صبا پویان
از زمان هبوط حضرت آدم تاکنون، تعارض منافع میان دو گروه حق و باطل از جنبههای فرهنگی و فکری، نمود پررنگی داشته است. اساساً این کشمکش به یک ایدهی قرآنیِ صِرف باز نمیگردد و سایر مکاتب فکری، از «نزاع خیر و شر» کانت و «شهر خدا شهر زمین» آگوستین گرفته تا «جنگهای تمدنی» هانتینگتون، همه به گونهای از انگارهی حق و باطل سخن گفتهاند و به نوعی، با طرح گفتمان خود، نتایج برگزیدن هرکدام از این دو مسیر را نشان دادهاند. حال آنکه همهی انسانهای دغدغهمند و بیدار، به مجرد رسیدن به بلوغ فکری، در صدد ارضاء نیاز بینهایتطلبیشان با اتصال خود به ذاتی نامتناهیاند و بدون شک، یکی از دو انگارهی حق و باطل را مبنای حرکت در مسیر زندگی قرار میدهند؛ اما بدون درک صحیح و داشتن پشتوانهای معرفتی و توحیدی مبنی بر جاودانهبودن خود، به سقوط در جنگ بین این دو جبهه دامن میزنند. شناخت درست حق و باطل جز با پناه بردن به ذات اقدس الهی و معیارهای مد نظر او - چون قرآن و سیرهی معصومین الهی - امکانپذیر نیست.
اما پایان معمای تقابل حق و باطل، بر مبنای اندیشه سیاسی اسلام و با تمرکز بر آیات و روایات متعدد است و در این راستا، باید به اضمحلال همهجانبهی جبههی باطل در انتها و پایانپذیر بودن این نبرد اشاره کنیم.
با شکلگیری تمدنهای بشری و روی کار آمدن اولین حکومتها، پیشرَوی دو جبهه ذیل ساختار دو حکومت طاغوت و الله معنا یافت.
در ادبیات دین، طاغوت از ریشه (ط غ ی) و به معنای تجاوز از حد است؛ حکومت طاغوت نیز به هر نوع حکومت نامشروع و متجاوزی گفته میشود که در مقابل قدرت الهی ایستاده و محوریت آن را جبههی باطل تشکیل داده است. این طاغوت نیز، صرفاً حکومت استبدادی نیست! کفر نسبت به امر خدا و احکام دین و تایید مستقیم یا غیرمستقیم ظلم به مردم، از جزئیترین جلوههای حرکت تحت سلطهی طاغوت است. با تمرکز ریشهای بر اصل قرآنیِ «فَمَن یَکفُر بِالطّاغوتِ وَ یُؤمِن بِاللهِ فَقَدِ استَمسَکَ بِالعُروَةِ الوُثقی لَاانفِصامَ لَها وَ اللهُ سَمیعٌ عَلیم» میتوان به معنای کلمهی هویت جمعی دست یافت. وقتی سخن از هویت جمعی به میان میآید، شناسة آن، قلمرويي از حيات اجتماعي است كه فرد با ضمير «ما» خود را بدان متعلق، منتسب و مديون بداند و در برابر آن احساس تعهد و تكليف كند. اين كه من در مرحلهی اول، خود را با كدام واحد جمعی معرفی كنم و در برابر آن احساس تعهد و تكليف كنم، هويت جمعی مرا نشان ميدهد. مرزبندی جامعهی طاغوتی و جامعهی موحد در نگاهی کلان نیز به معنی استقلال هویّت اجتماعیِ ایمانی در مقابل هویّت طاغوت و کفر است؛ زیرا فرد موحد - و در نتیجه جامعهی موحد - با اعتقاد به منطقه نفوذ خداوند و پذیرش آن، به نوعی خود را در برابر هویت کفر حفظ کرده، رو به پیشرفت حرکت کرده اجازه اشاعه هیچنوع عقیده باطلی را به جامعه خود نمیدهد.
با این توصیفات، مسئلهی امروز امت اسلامی، به رسمیت شناختن حق و باطل نیست؛ در شناخت صحیح این دو جبهه و حکومت طاغوت و الله است. چه بسا بسیاری از مسلمانانی که در صف اول انجام واجبات دینی اند اما درک صحیحی از چگونه زیستن در ساختار یک جامعهی موحد را ندارند؛ از ترکیه و هند تا مصر و اندونزی در هویتدهی به اجتماع مسلمان خود ضعیف عمل کرده و به صورت غیرمستقیم، راه را برای نفوذ اندیشه طاغوتی به دستگاه سیاسی، اجتماعی، دینی، فرهنگی و اقتصادی خود بازکردهاند.
مصداق دقیقترِ این افراد، طیفي از مذهبیهایی هستند که در قالب قشر روشنفکر، دغدغهی دفاع از مواضع سیاسی اسلام را نداشته و بدون توجه به پایمال شدن ارزشهای اسلامی و حقوق محرومین، خطر پایمالشدن شخصیت خود را به جان نمیخرند و در موقفهای حساس، نطق یا سکوت میکنند. چنین افرادی به فهمی اشتباه از دین و سیاست رسیدهاند و در نتیجه، شبهه به روح هویت جمعی قشری از جاهلان انداختهاند!
این مصادیق رفتار طاغوتی، همان مصادیق تحجر صاحبنظران اندیشه و مقدسمآبی برخی روحانیون است؛ کسانی که در باطن اندیشهی خود، دم از جدایی دین از سیاست میزنند و اسلام را مسئلهای فردی میدانند؛ اگر این فرض را صحیح بدانیم، چرا قرآن همهی امور سیاسی - یعنی حکومت، قانون، صفبندیهای زندگی، جنگ و صلح، تعیین دوست و دشمن و دیگر مظاهر سیاست - را به خدا و دین خدا و اولیای خدا مرتبط میکند؟
همچنین با استناد به آیهی « انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » و صدها آیهی دیگرِ مرتبط با جهاد - که جزو برترین فرائض دینی است - نمیتوان متصور بود که انسان، فرهنگ جهاد و شهادت را در سایه ولایت غیر خدا پیش میبرد و هدفش از این کار حصول به ولایت الله نیست! اساساً همین امر، نشاندهندهی نقش پررنگ سیاست در دین و دستورات دینی است.
از سویی دیگر، با تمرکز بر آیهی « لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ »، استقرار عدالت اجتماعی در جامعه چیزی جز یک کار سیاسی نیست و این کار سیاسی، جز با اهتمام مدیر یک کشور به سرانجام نخواهد رسید. هدف عیسی(ع)، نوح(ع)، و سایر پیامبران نیز از اساس، همین بوده است.
از دیگر نشانههای سیاسی بودن دین اسلام نیز همین بس که پیریزی جامعه اسلامی پیامبر، بر تشکیل حکومت، نظام و قشون اسلامی، با ارسال نامههای مختلف ایشان به سیاستمداران بزرگ بود؛ این یعنی ورود به عرصه سیاسی عظیم آن زمان.
این استدلالها و مستندات، به نوبه خود، در رد پدیدهای به اسم اسلام آمریکایی - که زیرمجموعهای از مفهوم جدایی دین از سیاست هستند - نیز مطرح میشوند؛ آنجایی که تأویل این نوع افراد از آیات قرآن و روایاتی که به ضررشان باشد، گوشهنشینی و انزوای مسلمانان و پیگیری نکردن امور مسلمانان جهان است و هدف چنین مکتبی، تأمین نیاز سرمایهداری و تامین سود است تا هر نوع ارزش و فضیلتی زیر پا گذاشته شود. در این موقف، واضحاً سوءاستفاده از دین و تحریف در مبانی دینی را شاهدیم.
بنابراین همانطور که پیش از این گفته شد، مرزبندی حکومت طاغوت و حکومت الله در شناخت وظایف یک فرد موحد مشخص میشود؛ چه بسیار کسانی که ذیل حکومت الله؛ شیوهی «نؤمن ببعض و نکفر ببعض» را پیش گرفته، اسلام را تنها در جملات جذاب و خشوع دل و زانوزدن در مقابل خدا شناخته و مبنای دینهای گذشته و اسلام کنونی را بدون سیاست تشخیص دادهاند. اسلام ناب محمّدی، سیاست را بخشی از دین و غیرقابل جدایی از آن میداند؛ مسئله این است که ملتهای مسلمان باید فهم و عمل سیاسی را در افق ولایت الله و رفتارهای روزمره خود ترسیم کنند.