
«زن همانند کژدم است، (با این تفاوت) که گزیدنش شیرین است.»1
با شنیدن جملۀ بالا چه احساسی داریم و بی آنکه بدانیم راویِ آن کیست، چه تفسیری از آن خواهیم داشت؟
حال اگر بدانیم این جمله در نهج البلاغه آمده است چطور؟
ممکن است کسی بگوید این کلامی نادرست است، پس نمیتواند از علی(ع) نقل شده باشد. فردی دیگر ممکن است بگوید این کلام فینفسه نادرست است، اما بسته به شرایطی که نقل شده است میتواند بلااشکال باشد؛ پس احتمالاً از زبان علی(ع) نقل شده است. فرد دیگری ممکن است بگوید ظاهراً نادرست است، اما یقیناً حکمتی در آن نهفته که بر ما پوشیده است. فرد دیگری میتواند بگوید درست است؛ زیرا اشاره به سرشت متضاد زنانه دارد؛ پس سخن علی(ع) است و بالاخره فردی ممکن است بگوید تشخیص درستی یا نادرستی این سخن در قدرت ما نیست، همچنانکه تشخیص اعتبار این روایت؛ اما به راستی اگر سخن علی(ع) باشد، همینکه از زبان او گفته شده، پس درست است.
اکنون به این جمله بیندیشیم: «زن نیز مانند مرد میتواند عهدهدار خلافت شود.»2
آیا جملۀ یادشده گذشته از هر مرام و رویکردی، روشنفکرانه به نظر نمیرسد؟ اینکه به زنان اجازۀ رهبری جامعه داده شود (درحالی که در جامعۀ کنونیِ ما هنوز این امکان وجود ندارد)، پیشرفت محسوب نمیشود؟
حال اگر بدانیم این جمله از احکام فرقۀ سیاسی کلامی خوارج است چطور؟ فرقهای قشری که معتقد بود سورۀ یوسف از جعلیات قران است، زیرا داستانی عاشقانه را روایت میکند.
در اینجا نیز عیناً همان حالتها رخ میدهد. ممکن است کسی بگوید کلام درستی است؛ پس نمیتواند از زبان خوارج برآمده باشد. کسی دیگر ممکن است بگوید ظاهراً کلام درستی است؛ اما باید به موقعیتی نگریست که این کلام در آن نقل شده و نیاتی که راویان آن دارند. شاید فرد دیگری بگوید کلام نادرستی است؛ چون زنان به هیچ وجه شایستۀ رهبری نیستند؛ پس یقیناً منسوب به خوارج است و بالاخره ممکن است کسی بگوید تشخیص شایستگیِ زنان برای رهبری در صلاحیت ما نیست، همچنانکه تشخیص اعتبار این روایت؛ اما همینکه خوارج این سخن را میگویند، پس معلوم میشود که سخن نادرستی است.
اما کدامیک از تفاسیر یادشده در هریک از این دو مورد تفسیری معتبر است و چرا؟ اساساً ما با چه معیارهایی متن پیش روی خویش را تفسیر میکنیم؟ متن یعنی هر آنچه پیش روی ماست؛ هر پدیدهای که نیازمند مشارکتِ ما برای فهمیده شدن است: نوشتار، گفتار، انسان یا تمامیت زندگی.
شاید بسیاری چون من در زندگی روزمرۀ خویش با افرادی روبهرو شده باشند که مصرانه میکوشند به هر قیمتی که شده از نظام عقیدتی خود دفاع کنند و آن را تفسیری دقیق و منطبق با واقعیتهای متنی بشمارند که در برابر آنها وجود دارد. میتوانیم چنین افرادی را انسانهای عقیدتی بنامیم. انسانهای عقیدتی با الگوهای ذهنیِ خویش رفتاری ناموسی دارند و آن را چنان با متن بیرون از خویش منطبق میدانند که تغییر واقعیتهای بیرونی بهعنوان شواهدی ناقض هیچ تأثیری بر حمایت آنها از الگوی ذهنیِ پذیرفتهشده ندارد. آنها برای توجیهِ بهتر الگوی خویش علاوه بر تفسیر خیرهسرانۀ واقعیتهای بیرونی میکوشند تا جایی که ممکن است الگوی ذهنی خویش را از ارتباط با واقعیتهای بیرونی مصون نگاه دارند و گاهی حتی ارتباط آن را با بیرون کاملا قطع کنند. این افراد گویا نخست تصمیم میگیرند از عقیدهای دفاع کنند و سپس بهصورت گزینشی باورها و شواهدِ بیرونیِ گوناگون را در حمایت از ایدۀ خود و نفی ایدههای دیگر گلچین میکنند. دقیقاً همانند مردی که نخست زنی را از میان دیگر زنان انتخاب میکند و پس از آن، به وی برچسب ناموس میزند؛ سپس زمین و زمان را به هم میدوزد تا شواهدی برای اثبات قداست ناموس خویش و برتری آن بر زنان دیگر بیابد. همچنین همواره میکوشد او را در اندرونی خویش نگاه دارد تا مبادا آن قداست خیالی که برای وی ساخته است، در ارتباط با بیرون خدشهدار شود. انسانهای عقیدتی صرفاً انسانهای دینی نیستند و این اشتباه بزرگی است که آنها را معادل هم فرض کنیم. دین شاید فقط عرصهای باشد که اینها سرشت خویش را در آن بیپردهتر نشان میدهند. اساساً اصطلاح انسان عقیدتی بیشتر از آنکه مفهومی دینی، فلسفی یا اجتماعی باشد، مفهومی روانشناختی است. به همین دلیل، این افراد هنگامی که با الگوهای رفتاری خویش وارد عرصههای مختلفی چون دین، هنر، فلسفه، سیاست و جز آن میشوند، در وهلۀ نخست تبیینی روانشناختی لازم دارند و در مرحلۀ بعدی شاید تبیینی متناسب با حوزهای که در آن مدعی فعالیتاند. برای مثال فردی را در نظر بگیریم که به وجود آدمهای فضایی معتقد است و میپندارد این موجودات بیگانه قوانین کرۀ زمین را پیشاپیش وضع میکنند؛ پس هر بلایی ناشی از توطئۀ آنهاست و هر موهبتی ناشی از تدبیر آنها. چنین فردی اگر با دهها موردِ ابطالکنندۀ نظریۀ خویش برخورد کند، یعنی با دهها واقعیتی که بر نقش فعال آدمهای کرۀ زمین گواهی میدهد، باز هم توجیهی برای رویکرد خویش میتراشد. این فرد برای اینکه هرآنچه را در زمین اتفاق میافتد به حضور بیگانه نسبت دهد تنها کافی است یک نشانه از حضور اجنبی و درنتیجه یک دلیل در حمایت از دیدگاه خود بیابد. در اینجا بحث کردن با وی دربارۀ وجود داشتن یا نداشتن عناصر بیگانه که شاید مبحثی کیهانشناختی است بیهوده است و باید به وی بهصورت موردی روانشناختی نگریست که تبیین و مطالعهای روانشناسانه میطلبد.
انسانهای عقیدتی چنان ارتباط خویش را با واقعیتهای بیرون از دست میدهند که تقریباً هیچ کوششی از بیرون یا هیچ تغییری در واقعیت نمیتواند تفسیر آنها را تغییر دهد. معمولاً گفته میشود که دلیل این امر تا حدودی به ساختار ذهن و کارکرد مغز برمیگردد. ذهن انسان خواهان ثبات و پایداری است و به راحتی با یک الگوی ذهنی مشخص خو میگیرد. در چنین حالتی مغز میتواند با صرف انرژی کمتر امور بیرونی را تحلیل کند و در یک وضعیت قرارمندی احساس آرامش کند. ذهن تغییرات بیرونی را میبیند؛ اما تغییر الگوهای درونذهنی برای وی دشوار است؛ زیرا این کار صرف انرژی و تحمل یک دورۀ ناخوشایندِ گذار به حالت قرارمندیِ جدید را میطلبد. پس تلاش میکند در مقابل تغییرات بیرونی موضع بگیرد. در وضعیت موضعگیری، یا واقعیت بیرونی را متناسب با الگوی پیشینی خود توجیه میکند یا آن را انکار میکند؛ در واقع میکوشد تا ضرورتی نباشد، به تغییر تن ندهد. اما قاعدتاً هنگامی که تغییرات بیرونی زیاد میشود و ذهن از پس توجیه یا انکار آنها برنمیآید، به مرحلهای از تعارض درون و بیرون میرسد که دیگر نمیتواند فشار آن را تحمل کند؛ پس دریچۀ ذهن خویش را به سوی تغییرات بیرونی میگشاید. به طور کلی طبیعی است که ذهن یک انسان سالم در وهلۀ نخست در برابر تغییرات بیرونی مقاومت کند و تا زمانی که شدت این تغییرات کم باشد به ترمیم، تعدیل یا تغییر الگوهای ذهنی خویش دست نزند؛ زیرا تغییر مداومِ الگوهای ذهنی-رفتاری و قرار داشتن در یک حالت ذهنیِ ژلاتینی، وضعیتی ناآرام و ناخوشایند است. اما هنگامی که شدت تغییرات بیرونی زیاد میشود و روند این تغییرات، الگوهای درونذهنی را وادار به تغییر میکند، ذهن انسان سالم برای جلوگیری از فروپاشی، سیستم رفتاری خویش را تغییر میدهد و خود را با تغییرات محیطی جدید سازگار میکند. اینجاست که عملکرد انسانهای عقیدتی محل سؤال میشود. آنها در مقابل تغییرات بیرونی و تعارضات خویش مقاومتی عجیب نشان میدهند، به طوری که خود را شهیدِ متن پیش روی خود میپندارند و برای دفاع از آن تا لحظۀ فروپاشی و نابودی مطلق پیش میروند. آنها برای حمایت از الگوهای ذهنی خویش تفاسیری عجیب و غریب از واقعیتهای بیرونی ارائه میدهند که به هیچ روی سازگاری منطقی ندارد؛ اما جالب است که تعارضی که بین الگوهای درونذهنی و واقعیتهای برونذهنی آنها به وجود میآید معمولاً توانایی متوقف کردنشان را ندارد. انسانهای عقیدتی ظاهراً شبیه انسانهای قدرتمند و باایمانی هستند که میکوشند بار دفاع از ارزشهای جاویدان انسانی را که گویی نیازمند شهادتطلبی است بهتنهایی بر دوش کشند. از اینجاست که رفتار عجیب و بیمارگونۀ آنها رنگ و بوی مفاهیم اخلاقی میگیرد و دچار دگردیسی میشود. اینها آرام آرام با کمک مفاهیمی انتزاعی چون التزام، ایمان، مقاومت، آزادگی، شهامت، ایثار و مفاهیمی از این دست به افرادی بدل میشوند که خواسته یا ناخواسته خود را شایستۀ ستایش و تقدیر میدانند و دیگران را سزاوار نکوهش و کرنش در برابر خویش. افراد عادی جامعه نیز که معمولاً شیفتۀ استعلا و گریزان از اعتدالاند، فضا را برای بارور شدن این توهم باز میکنند و در نهایت اتفاقی که میافتد این است که مردانی که با الگوهای ذهنی خویش رفتاری ناموسی دارند و آن را به متن بیرونی تحمیل میکنند، در دید عموم به افرادی شجاع و شایستۀ ستایش بدل میشوند. اما آیا به راستی چنین افرادی شجاع و شایستۀ ستایشاند؟
بازگردیم به ابتدای متن. در آنجا پرسیدیم که ما در تفسیر یک متن چه میکنیم. فرض میکنیم متن ما، همانطوری که در بالا عنوان شد، متن معتبری است که در آن ما با کلامی ارزشمند مواجه میشویم. سؤال این است: ما چقدر در تفسیر این متن آزادانه عمل میکنیم؟ ممکن است کسی بگوید آزادی معنایی ندارد، زیرا ما همواره در قید محدودیتهایی هستیم که متن پیشرو برای ما تعیین میکند. در واقع متن کدهای تفسیری خویش را بر ما تحمیل میکند و ما در چگونگی تفسیر آزاد نیستیم؛ به اصطلاح تکثرِ تفسیر هیچ معنایی ندارد. این تفسیر را میتوان تفسیری واقعگرایانه نامید و در مقابل آن این اشکال را آورد: اگر متن به وضوح تمام حقیقت خویش برای مفسر خویش بازگو میکند، پس چرا مدعی هستیم که متنی بیرون از ما حضور دارد و ما در حال تفسیر آنیم. اساساً تفسیر متنی که حقیقت آن کاملاً روشن است و در آن هیچ ابهامی نیست معنایی ندارد. برعکسِ رویکرد واقعگرایانه، ممکن است کسی بگوید ما در تفسیر متن کاملاً آزادیم؛ زیرا هیچ متنی از حقیقت خویش به صراحت سخن نمیگوید و این مفسر است که حقیقت آن را معین میکند. اما مسئله اینجاست که اگر تفسیرِ کاملاً آزادانۀ یک متن معنایی داشته باشد، چگونه میتوان از حضور متنی بیرون از خویش سخن گفت و مدعی تفسیر آن متن شد. اگر باور داریم متنی بیرون از ماست، باید بپذیریم که واقعیتهای بیرونیِ آن متن تا اندازهای گسترۀ تفسیر ما را محدود میکند و اگر معتقدیم که متن بیرونی به هیچ روی گسترۀ تفسیر ما را محدود نمیکند، نمیتوانیم بگوییم که در حال تفسیر متنی بیرون از خویش هستیم. در اینجا معمولاً گفته میشود که آزادیِ تفسیر حدی دارد و ما در واقع در جایی بین تفسیر کاملاً واقعگرایانه و تفسیر کاملاً آزادانه قرار داریم. اما پرسش اصلی این است که آن حد کجاست و چه کسی آن را تعیین میکند.
واقعیت این است که ما همواره با واژۀ آزادی بازی میکنیم. به معنای دقیقتر، ما همواره از این مسئله که هرگز نمیتوان حدود آزادی تفسیر را تعیین کرد سوءاستفاده میکنیم. هنگامی که در مسند قدرت مینشینیم، از تفسیری بیشتر واقعگرایانه حمایت میکنیم؛ یعنی بر آنیم که متن، تفسیری سرراست دارد و آن هم تفسیری است که ما میگوییم؛ زیرا میدانیم اگر تفسیری واحد و یکدست از متن ارائه دهیم، به اتکای داشتن ابزار قدرت میتوانیم همگان را به پذیرش تفسیرِ خودمان وادار کنیم. اما هنگامی که در مسند منتقد مینشینیم، از تفسیر آزادانهتر حمایت میکنیم تا مطالبات خویش را به عرصۀ قدرت تحمیل کنیم. با وجود این، ما هیچوقت از تفسیر کاملاً آزادانه یا کاملاً واقعگرایانه حمایت نمیکنیم. آنکه در مسند قدرت مینشیند از تفسیر کاملاً واقعگرایانه حمایت نمیکند، نه به این دلیل که میداند تفسیر کاملاً واقعگرایانه از متن منطقاً ممکن نیست، بلکه به این دلیل که تفسیری تماماً واقعگرایانه موقعیت وی را تضعیف میکند. توضیح بیشتر اینکه هر متنی به صرف متن بودن ماهیتاً صامت است. اساساً ما زمانی در پی فهم و تفسیر متنی بر میآییم
که از پیش فرض کنیم آن متن به دلیل یا دلایلی از نیات خویش به صراحت سخن نمیگوید و از این رو نیازمند تفسیر و مفسر است. پس آنکه در مسند قدرت مینشیند از تفسیر تماماً واقعگرایانه حمایت نمیکند، زیرا در این صورت جایی برای وی و احکام صادره از او در دستگاه تفسیری نمیماند. در مقابل، آنکه در مسند انتقادی نیز مینشیند از تفسیر تماماً آزادانه حمایت نمیکند، نه به این دلیل که میپندارد تفسیر کاملا آزادانه منطقاً ناممکن است، بلکه به این دلیل که میداند روزی اگر بخواهد بر مسند قدرت بنشیند مجبور خواهد بود به تفسیر واقعگرایانه پناه برد. آنکه با نظر به تفسیر آزادانه، متن مقدس را رؤیای پیامبرانه تفسیر میکند شبیه جوانکی است که از متون مقدس عباراتی در حمایت از رقص و ساز و آواز استنباط میکند، یا دانشمندنمایی که از متون مقدس عباراتی در حمایت از محیط زیست و فیزیک کوانتم استخراج میکند. این تفاسیر عجیب و غریب و گاه مد روز تنها واکنشی است نابخردانه به تفاسیر واقعگرایانۀ جبهۀ مقابل که چنان متن مقدس را میخواند که گویا هر تفسیری به غیر از تفسیر او شرک مطلق است. هر دو گروه با وجود تفاوت در صورت، ماهیتاً شبیه هماند؛ زیرا هیچکدام به رویکرد ضدمنطقی تفسیر خویش نمیاندیشند. هیچ کدام به این پرسش پاسخ نمیدهند که اساساً با چه معیاری تفسیر خویش از متن را معتبر میدانند. تفاوتشان صرفاً این است که آنکه در مسند قدرت نشسته است تفسیر خویش را آشکار میکند و لاف وحدت میزند و آنکه در مسند منتقد مینشیند آن را پنهان میکند و لاف کثرت سر میدهد. هر دو گروه با موجودیت متن و مفهوم تفسیر بازی میکنند و هرگز به این نمیاندیشند که یک بار برای همیشه به حرمت متن هم که شده دست از بازی خویش بردارند و بپذیرند که هر دوی آنها همواره در حال تفسیر خویشاند؛ بپذیرند که آنها صرفاً خودشان را تفسیر میکنند و صرفاً برای دفاع از عقیدۀ خویش است که آسمان و ریسمان میبافند. آنها از دیوار کوتاه متن بالا میکشند؛ زیرا میترسند صریحاً با حقیقت خویش روبهرو شوند.
واقعیت این است که ما در رویارویی با هر متنی روایت خودمان را میشنویم و در نهایت خودمان را تفسیر میکنیم. اینکه ظاهراً در مناسبات فکری و عملی خویش به حضور بیرونی متن استناد میکنیم و مدعی هستیم که متن را تفسیر میکنیم به این دلیل است که از روبهرو شدن با خود و صراحت با خویشتن میهراسیم. ما همواره به دنبال تفسیر خودمانیم و تصمیم نهایی را خودمان میگیریم؛ اما به متن آویزان میشویم تا مسئولیت تصمیمهای خویش را نپذیریم. نه آن فردی که از متن تفاسیر عجیب و غریب ارائه میدهد انسان آزادهای است که به تضارب آراء تن میدهد، نه آن فردی که از متن تفسیری تکبعدی میدهد انسان حقیقتجویی که خود را برای حقیقت فدا میکند. هر دو دسته انسانهای هراسانی هستند که پس پشت متن پنهان میشوند تا با خویشتن خویش بیپرده روبهرو نشوند. هر دو میدانند که استناد به متن سنگر محکمی است که آنان را از روبهرو شدن با واقعیت خویش میرهاند.
وقتی علی(ع) در صفین میگفت قران ناطق منم و آنچه روی نیزههاست پوستی بیارزش است، شاید این پیام را میداد که در بنیان هر تفسیری انسانی حضور دارد که میتواند حد تفسیر را تا نفی موقت متن استعلا دهد. انسانی که میتواند ادعا کند خود آن متن، راوی برحقش و حتی فراتر از آن است. او میگفت من صدای این متن صامتم و ما در برابرش به همان متن صامت استناد کردیم تا به حکمیت وادارش کنیم. چرا؟ چون ما نه به دنبال حقیقت بودیم، نه روایتی درست از حقیقت. ما در واقع به دنبال تحمیل خویش بودیم و استناد به کتاب مقدس تنها به این دلیل بود که خودخواهی خویش را پنهان کنیم و مسئولیت عمل خویش را نپذیریم. ما میخواستیم و هنوز هم میخواهیم که کلام مقدس حضور داشته باشد و درِ تفسیر همچنان باز باشد، تا هیچ کس غیر از ما نتواند بگوید که حقیقت آن چیست. چه فایده ای دارد از حقیقتی دم زدن که حتی وقتی پیش روی ما می ایستد، او را نمیشناسیم؟ «اگرچه جهان را او آفریده بود، اما زمانی که به این جهان آمد کسی او را نشناخت.»1 اگر خدای حقیقت همچون مسیح در قالب انسان روبهروی ما بایستد، او را انکار میکنیم؛ زیرا میپنداریم خدای محسوس و ملموس نمیتواند خدا باشد. ما در واقع خدایی نامحسوس میخواهیم تا هر زمان که لازم شد با این توجیه که شناختِ امرِ نامحسوس ممکن نیست، آن را انکار کنیم. ما متنی میخواهیم که حقیقت آن نامعلوم و درِ تفسیر آن همواره باز باشد، نه به این دلیل که شیفتۀ حقیقت آن متنیم، بلکه میخواهیم هر زمان که فرصتی دست داد تفسیر دیگری را انکار و تفسیر خویش را تحمیل کنیم. در واقع از یک سو میخواهیم حقیقتمان نامحسوس باشد و از سوی دیگر میگوییم که شناختن حقیقت نامحسوس دشوار است. ما در ظاهر شبیه کودکان نابالغی هستیم که صرفاً بهانهجویی میکنند و با اشاره به حقیقت جاودانی که نمیدانند چیست هر آنچه پیشکششان میکنند دور میاندازند؛ اما در باطن کودکان لوس، خودخواه و زیادهخواهی هستیم که از ترفند حقیقت نامعلوم استفاده میکنند تا در موعد مقرر خواستۀ خود را به جای حقیقت به والدین ناآگاهشان تحمیل کنند.
انسانهای عقیدتی، انسانهایی که همواره لاف حقیقت جاودان میزنند و بر آناند که تفسیر آنها حقیقت متن را بازگو میکند، نه فقط افرادی هراسان که افرادی قدرتطلبند. اساساً قدرتطلبی و خشم آن سوی سکۀ ترس و هراس است. آنان فرصتطلبانی هستند که بر طبل حقیقت متن میکوبند تا در موعد مقرر بگویند ما آن حقیقتی هستیم که همه به دنبال آناند و با این ترفند ما را به پیروی از خویش وادار کنند. آنان افراد مسئولیتناپذیری هستند. دست از سر متن برنمیدارند، چون میدانند بالا رفتن از دیوار کوتاه و صامت متن آنان را از ایستادن بر پاهای خودشان بینیاز میکند. آنان همواره متن مقدس را پیش میکشند، چون میدانند پنهان شدن پس پشت متن سنگر مستحکمی است برای نپذیرفتن آنچه صرفاً نمیخواهند بپذیرند.
برای دانلود نسخه کامل ماهنامه اینجا کلیک کنید.
مارا درشبکههای اجتماعی دنبال کنید:
instagram:baraye_farda
telegram:@barayefardaa