عمید فرمودند، میشود اینکه : یا در آن مسیری که من میگویم برایت خوب است و تو را پیشرفته نشان میدهد حرکت میکنی یا بیخود میکنی اصلا حرکت کنی!
نتیجهاش این میشود که شما، که از قضای روزگار و کاملا بی ربط به روزهای استعمارِ آشکارِ همین ممالکِ قدرتمند، از قافلهی پیشرفت و به زعم آنان جهان اولی بودن عقب مانده ای، سعی میکنی باز از همینها تقلید کنی. بسیار هم جالب است که هیچکدامِ این ممالک از این تقلید ذرهای هم ناراحت نمیشوند! دلیل هم آشکار است؛ شما با تقلید نه تنها به آنها نمیرسید که رسما دنبالهروی آنها میشوید. نتیجهی این اتفاق باز این میشود که شما از آن جایی که باید لدان میرسیدید دور و دورتر میشوید، به قلهی خیالیتان هم نمیرسید، دانشمند و متخصص و پژوهشگرتان هم که بالاخره میبیند شما همواره عقبتر هستید از امید آیندهی کشورتان یا تبدیل میشود به نیروی کار همانها که دنبالهرویشان بودید یا تلاشش را میکند کارش را ببرد در همان زمینهها که از قافلهی روز عقب نیفتد چون معیار استاد خوب و پژوهشگر برتر و متخصص باسواد را هم باز همانها که فقط از روس دستشان تقلید میکنید معین میکنند و واقعا چه اهمیتی دارد این معیارها به درد شما میخورد و یا اصلا یک گام قبلتر، با تعاریف و دیدگاههای شما از علم و تکنولوژی همخوانی دارد یا نه؟ مهم این است که شما پیشرفت فلان قطعه صنعتیتان را با لایسنسهایی که آنها میگویند استاندارد است جشن بگیرید و به مقاله دادن در مورد چیزهایی که انها میگویند نیاز است افتخار کنید و مدل کسبوکارهایتان را بر مبنای فکری آنها بچینید.
حالا اگر خدای ناکرده از بین شما کسی عَلَم اعتراض برآورد که آقا این همه نیاز اینجا ریخته که درد مردم است، مشکل امروز و فردای خودمان است... فلان صنعتمان را دریابید، پرواز بر لبهی فناوریهای روز دنیا با بالهای مقالههایتان پیشکش... آن وقت است که عنصر نامطلوب میشوید؛ چرا که از مسیر خارج شدید.
مسیر چه بود؟ "سرت را می اندازی پایین، همین حدی از دانش که اجازهاش را دادم میخوانی. تا همین فناوری که میگویم را به دست میآوری و به تکنولوژیات و آیندهاش و هدف و کاربردش و هرچه که به آن ربط دارد همانطور که من میگویم نگاه میکنی. ایدههای جدیدت را با قالب فکری که من به تو میدهم پیاده میکنی. نیرویی که مشکل مرا حل کند تربیت میکنی. سوال نمیکنی اگر نیازم چیز دیگری بود، اگر این نگاه را قبول نداشتم، اگر نخواستم نیروهایم را دو دستی تقدیمت کنم، چه؟! که آن وقت گرههایمان در هم میرود!"
هر گام خارجِ این مسیر برداشتید یعنی عَلَمی در برابر دیوار استعمار برافراشتهاید، میشوید شورشی پس باید حذف شوید: یا تحریم میشوید یا ترور؛ به اَیِ طریق ممکن! به اتهام تروریسم جلوی کارتان را میگیرند. دستگیرتان میکنند در حالی که برای یک کنفرانس علمی دعوتتان کرده بودند. بسیار لطیف و بیلوژیکال حذفتان میکنند. تلاش میکنند شما را بخرند! و نهایتا اگر هیچ راهی ممکن نبود دست به دامن یک بمب یا دو تا گلوله میشوند تا شما را از سر راهشان بردارند.
اینها که گفتم داستان بود و شعار و حرفهایی که همهمان میدانیم؟ بله شاید! لکن اگر میدانیم که وای بر ما از دیواری که بعد از سالها همچنان به قوت پابرجاست و همان چند جایش هم که فرو ریخته، برخی عمیقتر برخی سطحی تر، دارد دوباره با بتن پر میشود. بتنهایی از جنس همانها که در قلب اراک ریخته شد! یا همانها که پای پرواز سیمرغ و سفیرمان را شکست تا ماهوارههایمان بر زمین بماند، شاید هم از همان جنس که بر چرخ صنعت خودروسازیمان چسبیده و نمیگذارد پیش برود. نمیگویم برای هیچکدام کاری نکردهایم، ولی میگویم شاید همه را روی یک دیوار و توی یک پازل ندیدهایم یا فقط لایههای اول را دیدهایم و از لایههای پشتی غفلت کردیم. هرچه که هست شاید بد نباشد حالا و این روزها که همه جا حرف از خاطرات دانشجویانی است که آن روزها با بالا رفتنشان از آن دیوار عَلَم استعماری ریشهدار را زمین زندند، ما هم به فکر دیوارهای باقی مانده باشیم!
/ زینب سعیدی ، کارشناسی مهندسی برق
