مراتب و درجات امر به معروف و نهی از منکر
در جلسات گذشته بحث کردیم که حرکت امام حسین (ع) از نظر موازین فقهی و برحسب ظاهر، بر دو شرط از شرایط ذکر شده در امر به معروف و نهی منکر، تطبیق پیدا نمی کند. یکی از این شرط ها موضوع احتمال تاثیر بود و دیگری، ایمنی از ضرر.
قبل از ذکر مراحل سه گانه امر به معروف و نهی از منکر، لازم است به یک نکته ای اشاره بکنم. حرام است که شخص مسلمان قلباً به عمل منکر دیگری راضی بشود و نیز واجب است که نسبت به منکر، کراهت داشته باشد.یعنی نه تنها نباید خوشحال بشود، بلکه باید بَدَش هم بیاید.
حقیقت توبه هم همین است. یعنی پشیمانی باید از درون باشد و اینکه بنا را بگذارد بر اینکه بعدا دوباره به آن گناه بازگشت نکند. اما توجه کنید که موردی که ذکر کردیم تحت عنوان «کراهت قلبی از منکر»، اساسا با «نهی از منکر قلبی» که یکی از مراحل سه گانه ی امر به معروف و نهی از منکر است، تفاوت دارد. این مورد(کراهت قلبی از منکر) خودش، یک حکم شرعی مستقل است و بر خلاف امر به معروف و نهی از منکر، مشروط به هیچ شرطی هم نیست.
امر به معروف و نهی از منکر، در سه مرحله تعریف می شود: قلبی، لسانی و یدی
در مرحله قلبی، بدون اینکه از دست یا زبانم استفاده کنم، کراهت خودم را اظهار می کنم. چگونه؟ این مورد درجات متعددی دارد. چه بسا با یک چشم بستن، طرف متوجه کار اشتباه خود بشود. درجات بعدی این حرکت، عبوس کردن چهره، پشت کردن، ترک مراوده و ... . اگر احتمال بدهم که همین کارها در او موثر است، واجب است که همین را انجام بدهم و کار به مراتب بعدی که زبانی و یدی است، نمی رسد. این رعایت کردن درجات و مراتب امر به معروف و نهی از منکر، همین است که مثلا اگر همین مرتبه اول که قلبی است، تاثیر دارد، باید همین را بگیری، اگر نه، نوبت به مرحله دوم و سوم می رسد.
در جایی که ابزارهای قلبی تأثیر نمی کند، کار به مرحله دوم یعنی زبانی می رسد.البته این مرحله هم دارای درجات است که مثلا با زبان نرم و لیّن و سخن با ملاطفت آغاز می شود و کم کم به تحکم و حتی تهدید می رسد.
نکته ای که در اینجا مطرح است، این است یزید به عنوان کسی که غاصب خلافت است، آیا امام حسین می دانستند کارشان روی او اثر ندارد یا خیر؟ حضرت می دانستند که کارشان روی او اثری ندارد و او از این منکر بزرگی که مرتکب شده، دست بر نمیدارد. پس چرا باز هم فرمودند که هدف از این قیام، امر به معروف و نهی از منکر است؟
برای پاسخ دادن به این نکته باید توجه داشت که آیا منظور از «اثر» در نهی از منکر، اثر حالی و فعلی است، یا اثر حالی و استقبالی؟ اثر استقبالی، یعنی اثری که در آینده بر این امر به معروف و نهی از منکر، مترتب می شود.
پاسخ این است که مراد از اثر، اعم از حالی و استقبالی است؛ یعنی اگر بدانم که این نهی از منکر، الان هیچ اثری ندارد ولی در آینده اثر می گذارد، باز هم واجب خواهد بود.
نکته بعدی این است که آیا نهی از منکر، مشخصا باید روی خود فاعل منکر اثر بگذارد، یا اگر روی او تاثیری نداشته باشد، اما روی دیگران اثر بگذارد، باز هم واجب است؟ پاسخ این نکته هم این است که همین که این امر و نهی، در سطح جامعه و روی بقیه موثر باشد، کافی است؛ حتی اگر روی فاعل منکر اثر گذار نباشد.
حال با نگاهی به حرکت امام حسین، امام گرچه می دانستند که حرکتشان روی یزید تاثیری نخواهد داشت، لکن یقین داشتند که این حرکت روی دیگران اثرگذار خواهد بود.
**(مطالب منتشر شده در این نوشته،برگرفته از کتاب «سلوک عاشورایی،امر به معروف و نهی از منکر» حاج آقا مجتبی تهرانی می باشد)