بررسی نسبت صداوسیما با اعتماد عمومی
«در طول این چهل سال- و اکنون مانند همیشه- سیاست تبلیغی و رسانهای دشمن و فعّالترین برنامههای آن، مأیوسسازی مردم و حتّی مسئولان و مدیران ما از آینده است. خبرهای دروغ، تحلیلهای مغرضانه، وارونه نشان دادن واقعیّتها، پنهان کردن جلوههای امیدبخش، بزرگ کردن عیوب کوچک و کوچک نشان دادن یا انکار محسّنات بزرگ، برنامۀ همیشگی هزاران رسانۀ صوتی و تصویری و اینترنتی دشمنان ملّت ایران است.»
این جملات، بخشی از بیانیۀ گام دوم انقلاب است که توسط رهبر انقلاب خطاب به ملت ایران منتشر شده است و حکایت از محاصرۀ فرهنگی و رسانهای ایران دارد. در این میان، نقش صدا و سیما به عنوان میداندار اصلی مقابله با تبلیغات رسانهای و پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی، بیشتر از پیش مورد توجه قرار میگیرد؛ سازمانی که در چند سال اخیر خود آتشبیار معرکه بوده و آب به آسیاب دشمن ریخته است! در سالهای گذشته عملا شاهد بودهایم، ظرف اعتماد مردم که قطره قطره جمع شده است چگونه در اثر محافظهکاری و سهلانگاریها به ناگاه بر زمین ریخته و نیست و نابود گشته است. در دنیای امروز، ارزش و پشتوانۀ رسانهها به اعتماد مخاطبان آن است. نکتهای ساده که اغلب در صدا و سیما مورد غفلت واقع می شود. اما چه عواملی باعث میشود که مخاطب توسط صدا و سیما نادیده گرفته شود و به اعتماد او به رسانه خدشه وارد شود؟!
یکی از عوامل، وابستگی بودجه صدا و سیما به دولت است که باعث می شود این سازمان در مواردی حتی به سخنگوی آن تبدیل شده و بر ایرادات دولت سرپوش بگذارد. صدا و سیما به جای آن که صدای مردم را منعکس کند به دالان رفت و آمد عدهای خاص تبدیل شده که با قبیلهگرایی، خواهان حفظ سهم خود از این سازمان هستند و از رانت آن بهره میبرند. زمانی هم که با انتقاد و هشدارِ از دست رفتن اعتماد عمومی مواجه میشوند، دست به دامان اعداد و ارقامی واهی و غیرواقعی میشوند که تقریبا همۀ جمعیت ایران را مخاطب صدا و سیما میدانند!
مسئلۀ تاثیرگذار بعدی بر اعتماد عمومی، عدم سنجش اقتضائات و محتوا و فرم برخی برنامههای صدا و سیما است که تقلیدی ناشیانه از برنامههای رسانه های خارجی است. این اقدام باعث میشود که مخاطب به ضعف محتوایی این سازمان پی ببرد و آن را به عنوان کنشگر خلاق در نظر نگرفته و ادامۀ آن برنامههایی را دنبال کند که احتمالا به شکلی بهتر در رسانههای خارجی در حال پخش است. مسلما عدم توجه به فرهنگ بومی همزمان با تغییر ذائقۀ مردم، میتواند چنین پیامدهایی داشته باشد.
اما میتوان گفت بخش اخبار صدا و سیما اصلیترین جایی است که کُمیت صدا و سیما در آن لنگ زده و اعتماد عمومی بیشتر در آن ضربه دیده است. تا حدی که طبق افکارسنجی ها غالب قشر جوان و تحصیلکرده، اخبار را از آن پیگیری نمیکنند. این نتیجه، ماحصل عملکرد غیرحرفهای رسانۀ ملی است. صدا و سیما چون یک سازمان متعهد به اصول، باورها و آرمانهایی مشخص است، تصور میکند که نباید اخباری را پخش کند که منطبق با اصول این سازمان نیست. همین عامل باعث میشود که مخاطب بعد از مدتی احساس کند که اخبار یکسویه و تکبعدی ارائه میشوند و جایی برای هیچ صدا و پیام مخالفی وجود ندارد. در نهایت به همین سبب، مخاطب اعتماد خود را نسبت به رسانه از دست میدهد. علاوه بر این، عدم پوشش بهموقع اخبار و تأخیر در آن، اطلاعرسانی غیرواقع و نامرتبط با واقعیات جامعه، نادیده گرفتن بخشی از حقایق و یا کتمان بعضی وقایع مهم، ضربات دیگری را بر پیکرۀ اعتماد عمومی وارد میکند و مردم را به سمت شبکههای بیگانه سوق میدهد تا با پیگیری آنها بلکه بتوانند به زوایای پنهان قضایا پی برده و حرف های مورد نظرشان را بشنوند. به عبارتی، مردم در گیر و دار مشکلات اقتصادی خود باید سرد و گرم رسانهای را هم بچشند؛ یعنی با دیدن «بیست و سی» اندکی جوش زده و شعلهور شوند و با دیدن بی بی سی فارسی، آنچنان سرد و مأیوس شوند که دیگر هیچ انگیزهای برای زندگی کردن نداشته باشند!
معضل دیگری که اعتماد مردم به رسانۀ ملی را سلب می کند، کمبود گفتگو و آزاداندیشی در آن است؛ این گفتگو نه برای مردم مهیا است و نه نخبگان. صدای مردم از کف جامعه به بالا انتقال نمییابد و از آن سو مسئولین امر پیوسته با رویکردی از بالا به پایین خواهان مهندسی مردم هستند. گفتگوی بین نخبگان هم به ندرت صورت میگیرد؛ چرا که یا مسئله به صورت اساسی طرح نمیشود یا در صورت طرح، به توقیف برنامه و اخراج مجری و... ختم میشود!
بنابراین کسی که به دنبال تعریف و حل مسئله در صدا و سیما باشد یا باید دوستدار دولت باشد و ارزشهای نظام را به کنار نهد یا باید مغضوب دولت گردد و جل و پلاس خود را از رسانۀ ملی جمع کند. از این جهت صدا و سیما نه تنها در حل مسائل نقشی ایفا نمیکند، بلکه به مسائل و تنشهای دیگر دامن میزند.
این در حالیست که صدا و سیما امروز وظیفۀ خطیری برای مقابله با خیانتهای داخلی و فسادهای گوناگون دارد و باید توطئههای خارجی و تهدیدهای فرهنگی را خنثی کند. از آن گذشته رسانۀ ملی جایگاه غیرقابل انکاری در حرکت به سوی تمدن اسلامی و رسانهای کردن آرمانها و ارزشهای آن دارد. بنابراین صدا و سیما باید از کنج عزلت بیرون آمده و در میانۀ میدان حضور یابد و از این پس به مردم و اعتماد آنها بیشتر بها دهد. با تغییر ریاست این سازمان و انتصاب دکتر جبلّی انتظار میرود که علیرغم تمام مشکلات، در قدم اول اعتماد مردم ترمیم شود و مرجعیت رسانۀ ملی باز گردد. این امر میسر نمیشود مگر اینکه صدا و سیما آیینۀ تمامنمایی از نیازهای اقوام و اقشار مختلف مردم شود و با شکستن تبعیضها حقوق همۀ مردم را برآورده کند. با اتفاقات اخیر و پوشش سریع و کامل برخی اخبار نظیر حملۀ سایبری به جایگاههای سوخت، انعکاس انتصاب داماد شهردار تهران به عنوان مشاور او، اعتراض دانشجویان در نماز جمعه و... بارقه هایی از امید برای تغییر شرایط ایجاد شده که امیدواریم ادامهدار باشد.
/ فرزاد علیپور، کارشناسی علوم سیاسی