الگوی مقاومت
تأملی دیگر بر تأثیرات انقلاب اسلامی ایران در جنبش مقاومت یمن
"اگر انقلاب ایران برای بعضیها منبع الهام بوده است، حکومتها نیز آشکارا به مرتبط ساختن آنها به تصویری از ایران افراطی، ناسازگار و پرآشوب، برای مشروعیت بخشیدن به مبارزهی خود با جنبشهای اسلامی، مخالفان محلی و سرکوب آنها تمایل داشتهاند".جان ال اسپوزیتو این توضیح را در نقد دیدگاهی نادرست از صدور انقلاب ایران که تلاش میکند الهامبخشی انقلاب ایران را تماما حاصل مداخلهها و حمایتهای هدفمند جمهوری اسلامی تفسیر کند و از آن بالاتر جنبشهای مقاومت اسلامی را حاصل برنامهریزی دولت ایران بداند و سرچشمههای بومی آنها را نادیده بگیرد، بیان میکند. همانطور که او در کتاب "انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن" به درستی اشاره میکند، همهی انقلابها به دنبال گسترش و ترویج ایدهها و عقاید سعادتبخش خود هستند و استثنایی وجود ندارد.در این میان انقلاب ایران که رسالت خود را از روزهای نخست نه محدود به مرزهای ملی بلکه ماورای آنها و در پهنهی گیتی تعریف کرده است، از این قاعده مستثنی نیست.لیکن نگرشی افراطی و نادرست تلاش کرده است تمامی دستاوردهای انقلاب را حاصل کمکها و حمایتهای مستقیم بداند و با نامیدن گروههای متأثر از آن به عنوان "پروکسیها"، آنها را از هرگونه سرچشمهی بومی تهینشان دهد.پرواضح است این نگاه همانقدر گمراهکننده است که نگاه تفریطی که منکر هرگونه ارتباط میان این گروهها و دولت جمهوری اسلامی ایرانمیشود، غلط انداز است.در این نوشتهی کوتاه بر این باوریم که تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ایران بر جنبش مقاومت یمن، که امروز به حوثیها معروف است، باید با گذر از قالبهای افراطی و تفریطی، در میانه نگریسته شود.
ماهیت ایدهها و شعارهای برخاسته از کلام رهبران انقلاب اسلامی، به گونهای بود که برخلاف تصور برخی، نه تنها ماهیت فرقهگرایانه نداشت، بلکه با جهانشمولی خود به زودی موفق شد ملتها، دولتهاو گروههای کوچک و بزرگ اعم از اسلامگرایان سنی،شیعی، زیدی، مسیحیان و چپها را تحت تأثیر قرار دهد. نامهی دانشآموزان سیاهپوست ساکن یکی از ایالتهای آمریکا همانقدر گویای جهانشمولی پیامهای انقلاب بود که استقبال کاسترو از اسلام خمینی. اما آنچه اهمیت دارد این است که قاعدتا آنچه در این فرایند "پخش" تعیینکننده بود، میزان تجانس مخاطبان انقلاب با ماهیت آن بود.در این میان زیدیانیمن، تجانس ویژهای با انقلاب ایران داشتند که بایستی ابعاد آن را واقعگرایانه دریافت.
زیدیه، وجوه اشتراک و افتراق
زیدیه امروز یکی از فرق تشیع دانسته میشود. در میان صاحبنظران فرق و ادیان، این فرقه نزدیکترین شیعیان به اهل تسنن هستند.همین امر گویای اختلافات مهم زیدیه و شیعهی اثناعشری است. از اصلیترین مسائل اختلاف میتوان به نحوهی انتخاب امام اشاره کرد؛ در اندیشهی زیدیه، برخلاف شیعهی دوازده امامی که امامت را به نصب خاص الهی میدانند، به جز سه امام اول که به امامت آنها تصریح شده است، امام کسیاست که شرایط را احراز کند؛ از نوادگان پیامبر(ص) باشد، شجاع و عالم به دین باشد و علیه حکام ظالم خروج کند. وظیفهی شیعه تبعیت از این فرد است.به همین علت هم اندیشهی خروج و اعتراض علیه حکام جور برای زیدیانحائز اهمیت است. در اندیشهی آنان امام باید خروج مسلحانه کند و همین امر آنها را بصورت نیروی بالقوهی سیاسی حفظ کرده است.همچنین آنها به عصمت امامان باور ندارند و مسئلهی غیبت امام دوازدهم و موعود را نمیپذیرند. برخلاف تفکر سیاسی شیعه، امامت مفضول را با وجود فرد فاضل میپذیرند و به همین دلیل خلافت خلفای سهگانه توجیه میشود. اما به هرصورت زیدیه با تفاوتهایی در نحوهی انتصاب امام علی(ع) به امامت، امامت ایشان را میپذیرند. از همین نکات مختصر میتوانفهمید که در اندیشهی سیاسی زیدیه، ایستادگی در مقابل ظلم و بیعدالتیچه میزان اهمیت دارد.بر همین اساس حسین الحوثی رهبر انصارالله، امام خمینی را به عنوان امامی عادل که در دعوت خود تردید نکرد، توصیف میکند. همچنین میتوان به اشتراکات شیعی بالقوه میان ایران و یمن پی برد.
زیدیهی یمن
اکثریت مردم یمن زیدی نیستند،بلکه تنها بخشی از ساکنان شمال یمن زیدی هستند.اما همین اقلیت هزار سال بر یمن حکومت کردند. پایان این حکومت با کودتای سال ۱۹۶۲ بود که در میانهی جنگ سرد، حکومتی غربگرا و سرکوبگر در شمال یمن مستقر شد. در این دوران که بخش زیادی از دوران حکومت آن برعهده علی عبدالله صالح بود، تلاش شد زیدیها را منزوی کرده و به حاشیه برانند.برخی نویسندگان علت این تلاش را نیروی سیاسی بالقوهی زیدیه برای مخالفت با نظام حاکم میدانند. در این سالها زیدیه تبدیل به فرقهای ضعیف میشد و به موازات آن، تفکرات سلفی و وهابیت در یمن با تلاش عربستان رشد کرد. پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به مثابهی انقلابی شیعی و ضد امپریالیستی، بیشک دیریا زود طنین خود را در یمن منعکس میکرد. همین گونه شد وهمان سالهای اول پس از انقلاب،بهگزارش سیا، گروههای طرفدار امام خمینی در شمال یمن فعال بودند که انقلاب ایران را انقلابی علیه رژیم وابسته به غرب تفسیر میکردند.
اصلیترین تأثیر انقلاب در یمن، مانند آنچه در لبنان اتفاق افتاد، هویتیابی سیاسی شیعه و تجدید حیات آنها بود. عصام العماد میگوید حیات دوباره زیدیه مدیون انقلاب اسلامیاست. هم او رواج مناسکی چون عید غدیر خم وعاشورای حسینیرا از تأثیرات فرهنگ انقلابی ایرانمیداند. همچنین پس از انقلاب ایران بود که به تدریج ابتکار ایران در گرامیداشت روز قدس بهواسطهی انصار الله در یمن هم مرسوم شد.
گروهی از جوانان زیدی،از جمله حسین الحوثی،که شیفتهی پیام انقلاب ایران شده بودند، در سال ۱۹۸۶ به ایران سفر کردند و چند روزی را در ایران صرف آشنایی با انقلاب و همچنین حضور در حوزهی علمیهی قم نمودند. آشنایی و تأثیرپذیری رهبر آینده انصارالله یمن از همین سفرها آغاز میشود و او را مجذوب افکار امام خمینی و آیتالله خامنهای میکند. به گفتهی دکتر عصام العماد، حسین در سالهای دههی۱۹۹۰هم به ایران سفر میکند و در این سفر است که رابطهای عمیق با آیتالله خامنهای پیدا میکند و افکار امام خمینی،آیتالله خامنهایو سیدحسن نصرالله را میپذیرد. در سال ۱۹۹۰یمن شمالی و جنوبی متحد میشوند و فضای بازتری برای فعالیت سیاسی مهیا میشود.حسین بدرالدین که عضو جنبش "جوانان مومن" -جنبشی به دنبال احیای زیدیه، مقابله با نفوذ وهابیت و وحدت اسلامی- بوددر دههی نود میلادی به نام این گروه در پارلمان یمن شرکت میکند و جذب فرایند سیاسی میشود. جنبش جوانان مومن از ریشههای اصلی انصارالله دانسته میشود؛ چرا که رهبران آن از علمای شیعه ایران و رهبران انقلاب متأثر بودند و در مراکز وکلاسهای تابستانیآن، سخنرانیهای محمدحسین فضل الله و سید حسن نصرالله برای جوانان پخش میشده است.
در این سالها حسین الحوثی گروه «اصحاب الشعار» را تشکیل میدهد و در سالهای میان۱۹۹۷ تا ۲۰۰۲، به ساماندهی گروه و ایجاد شاخهی نظامی برای آن میپردازد. همانطور که بسیاری دریافتهاند، تأثیرپذیری اصلی حسین الحوثی از رهبران انقلاب در اتخاذ مواضع ضد آمریکایی و ضد صهیونیستی آنها نهفته بود. شواهد نشان نمیدهد الحوثی به شیعهی اثناعشری گرویده باشد؛ حوثیها همچنان زیدی هستند و حتی در سخنان حسین الحوثی مواردی در رد باورهای شیعهی اثناعشری دیده میشود. اما بااینهمه شکی نیست که او قویا متأثر از وجه ضد استکباری انقلاب اسلامی بود و کشورهای عربی را از این بابت که دل به آمریکا و اسرائیل بستهاند سرزنش میکرد و راه سعادت جهان عرب را در پیروی از مدل انقلاب ایران میدید.
آنچه قابل تأمل است تأثیر نگاه فرافرقهای و وحدت جهان اسلام حول محور اصول مشترکی چون مبارزه با آمریکا و صهیونیزم در دیدگاه امام خمینیاست که الهامگیرندگان از مکتب فکری انقلاب را با وجود تفاوتهای مذهبی متاثر کرده است.نباید مانند برخی نویسندگان ادعا کرد که حسین الحوثی عقاید شیعهی دوازده امامی را اتخاذ کرده بود، بلکه باید گفت اصالتیافتن اصول مشترک و به حاشیه رفتن اختلافات مذهبی و فقهی، همان تأثیر عظیمی بود که او و فتحی شقاقی سنی مذهب را با انقلاب ایران در یک جهت قرار داد؛ پدیدهای که عدهایآن را ایدئولوژی پاناسلامیستی امام میدانند که در چارچوب آن، تفاوتها و اختلافات مذاهب اسلامی کمرنگ میشود.
حادثۀ دیگری که به وضوح انتقال آرمانهای انقلاب اسلامی به جنبش زیدیهاییمن را نشان داد و به جد زنگ خطری برای رژیم غربگراییمن، آمریکا و عربستان به صدا درآورد، سخنرانی معروف حسین الحوثی با عنوان "الصرخه فی وجه المستکبرین" بود.الحوثی در سال ۲۰۰۲، در مسجدی به محکوم کردن حملات آمریکا به افغانستان و عراق پرداخت، و دولتهای عرب را به علت وابستگی به آنها سرزنش کرد. او در بخشی از سخنان طوفانیاش میگوید:
"کسانی که با انقلاب اسلامی ایران در دوران امام خمینی (ره) از در مخالفت وارد شدند، همگی نتیجه این مخالفت را دیدند، به این معنی که ایران همچنان سرسختترین دشمن آمریکا و اسرائیل است و بنیانگذار انقلاب اسلامی بر آزادی عربها و مسلمانان از یوغ استعمار آمریکا و غرب تأکید زیادی داشت و در راستای نابودی اسرائیل حرکت میکرد؛ اما بسیاری از کشورها و سردمداران آن علیه او قد علم کردند و دیدیم که این گروه چگونه از سوی کسانی که سنگشان را به سینه میزدند ضربه خوردند که نمونهی آن حملهی آمریکا به عراق بود.عربستان نیز از این ضربات در امان نماند و از نظر اقتصادی آمریکاییها بار سنگینی را بر آن تحمیل کردند و یمن نیز با مشارکت تعدادی از نیروهای ارتش خود به جنگ ایران رفت تا با انقلاب اسلامی در ایران مبارزه کند.در این میان پرواضح است که امام خمینی (ره) امامی عادل بود که در دعوت خود تردید نکرد و اکنون انتظار میرود رئیس جمهور و ارتش یمن مجازات اقدامات خود را ببینند."
الحوثی صراحتا از انقلاب ایران تمجید میکند و از حاضرین میخواهد اگر کاری نمی توانند بکنند لااقل فریاد بزنند : "الله اکبر، الموت لامریکا، الموت لاسرائیل،اللعنۀ علییهود، النصر للاسلام...".
همین عبارتها بعدها زینتبخش پرچم متداول انصارالله میشود؛ عباراتی که تحلیلگران رواج آن را مستقیما برگرفته از شعارهای انقلاب ایران میدانند. پس از این سخنرانی، عربستان و آمریکا به عبدالله صالح فشار میآورند که الحوثی و یارانش را سرکوب کند.دولتیمن علیه الحوثی و یارانش که همان هستهی اولیهی انصارالله امروزی بودند،شش دوره جنگترتیب میدهد. صالح حملات و سرکوب انصارالله را به کمک ژنرالهای سعودی و آمریکایی انجام میدهد.این گروه که در طول این چند سال قدرت گرفته بودند، در تمام ادوار جنگ دولت را وادار به آتشبس میکنند.سرکوب شدید انصارالله و کشتار آنها، فریاد اعتراض مسلمانان را در میآورد. حسین الحوثی پایه گذار جنبش انصارالله یمن، معروف به حوثیها، دردوراولحملاتدولتیمن به شهادت میرسد.
به این ترتیب جنبش مقاومت یمن، ریشه در جنبشجوانانمومنوسیر تطور آن دارد و در تمام مراحل متاثر از رهبران انقلاب ایران و حمایت های ایران بوده است. اما نکته اینجاست که تلاش برای نشان دادن انصارالله یمن به عنوان پروکسی جمهوری اسلامیو نفوذ و حضور همهجانبهی نظامی ایران در یمن، تلاشی غیر منطبق بر واقعیتهای میدانی است؛ این تلاش گاه از سمت عربستان و غرب باهدف توجیه حمله بهیمن مورد استفاده قرار میگیرد،برای مثال شبکه ام بیسی عربستان در سال ۲۰۰۹ برای توجیه تهاجم عربستان به یمن، به این نکته اشاره کرد که حوثیها تلاش میکنند یک خط شیعی میانیمن و عربستان با کمک ایران ایجاد کنند. همچنین ادعا میشود آنها مجری اوامر دولت ایران هستند. حال آنکه بدون اینکه به انکار نفوذ و قدرت ایران در میان انصارالله بپردازیم، اغراق و بزرگنمایی در این زمینه پذیرفتنی نیست. نه ایدئولوژی انصارالله یمن کاملا مطابق با ایدئولوژی جمهوری اسلامیاست و نه نفوذ ایران در یمن به اندازهی نفوذ مشابه ما بر حزب الله لبنان است. شکلگیری و رشد جنبش مقاومت اسلامییمن نیز، در کنار تأثیرپذیری فراوان از ایدهها و آرای رهبران انقلاب اسلامی به ویژه در زمینهی مقابله با امپریالیسم و صهیونیزم، زمینههای بومی چون دولت وابسته به غرب و نفوذ وهابیت و عربستان داشته است. ژیل گوتیه سفیر اسبق فرانسه در یمن زمانی گفت :"در یمن هیچ ایرانیای وجود ندارد، این فقط تبلیغاتی است که آمریکا آن را خوب میداند. هیچ مدرکی برای اثبات حضور نیرویی ایرانی وجود ندارد".
این تفکیک ازاین جهت مهم است که رسانههای سعودی و غربی تلاش میکنند مسبب اصلی تهاجم ائتلاف سعودی به یمن را ایران بدانند و با توسل به پروپاگاندا،ازقاچاقهرروزهی اسلحه توسط ایران به یمن دم بزنند و مدعی دخالت بیش از اندازه ایران شوند. در پایان آنچه مهم است این است که نوع و میزان تأثیرگذاری انقلاب ایران در کشورهای اسلامی بسته به میزان تجانس مذهبی، فرهنگی و... متفاوت بوده است و طیفی از تاثیرگذاری مستقیم و غیرمستقیم را در بر میگیرد.همچنین تلاش مغرضانه جهت محدود کردن صرف تأثیرگذاری انقلاب کبیر ایران بر بعد حضور نظامی و تسلیحاتی، نه تنها با واقعیتهای میدانی فاصله دارد، بلکه ما را از درک ابعاد قدرت نرم انقلاب اسلامی محروم میکند.
فاطمه سادات سجادی