بررسی شرایط احتمال تاثیر و ایمنی از ضرر
در جلسات گذشته، گفتیم مراد از احتمال اثر، اعم از اثر فعلی و استقبالی است؛ یعنی اثری که ممکن است در آینده ایجاد شود.
اصلا هدف از نهی از منکر، رفع منکر نیست، بلکه دفع منکر است. وقتی کسی منکری را مرتکب شده، نهی از منکری که من می کنم، برای جلوگیری از تحقق منکر در آینده است؛ وگرنه این نهی از منکر، نسبت به گذشته و حال او که اثری ندارد.
مراد از شرط تاثیر هم همانطور که گفتیم، اعم است از اینکه تاثیر روی شخص فاعل منکر یا دیگران باشد؛ یعنی ممکن است روی فاعل منکر اثر نگذارد، اما روی دیگران موثر باشد.
حرکت امام حسین (ع) هم برای اثرگذاری استقبالی بود، و هم تاثیر بر دیگران. یا اینکه یزید، نوک پیکان نهی از منکر حضرت بود، اما این حرکت هرگز روی تو اثری نداشته، با این حال امام حسین (ع) می فرمایند که «حرکت من نهی از منکر است»
اما اگر نهی از منکر هیچ اثری نداشته باشد، نه فعلی نه استقبالی نه اثر روی فاعل منکر و نه دیگران، دیگر واجب نیست.
حرکت امام حسین اگرچه روی یزید موثر نبود، اما در جامعه اثر داشت و این اسلامی هم که ما امروز داریم، اثر همان نهی از منکر است.
علاوه بر طرح مسئله به روش بالا، روش دیگری هم وجود دارد و آن، «سنت» است که عبارت است از «قول، فعل و تقریر معصوم» به عبارت وقتی ما می بینیم که قیام حضرت تاثیر فعلی چندانی نداشت، می فهمیم که در نهی از منکر، اثر استقبالی هم مطرح است؛ چرا که خود حضرت می فرمایند این حرکت نمونه نهی از منکر است.
شرط دیگر در امر به معروف و نهی از منکر ، این است که ترس از ضرر نباشد.اما طبق مطالب جلسه گذشته، امام مطمئن بودند که انتهای حرکت ایشان شهادت و کشته شدن است که هیچ ضرر جانی بالاتر از این نیست.
در جواب این سوال، باید گفت که شرط ایمنی از ضرر مطلق نیست و حتی یکی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر، برخورد فیزیکی و یدی است. در اینجا، هم طبق موازین اصولی در فقه و هم یک سری ادلّه خاصه، و نیز خود حرکت امام که پیش از این گفتیم «حجت» است، مشخص می شود که این شرط مطلق نیست.
در بحث فقه، زمانی که دو حکم با هم تزاحم پیدا می کنند، «اهم و مهم» پیش می آید. یعنی اهم را می گیرند و مهم را کنار می گذارند. یعنی مثلاً در جایی که هم نهی از منکر، واجب است و هم ضرر دارد، باید دید که کدام مهم تر است.
البته بعداً خواهیم گفت که در این مورد، «فاعل منکر» ، «آمر به معروف و ناهی از منکر» و «خود معروف و منکر» در حکم تاثیرگذار است و اینگونه نیست که همه حالات با هم مساوی باشند. ممکن است قُبح یک منکر به اندازه ای باشد که حتی با وجود ضرر، نهی نکردن از آن ضرر بیشتری داشته باشد.
گفتیم که فعل معصوم هم حجت است. خود این حرکت امام که با وجود اطلاع رسمی ضرر، باز هم اعلام کردند که «من دارم نهی از منکر می کنم» هم گواه این است که با وجود ضرر جانی و مالی، امام این حرکت را کردند وگرنه با قطع به وجود ضرر جانی، نباید نهی از منکر میکردند. پس «ایمنی از ضرر»، مطلق نیست.
**(مطالب منتشر شده در این نوشته،برگرفته از کتاب «سلوک عاشورایی،امر به معروف و نهی از منکر» حاج آقا مجتبی تهرانی می باشد)