بسم الله الرحمن الرحیم
تحلیلی روانشناختی بر استکبار ستیزی
اگر بندبند استخوانهایمان را جدا سازند، اگر سرمان را بالای دار برند، اگر زنده زنده در شعلههای آتشمان بسوزانند، اگر زن و فرزندان و هستیمان را در جلوی دیدگانمان به اسارت و غارت برند، هرگز امان نامه کفر و شرک را امضا نمیکنیم.
جملات بالا، بخشی از بیانات امام عزیز در تیر ماه سال ۶۷ است. چه مبانی شناختی و روانشناختی سبب میشود یک انسان چنین نگاه و جهان بینی پیدا کند و انسانهای بسیاری نیز با این نگاه تربیت کند؟ در گفتمان اسلام ناب محمدی ص، مفهوم استکبارستیزی پیرامون دال مرکزی حاکمیت الله قرار دارد و این مفهوم یعنی مبارزه همه جانبه با مستکبران جهانخوار تا پیروزی نهایی مستضعفان عالم. برای رسیدن به حاکمیت الله باید با برهم زدن نظام استکباری مبتنی بر حکومت طاغوت، نظام اسلامی را بنا کرد. برای این اقدام باید ارکان نظام استکبار را شناخت و بعد در مقابل آن قیام کرد. نظام استکبار بر دو رکن مستکبر (سلطه گر) و مستضف (سلطه پذیر) بنا شده است. حال میخواهیم ببینیم چه علل و عوامل روانشناختی سبب ایجاد و پایداری دو گروه سلطهگر و سلطهپذیر میشود.
چه عواملی سبب میشود یک انسان یا جمعی از انسانها با اختیار خود سلطه پذیر شوند؟ با تمایل خود تحت فرمان فرد یا گروهی دیگر قرار بگیرند و تبعیت کنند؟ مشتاقانه استقلال و اختیار خود را تقدیم طرف مقابل کند؟ ۴ عامل روانشناختی اگر همراه یکدیگر شوند یک انسان یا گروه را به راحتی میتوان تحت سلطه در آورد!
عامل اول، عزت نفس پایین است! اگر احساس ارزشمندی نسبت به خود یا عزت نفس کم شود فرد دچار خودکمبینی میشود و به راحتی خود را تسلیم طرف مقابل میکند. فراتر از عزت نفس فردی، عزت نفس جمعی نیز وجود دارد. اینکه چه چیزی سطح عزت نفس جمعی را تعیین میکند مسئلهای اساسی است. هویت اجتماعی که نشان دهنده ادراک فرد از گروههای اجتماعی است تحت تاثیر زمینههای مختلف مذهبی، تاریخی، فرهنگی و... قرار دارد و مجموعهای از طرحوارههای شناختی، تصورات قالبی شناختی، نگرشها و... سطح و چگونگی هویتیابی را معین میکنند و جهت میدهند. جالب این است که این طرحوارهها و تصورات قالبی میتواند متغیر باشد و امکان دستکاری و القا در آنها وجود دارد! نهایتا این هویتیابی است که عزت نفس فرد یا جمع را معین میکند و همین سطح عزت نفس است که سبب میشود که از هویت خود حمایت کنیم و برای آن تلاش کنیم یا خیر. عزت نفس جمعی اثرات بسیار مهمی را به همراه دارد برای مثال عزت نفس جمعی با عزت نفس فردی و احساس بهزیستی روانشناختی رابطه مثبت و با افسردگی و ناامیدی رابطه منفی دارد. اگر عزت نفس فرد یا جمع کم باشد فرد احساس فرومایگی و خود کمبینی میکند و برای فرار از این احساس تلاش میکند خود را جزئی از وجود دیگری که او را برتر میپندارد، بداند. عامل دوم سلطه پذیر شدن، عدم اعتماد به نفس است! فرد سلطه پذیر اعتماد به نفس ندارد، خود را باور ندارد، منبع کنترل خود را بیرونی میبیند (یعنی باور ندارد میتواند شرایط را کنترل کند) و نهایتا احساس کفایت نسبت به توانمندی و ظرفیت خود در حل مسائل و عمل به وظایفش ندارد. فرد یا جمعی که اعتماد به نفس و احساس کفایت ندارد، دچار خودناتوان سازی میشود و خود به خود کمتر از حد انتظار نیز عمل میکند. راسل معتقد است مردم وقتی ناتوان میشوند به راحتی حاضر به فرمانبرداری میگردند. عامل سوم، عدم امنیت و احساس ترس است! در شرایط بحرانی و خطرناک میل به تسلیم و فرمانبرداری زیاد میشود پس ترس از دست دادن شرایط و موقعیت سبب میشود که فرد یا جمع به خواست دیگری تن دهد. میزان امنیتی که فرد احساس میکند، ارتباطی مستقیم با فرمانبرداری از فردی دارد که میپندارد میتواند منبع ترس را کنترل کند. سلطهگر با ایجاد این ترس و برهم زدن احساس امنیت و القای این احساس که فرد نمیتواند از موقعیت تهدیدآمیز خارج شود و از آن جلوگیری کند، او را مستاصل میکند و به سلطه و تسلیم وادار میکند. عامل چهارم موثر بر سلطه پذیری، عدم مسئولیت پذیری است. افراد سلطه پذیر سختی اراده کردن و تلاش کردن برای رسیدن به هدف را نمیپذیرند و از مسئولیت کار خود فرار کرده و تمایلی ندارند مسئولیت شکست احتمالی را بپذیرند. این افراد دچار راحت طلبی هستند و خود کنترلی و مهار خود برای به تاخیر انداختن ارضای فوری نیازهای خویش برای رسیدن به اهداف بزرگتر را ندارند لذا ترجیح میدهند فردی دیگر مسئولیت آنها را برعهده بگیرد و تحت سلطه و فرمانبردار باشند.
مجموع این ۴ عامل روانشناختی سبب تبعیت از دیگری و سلطهپذیری میشود. این سلطهپذیری، وابستگی فرد سلطهپذیر به سلطهگر را به همراه دارد و این وابستگی سبب یک دور باطل میگردد یعنی سلطهگر، سلطهپذیر را تحقیر میکند، احساس بی کفایتی بیشتری به او میدهد، محرومیت او را که خود عامل سلطهپذیر شدن است افزایش میدهد، او را تحت استعمار فکری و فرهنگی قرار میدهد که خود سبب از خود بیگانهتر شدن فرد میشود. این دور باطل در واقع با تقویت آن ۴ عامل، سبب پایداری سلطهپذیر و سلطهگر در نقش خود میشود.
اما عواملی که سبب میشود یک انسان یا یک جمع سلطهگر شود چه چیزی است؟ چه عواملی سبب میشود تمایل به سلطه بر دیگری، فرمان دادن، اختیار دیگری را در دست گرفتن، استثمار دیگری و... ایجاد شود؟ در اینجا هم ۴ عامل شناختی و روانشناختی وقتی همراه یکدیگر میشوند، سلطه گری بی حد و مرز را ایجاد میکنند! عامل اول، عزت نفس بالای فرد یا جمع سلطهگر است. اهمیت هویت جمعی در عزت نفس و نسبت عزت نفس با سلطه در بخش قبل توضیح داده شد. این عزت نفس چه مشروع باشد یا نامشروع و چه واقعی باشد یا غیر واقعی اثر خود را بر این رابطه خواهد گذاشت. علاوه بر عزت نفس بالای افراد سلطه گر، این افراد دچار خودشیفتگی و خودبرتربینی افراطی نیز هستند که همین عاملی بسیار اساسی بر تمایل به سلطهگری است. در کتاب ذهن تروریست سیاسی، پرلستین مطرح کرده است که خودشیفتگی یا خودبرتربینی افراطی تبیین قابل قبولی برای فعالیت تروریستی محسوب میشود! افراد خودشیفته از اهمیت و اعتبار خود در جهان کاملا مطمئن هستند و انتظار دارند همه خودانگاره بالای آنها را بپذیرند و اگر ببینند کسی نمیپذیرد باعث ایجاد خشم و پرخاشگری در آنها میشود. طبق نظر هادسون اگر این خودبزرگ بینی را با واقعیت آزمایی از بین نبریم باعث پدید آمدن خشم و خشونت و میل به نابودی میشود! عامل دوم، اعتماد به نفس بالا است. افراد سلطهگر احساس کفایت بسیار بالا و احساس توانمندی درونی برای حل همه مسائل را دارند ضمن اینکه برخلاف افراد سلطهپذیر، منبع کنترل خود را درونی میبینند یعنی به این اعتقاد دارند شخصا میتوانند شرایط و موقعیت را کنترل کنند و کنترل، دست فرد بیرونی خارج از اراده آنها نیست. عامل سوم در تبیین سلطهگری، قدرت پاداش و تنبیه است. افراد سلطهگر به دلیل قدرتی که دارند به راحتی میتوانند با اعمال پاداش یا تنبیه، گروه سلطه پذیر را تحت فرمان خود درآورند و تا زمانی که اثر بخشی این پاداش و تنبیه روی گروه سلطهپذیر دوام داشته باشد از این عامل استفاده میکنند. واضح ترین مثال این مورد کمکهای اقتصادی و نظامی دولتهای سلطهگر نسبت به دولتها و ملتهای وابسته است. عامل آخر، تمایل به آسیب بیشتر به هویت باخته است. طبق پژوهشهای آزمایشی به طور کلی، تمایل افراد نسبت به آسیب زدن به فردی که هویت مشخصی ندارد بیشتر از فردی است که هویت مشخص دارد. فارغ از تمام عوامل قبل، افراد سلطهپذیر به محض پذیرش سلطه، هویت خود را فراموش کرده اند لذا افراد سلطهگر و حتی افراد دیگر بسیار راحتتر میتوانند اقدامات سلطه جویانه خود را بر افراد سلطه پذیر وارد آورند.
تا اینجا عوامل روانشناختی موثر بر نقش پذیری سلطه گر و سلطه پذیر را مرور کردیم. در ابتدا گفتیم نظام سلطه از دو رکن سلطهگر و سلطهپذیر تشکیل شده است و برای ایجاد نظام اسلامی باید نظام سلطه را برهم زد. مهمترین اقدام انقلاب اسلامی ایران برهم زدن نظام سلطه جهانی بود. انقلاب اسلامی نشان داد رفتار نظام سلطه را به هیچ وجه قبول نمیکند و البته داعیه سلطهگری نیز ندارد و هدف خود را خروج از قاعده «سلطهگر-سلطهپذیر» میداند (بیانات، ۳۰ مرداد ۸۶). حالتی که از تمام معادلات و تحلیلها خارج است! بدیهی است که نظام سلطه به راحتی تسلیم این حرکت نمیشود و با تمام قدرت به مخالفت با آن برمیخیزد چرا که اولا مواجه شده با ملت و تفکری که خودانگاره بالای او را نمیپذیرند و اجازه سلطهگری به او نمیدهند و معادلات او را برهم زده اند، ثانیا مواجه شده با ملتی که داعیه گسترش این تفکر را بر کل جهان را دارد! لذا طبیعی است که با تمام قوا و با توسل به هر ابزار و روشی از جمله نظامی، اقتصادی، شناختی، فرهنگی، رسانهای، علمی و... به مخالفت و خشونت برخیزد.
اگر استکبارستیزی به عنوان یکی از مهمترین گفتمانهای انقلاب اسلامی بخواهد پابرجا بماند، اولا باید هویت ایرانی اسلامی خود را برجسته کرده و حقیقت آن را به ملت خود و مردم جهان بشناسانیم و حقیقت تمدن غرب را نیز افشا سازیم چرا که نظام سلطه دقیقا هویت ایرانی اسلامی ما را هدف گرفته و با تحقیر هویت ما و القای برتری هویت غربی با کمک جنگ فرهنگی و شناختی تلاش بر گرفتن عزت نفس ملت انقلابی ما دارد. ثانیا باید توجهها را به داخل و ظرفیت و توانمندی درونی جهت دهیم تا به خودکفایی و اعتماد به نفس ملی رسیده و دستهای دراز به سوی غرب که عامل اساسی بدبختی میباشد را قطع کنیم. چرا که نظام سلطه با تمام توان و با کمک هژمونی رسانهای خود مشغول از بین بردن اعتماد به نفس تمام اقشار جامعه اعم از دانشمند، تولیدکننده، کارآفرین و... است. ثالثا با تمام توان باید به دنبال ایجاد امنیت در داخل کشور بود چرا که نظام سلطه با تهدید و یا اعمال جنگ اقتصادی، نظامی، سیاسی، شناختی و... به دنبال ایجاد ناامنی و احساس ترس در ملت ما است. باید همه ملت به این برسند که تنها ابزار سلطه تهدید به پاداش و تنبیه است و ترس از تنبیه و یا دلبستن به پاداش او دقیقا شروع سلطهگری است و لحظهای که نظام سلطه ملت را بی تفاوت نسبت به تهدیدها یا تطمیعها ببیند دست از سلطه و آزار خواهد کشید و پیروزی فراخواهد رسید. نهایتا باید بدانیم برای پیروزی و برهم زدن نظام سلطه راهی جز تلاش و پذیرش و عمل به مسئولیتهای خود نداریم و این هدف تنها با مجاهدت و تحمل سختیها و گذشتن از عافیتها محقق خواهد شد.
در پایان باید مطرح کنیم، این برهم زدن نظام سلطه جهانی با عمل به دستورات اسلام ناب محمدی ص، توسط انقلاب اسلامی ایران معجزهای بود که توسط رهبر کبیر انقلاب به وقوع پیوست. مهمترین معجزه امام خمینی ره تربیت نسلی بر اساس اصول اسلامی بود که جز خدا نمیدیدند و جز از خدا نمیترسیدند. اگر بخواهیم این مسیر ادامه دار باشد، باید تربیت نسلهای بعدی بر مبنای همان اصول ادامه دار باشد. مهمترین و حیاتیترین اصل، تربیتی نسلی با عزت نفس بالا و اعتماد به نفس کافی است که عزت را جز از خدا نخواهند، به خدا اعتماد کنند و از کسی جز خدا نترسند...
آری چه خوب گفت مولا و مقتدایمان، سید الشهدا علیه السلام: مرگ با عزت بهتر از زندگی با ذلت و حقارت است.
نکته: برای تایید جملات متن پژوهشها و مقالات علمی وجود دارد که به دلیل حجم بالا ارجاع داده نشد.