روایتی از نقش دکتر مصدق در نهضت ملی شدن صنعت نفت
متن از نشریه سپیدار ۱۷۱
در تاریخ معاصر کشورمان، نهضت‌هایی به وقوع پیوسته اند که نقطه عطفی در تاریخ معاصر به شمار می‌روند. تاریخ گواهی می‌دهد که در همه این نهضت‌ها، روحانیت قوه محرکه مردم برای حضور در میدان بوده است. به عبارتی بهتر، چه در نهضت تنباکو، چه نهضت مشروطه، این روحانیت و نیروهای مذهبی بودند که به‌خاطر وجهه قابل اعتمادشان در اذهان، مردم را در عرصه عمل حاضر بسیج می‌کردند. چنانچه در انقلاب اسلامی نیز، مردم تحت لِوای امام خمینی توانستند رژیم پهلوی را سرنگون کنند.
ملی شدن صنعت نفت نیز یکی از همین نقاط عطف تاریخ می‌باشد. پس از نهضت تنباکو و نهضت مشروطه که آن طور که باید به ثمر ننشست و با شکست مواجه شد، مردم ایران این بار در اواخر دهه 1320 و برای ملی کردن صنعت نفت کشور، تحت هدایت روحانیت، قیام کرده و موفق به ملی کردن نفت شدند. آیت‌الله کاشانی، فدائیان اسلام و مصدق سه ضلع رهبری نهضت ملی شدن نفت بودند. اما سوالی که مطرح است، این است که چه میزان از روایات مصدق-خدایی ها، نزدیک به واقع است و آیا نقش دکتر مصدق در نهضت ملی نفت و کوتاه کردن دست استعمار انگلیس از نفت ایران، به این اندازه پررنگ است؟
گرچه امروز جریانی در تلاش است تا با سرپوش گذاشتن بر اقدامات آیت‌الله کاشانی و فدائیان اسلام، دکتر مصدق را به عنوان یگانه رهبر نهضت ملی نفت معرفی کند، اما باید گفت که وقتی روایت را از گوش واقعیت می‌شنویم، ماجرا متفاوت میشود. علیرغم اینکه بسیاری گمان می‌کنند، طرح ملی شدن صنعت نفت ابتدا از سوی دکتر مصدق مطرح شد، باید گفت که مرحوم مصدق نه تنها ارائه دهنده پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت نبود، که حتی سابقه مخالفت با طرح ملی کردن نفت ایران در سال 1323 را نیز در کارنامه داشته است.
ملی شدن صنعت نفت ابتدا در مجلس چهاردهم(1322-1324) مطرح شد. زمانی که دکتر مصدق نیز نماینده مجلس بود و رحیمیان، نماینده چپ‌گرای قوچان، پیشنهاد می‌دهد که قرارداد نفت که در دوران دیکتاتوری رضاخان منعقد شده بود، از درجه اعتبار ساقط شود. اما دکتر مصدق با این توجیه که به دلیل اشغال ایران توسط متفقین، صلاح نیست که یک چالش جدید شروع شود، با طرح پیشنهادی مخالفت می‌کند. به طور کلی، باید گفت که پایه‌گذاران اصلی ملی شدن صنعت نفت، اقلیت مجلس پانزدهم شورای ملی هستند. اقلیتی که شامل نمایندگانی مثل حائری‌زاده، مکی، بقایی و دکتر فاطمی بودند. درحالی که دکتر مصدق پس از پایان مجلس چهاردهم، کشاورزی را به کارهای سیاسی ترجیح داده بود و از حضور در مجلس پانزدهم امتناع می‌کرد.
همزمان با اقدامات اقلیت مجلس دوره پانزدهم شورای ملی، آیت‌الله کاشانی نیز در سال 1327 از تبعید لبنان به کشور بازگشت. آیت‌الله کاشانی، در مصاحبه‌ای که پس از بازگشت به ایران داشت، می‌گوید: «ما نخواهیم گذاشت نفت ایران از گلوی انگلیس پایین برود». و از همین تاریخ است که روحانیت و نیرو های سیاسی به سمت ائتلافی حرکت می‌کنند که در نهایت، منجر به ملی شدن صنعت نفت میشود.
ماجرای پیوستن دکتر مصدق به نهضت ملی صنعت نفت
در ارتباط با چگونگی ورود دکتر مصدق به نهضت ملی شدن صنعت نفت، مظفر بقایی، نماینده وقت مجلس شورای ملی، می‌گوید: «بعد از مبارزاتی که ما آغاز کردیم، به این نتیجه رسیدیم که یک نفر که شیخوخیتی داشته باشد و یک مقدار از ما مسن‌تر و پر آوازه‌تر باشد را، باید به‌عنوان سمبل و نماد مبارزه‌مان قرار دهیم». نهایتاً نمایندگان مجلس شورای ملی که درحال پیشبرد طرح ملی کردن نفت بودند، به این نتیجه میرسند که دکتر مصدق را به‌عنوان رهبر جریان سیاسی خود، انتخاب کنند و از مجلس دوره شانزدهم، مصدق نیز در کسوت نمایندگی مجلس، به نهضت می‌پیوندد. بی‌راه نیست اگر بگوییم دکتر مصدق سوار موجی شد که توسط دیگران به راه افتاده بود. گرچه زحماتش در ملی شدن نفت ایران بر کسی پوشیده نیست.
با جدی‌تر شدن نهضت ملی کردن صنعت نفت، چه فدائیان اسلام و چه سیاسیون حاضر در شانزدهمین دوره مجلس که اکنون تحت عنوان جبهه ملی شناخته می‌شدند، به این نتیجه رسیدند که تا وقتی موانعی مثل رزم‌آرا(نخست‌وزیر وقت) بر سر کار هستند، طرح ملی شدن نفت به سرانجامی نخواهد رسید.
از همین‌رو، طی جلسه مشترکی که از سوی فدائیان اسلام و جبهه ملی در منزل محمود آقایی تشکیل شد، قرار بر این شد که فدائیان اسلام به رهبری شهید نواب صفوی، برای به ثمر نشستن طرح ملی شدن صنعت نفت، حاجعلی رزم‌آرا را از سر راه بردارند. در جلسه مورد اشاره، نواب صفوی خطاب به اعضای جبهه ملی می‌گوید: «اگر ما(فدائیان اسلام) رزم‌آرا را که مانع اصلی ملی شدن نفت است، از سر راه برداریم، شما حاضر هستید در دولتی که تشکیل می‌دهید، در اجرای احکام اسلام اهتمام ورزید؟» ملی‌گرا های حاضر در جلسه، از جمله دکتر فاطمی که به نمایندگی از مصدق در جلسه حاضر بود نیز، این قول اجرای احکام اسلام را به نواب صفوی می‌دهند. بنابراین، باید گفت که فدائیان اسلام با از میان برداشتن رزم‌آرا(به‌عنوان مانع اصلی ملی شدن نفت)، قدم بزرگی را برای تحقق بخشیدن به خواسته مردم ایران برداشتند.
چنانچه آیت‌الله طالقانی در مراسم اولین سالروز فوت مصدق پس از انقلاب اسلامی، می‌گوید: «نهضت اوج گرفت، چه شد که اوج گرفت. می‌رسیم به اشاره آیه قرآن که قبلاً تلاوت شد که وقتی‌که وحدت‌نظر بود، گروه‌های ملی و دینی و مذهبی همه در یک مسیر حرکت کردند، مراجع دینی مانند مرحوم آیت‌الله خوانساری، آیت‌الله کاشانی و فدائیان اسلام، هر کدام با هم شروع کردند به حرکت و حرکت در آوردن. هر یک به جای خود. فدائیان اسلام، جوانان پرشور و مؤمنی که راه را باز و موانع را برطرف می‌کردند مانع اول را برداشتند، انتخابات آزاد شروع شد. مانع بعدی را برداشتند، صنعت نفت در مجلس ملی شد. فتوای مراجع و علما برای انتخابات و پشتیبانی دولت ملی در تمام دهات و روستاها و در میان کارگران همه یک شعار، یک هدف و یک حرکت شد».
نهایتاً یک روز پس از ترور انقلابی رزم‌آرا در 16 اسفند 1329، قانون ملی شدن صنعت نفت به مجلس ارائه شد و پس از تصویب در مجلس، در روز 29 اسفند همان سال با تصویب در مجلس سنا، رسماً به قانون بدل شد./ علی عوض خواه ، کارشناسی علوم‌سیاسی
