علویه خانم و ولنگاری عنوان یکی از قصههای صادق هدایت است؛ قصهای به نسبت کوتاه از ماجرای گروهی که در اواخر دوره قاجار عازم زیارت امام رضا هستند. قصه در ظاهر ساده اما به واقع تو در تو و لایه لایه. صادق هدایت در قصهپردازی خود به شکل اعجابانگیزی فرهنگ عامه آن دوران را به تصویر میکشد؛ سنتها، فضاهای جامعه فرودست، آرزوها و مصائب جامعه آن دوران با قدرتی ستودنی به تصویر کشیده شده است. هدایت در این اثر تلاش میکند دین عامیانه آن دوران را با خلق شخصیتهای مختلف نظیر پردهخوان و روایت قصههایی دینی از زبان نقال به تصویر بکشد که الحق در این کار توانا ظاهر شده است. صادق هدایت نشان میدهد دین عامیانه چطور کارکردهای خاص خودش را دارد و چطور میتواند یک سفر زیارتی با چالشهای مذهبی همراه باشد و چطور دین در اقشار فرودست و حاشیه نشین میتواند نمودهای عجیب داشته باشد.

زبان هدایت در این داستان، صریح، خشن و پرشتاب و پرخاشگرانه است. شخصیتها بینهایت رک و بیپرده با یکدیگر گفتو گو میکنند. شخصیتهای داستان پرخاشگر، سلطهجو، لجوج، فضول و هتاک و حتی از نظر اخلاقی مبهم و رازآلود هستند. رک گویی و پرخاشگری شخصیتها پاسخی به احوالات روانشناختی آنها است. هدایت در این اثر نشان میدهد جامعه ایرانی پرخاشگر و عصبانی است. شاید یکی از نقاط برجسته نگاه هدایت در این قصه، انگشت گذاشتن بر همین خصلت جامعه آن زمان -و شاید اکنون- باشد؛ خصیصهای که کمتر کسی جسارت بیان آن را دارد. تقریبا تمامی شخصیتها با هتاکی و توهینهای جنسی عصبانیت و پرخاشگری خودشان را بروز میدهند. پاسخی که اکنون نیز در کوچه و خیابان خود را بروز داده و جامعه ایران در مواقع پرخاشگری، با هتاکی جنسی خشم خود را نشان میدهند. افراد از نظر قواعد اخلاقی شخصیتی مبهم و رازآلود دارند اما وقتی درباره رفتار آنها پرسشی مطرح میشود آن را با فحاشی و پرخاشگری جواب میدهند. ترسیم یک جامعه عصبانی. خشونتی که بر خلاف کلیشه متداول رمان نویسان روشنفکر، تقابل جامعه و نمایندگان حاکمیت نیست؛ بلکه خشونت مردم علیه یکدیگر است.
علویه خانم کتابی کوتاه و دقیق است. هرچند جزو آثار ممتاز هدایت دستهبندی نمیشود اما کتابی خواندنی و تامل برانگیز است. تمامی اجزاء دقیق و درست سر جای خود نشستهاند. علیرغم لحن رک گفتو گوها اما همه آن فحشها و رکگوییها دقیقا در جایی که باید استفاده شدهاند و به داستان قوت بخشیدهاند.
به نظرم موقع خواندن این اثر باید به نگاه عمیق صادق هدایت در لایههای مختلف اجتماعی دقیق شد. هدایت در خانوادهای متمول رشد کرده است و با اقشار حاشیه نشین و فقیر ارتباط عمیق و طولانیای نداشته است اما گویی هدایت برای نگارش رمانهای خود سالها لایههای مختلف جامعه را رصد میکرده و جزئیترین رفتارها و کنشها آنها از قبیل حرفزدنها، کنایهها، فحشها، نفرینها و شخصیتهای مختلف این اقشار را موشکافی کرده و همین دقت نظر هدایت، اثر او را جذاب کرده است.