سلام، درود و خوشامد به تمامی خوانندگان عزیز و به قسمت اول سری مقاله «بیفرهنگ» خوش آمدید. من بامدادم، نویسندهی این مقاله، و در این قسمت میخوام به موضوعی برسیم که بیشتر از همه من رو آزار میده: جهانهای فانتزی ایران.
قبل از شروع به نقد، اول باید ببینیم یک جهان فانتزی واقعاً چیه. بهطور خلاصه، جهان فانتزی یک جهانیه که اتفاقات غیرطبیعی در اون اتفاق میافته که علتهای جادوییای دارن و با علم و واقعیت جهان ما قابل توضیح نیستند. به شخصه این نظر رو هم دارم که جهانهای فانتزی باید ما رو وارد جهانی غریبه، دور از جهان واقعی خودمون، کنند. ما رو وارد جهانی کنند که دوباره همهچیز رو از اول یاد بگیریم و از جهان راستین خودمون کنده بشیم. نمیگم که باید ذاتاً در جهانی دیگر باشه، فقط اینکه حس غریبی داشته باشه.
حالا که نظر من و توضیح مختصری از فانتزی رو میدونیم، بریم سراغ نقد اصلی من.
چندین تا از کتابهای فانتزی ایرانی که من خوندم، موضوعات غریب بسیار کمی دارن. استفاده از تاریخ، اسطوره و افسانههای کشورمون در کتابهای فانتزی ایرانی زیاده. درست که این یک ژانر بسیار معروفه (فانتزی تاریخی یا Historical Fantasy)، ولی از نظر من کمتر باید از اون استفاده بشه. اشتباه نگیرید: من با فانتزی تاریخی مخالف نیستم؛ مشکل من وابستگی بیش از حد به عناصر شناختهشدهی ایرانی در کتابهاست.
دو چیزی که بیشتر از همه دیدهام که استفاده میکنند، دیوها و سیمرغ هستند. درست که هر دوی اونها موجوداتی تخیلی هستند، ولی استفادهی بسیار از اونها، از جذابیتشون کم کرده است. دیوها و سیمرغ در داستانهای هزاران سالهی ایرانی بودهاند تا به الان. شاید بگید چرا استفادهی بیش از حد از اونها، از جذابیتشون کم میکنه؟ خب، مشکل من استفادهی بیش از حد از اونها نیست، بلکه استفادهی بیش از حد از همون موضوعه.
بیاید اژدهاها رو در نظر بگیریم؛ موجوداتی افسانهای در اسطورههای چین که تبدیل به یکی از معروفترین موجودات فانتزی شدهاند. اژدهاها، مانند سیمرغ، موجوداتی افسانهای هستند، ولی تقریباً در تمامی کتابهایی که خوندم، ویژگی جذابی به اونها اضافه شده که جذابیتی خاص به اونها میده. موجودات ایرانی، مانند همون دیو و سیمرغ، در تمامی کتابهایی که من خواندم ویژگیهای تقریباً مشابهی دارن و نمیشه گفت که چه فرقی با هم دارند.
البته نقد من فقط راجع به موجودات تخیلی نیست. کتابهای فانتزی ایرانی معمولاً در ایران اتفاق میافتند که میشه گفت بزرگترین نقد من است. فانتزی باید حس غریبی بده و وقتی میبینم تقریباً تمامی کتابهای فانتزی ایرانی که خواندهتم در خود ایران هستند، اون حس غریبی که دنبالش هستم رو پیدا نمیکنم. فانتزی بومی بد نیست، ولی بیش از حد به اون تکیه داده شده است.
«پتشخوآرگر»، کتاب آقای آرمان آرین، یکی از کتابهایی هست که من خوندم و میتونم بگم نزدیکترین سری کتاب به فانتزیای هست که میخوام بیشتر در ایران ببینم، چون یک حس غریب بسیار خوبی رو ایجاد میکنه. ولی در این کتاب، اتفاقات در ایران هستند و فرهنگ ایران بسیار دیده میشه و حتی موجودات تخیلی ایرانی هم زیاد دیده میشن. درست، آقای آرین هدفشون این بود که همچنین کتابی بنویسند و من کاملاً به اون احترام میذارم.
میتونم ببینم چرا جهانهای فانتزی ایرانی از گذشته دور نمیشن. نویسندگان گذشتهی ما، جهانهایی انقدر غنی برای ما گذاشتند که بهراستی استفاده از اونها لذت بالایی داره. و سادهتر هم هست؛ خودم هم با این سؤال زیاد روبهرو میشم که: چرا جهان دیگری درست کنم وقتی جهانهایی به این بزرگی هستند؟ ولی به نظرم باید سعی کنیم که فانتزی مدرن کشورمون رو از تاریخ و اسطورههامون دور کنیم.
ایران یک فرهنگ ادبی و نویسندگی غنی داره؛ یکی از علتهای شناخته شدن مردم ایران در کل کشور، اشعار و کتابهامونه. پس این فرهنگ نویسندگی کاملاً پتانسیل خلق جهانهایی کاملاً نو رو داره. ما ایرانیها بدون هیچ مشکلی میتونیم داستانهای خارقالعاده درست کنیم؛ با اینکه نقدهای بسیاری به فانتزی ایرانی دارم، هیچوقت نمیتونم مشکلی به داستانهای اونها بگیرم. پس ما که میتونیم همچنین داستانهایی خلق کنیم، بهتره که از اسطوره، افسانه و تاریخ برای ساخت جهان دور بشیم و جهانهایی که فقط در تخیل خودمون وجود دارن رو درست کنیم.