پیمان ابراهیم (Abraham Accords) مجموعهای از توافقنامههای عادیسازی روابط دیپلماتیک است که در سالهای 2020 و 2021، در دوره اول ریاستجمهوری دونالد ترامپ، با میانجیگری ایالات متحده بین اسرائیل و چهار کشور با اکثریت مسلمان (امارات متحده عربی، بحرین، سودان و مراکش) امضا شد. این پیمانها با هدف تقویت همکاریهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و نظامی بین این کشورها و اسرائیل شکل گرفتند و به عنوان بخشی از استراتژی ایالات متحده برای ایجاد یک نظم منطقهای جدید در خاورمیانه و تضمین امنیت و ثبات اسرائیل معرفی شدند. نام "ابراهیم" به اشتراکات تاریخی و مذهبی ادیان ابراهیمی (اسلام، مسیحیت و یهودیت) اشاره دارد و هدف آن ترویج صلح و همکاری منطقهای عنوان شده است. پیمان ابراهیم فراتر از عادیسازی روابط دیپلماتیک، شامل توافقهایی در زمینههای تجارت، فناوری، انرژی، کشاورزی، و همکاریهای نظامی و اطلاعاتی است. این توافقها به دنبال ایجاد یک ائتلاف منطقهای تحت هدایت آمریکا هستند که اسرائیل را به عنوان یک بازیگر کلیدی در منطقه تقویت کرده و نفوذ کشورهای مخالف این روند، بهویژه ایران، را محدود کند.
مشکلات پیمان ابراهیم برای ایران پیمان ابراهیم به دلایل متعدد برای جمهوری اسلامی ایران چالشبرانگیز است و میتواند مشکلات سیاسی، امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی برای این کشور ایجاد کند. در ادامه، این مشکلات به صورت دقیق و منظم بررسی میشوند:
۱. تقویت موقعیت اسرائیل در منطقه و محاصره ژئوپلیتیکی ایران:
پیوستن کشورهای همسایه ایران، مانند آذربایجان و احتمالاً کشورهای آسیای مرکزی (مانند ترکمنستان)، به پیمان ابراهیم، حضور اسرائیل را در نزدیکی مرزهای ایران تقویت میکند. بهویژه، روابط نزدیک آذربایجان با اسرائیل، که شامل خرید تسلیحات و همکاریهای اطلاعاتی است، میتواند به ایجاد پایگاههای شنود و اطلاعاتی اسرائیل در نزدیکی مرزهای شمالی ایران منجر شود. این امر به معنای محاصره ژئوپلیتیکی ایران از سمت شمال، علاوه بر حضور اسرائیل در خلیج فارس (از طریق امارات و بحرین)، است. - این حضور میتواند توانایی ایران برای تأثیرگذاری بر تحولات منطقهای را محدود کند و فشارهای امنیتی و نظامی بر تهران را افزایش دهد.
۲. کاهش نفوذ منطقهای ایران:
پیمان ابراهیم با ایجاد یک ائتلاف منطقهای تحت حمایت آمریکا، به دنبال تضعیف محور مقاومت (شامل ایران، سوریه، حزبالله لبنان و گروههای مقاومت فلسطینی) است. این پیمان با تقویت همکاریهای نظامی و اطلاعاتی بین اسرائیل و کشورهای عضو، توان عملیاتی ایران در مقابله با اسرائیل را کاهش میدهد.
پیوستن کشورهای مسلماننشین به این پیمان، بهویژه کشورهایی با روابط تاریخی با ایران (مانند ترکمنستان)، میتواند به انزوای دیپلماتیک ایران منجر شود و توانایی تهران برای ایجاد اتحادهای منطقهای را تضعیف کند.
۳. چالشهای اقتصادی و تجاری:
پیمان ابراهیم با تسهیل تجارت و سرمایهگذاری بین کشورهای عضو و اسرائیل، میتواند مسیرهای تجاری منطقهای را به نفع اسرائیل و متحدانش تغییر دهد. این امر ممکن است ایران را از دسترسی به بازارهای منطقهای، بهویژه در قفقاز و آسیای مرکزی، محروم کند.
به عنوان مثال، توسعه کریدورهای ترانزیتی تحت کنترل آمریکا (مانند کریدور زنگزور یا "مسیر ترامپ") میتواند مسیرهای تجاری ایران با اروپا و آسیای مرکزی را تحت تأثیر قرار دهد و وابستگی کشورهای منطقه به ایران را کاهش دهد.
۴. افزایش فشارهای سیاسی و دیپلماتیک:
گسترش پیمان ابراهیم به کشورهای غیرعرب مانند آذربایجان، میتواند به کاهش مشروعیت مواضع ضداسرائیلی ایران در میان کشورهای اسلامی منجر شود. این امر فشار دیپلماتیک بر ایران را افزایش میدهد، بهویژه در سازمانهایی مانند سازمان همکاری اسلامی.
همچنین، حمایت آمریکا از کشورهای عضو پیمان ابراهیم (از طریق کمکهای اقتصادی و نظامی) میتواند کشورهای منطقه را به سمت دوری از ایران و نزدیکی به محور آمریکا-اسرائیل سوق دهد.
۵. چالشهای امنیتی داخلی و منطقهای:
ایران نگران است که نزدیکی کشورهای همسایه به اسرائیل، بهویژه در قفقاز، به افزایش فعالیتهای جاسوسی و خرابکارانه علیه ایران منجر شود. به عنوان مثال، گزارشهایی از همکاریهای اطلاعاتی اسرائیل و آذربایجان در جریان جنگ قرهباغ در سال 2020 وجود دارد که ایران را نگران کرده است.
این پیمان میتواند به تقویت گروههای مخالف ایران در منطقه، از جمله در میان اقلیتهای قومی در داخل ایران، منجر شود، بهویژه با توجه به روابط نزدیک آذربایجان با گروههای پانترکیست.
۶.تضاد با منافع ملی ایران در قفقاز:
ایران به شدت نسبت به دخالت قدرتهای خارجی در قفقاز حساس است، زیرا این منطقه به دلیل هممرزی با ایران و اهمیت ژئوپلیتیکی آن، مستقیماً بر امنیت ملی ایران تأثیر میگذارد. پیمان ابراهیم با تقویت حضور آمریکا و اسرائیل در قفقاز، میتواند به تغییر موازنه قدرت در این منطقه به ضرر ایران منجر شود.
نقش توافق صلح ارمنستان و آذربایجان در پیمان ابراهیم توافق صلح بین ارمنستان و آذربایجان که در اوت 2025 با میانجیگری آمریکا در کاخ سفید امضا شد، نقش مهمی در پیشبرد اهداف پیمان ابراهیم دارد. این توافق نه تنها به پایان دههها مناقشه بین دو کشور کمک کرده، بلکه به عنوان یک پیششرط برای گسترش پیمان ابراهیم به منطقه قفقاز و آسیای مرکزی عمل میکند. در ادامه، جزئیات این نقش به صورت دقیق بررسی میشود:
۱. پیششرط برای پیوستن آذربایجان به پیمان ابراهیم:
منابع متعدد، از جمله گزارشهای رویترز، نشان میدهند که دولت آمریکا صلح بین آذربایجان و ارمنستان را پیششرطی برای پیوستن آذربایجان به پیمان ابراهیم میداند. این توافق با حل مناقشه قرهباغ و ایجاد ثبات در قفقاز، زمینه را برای گسترش روابط دیپلماتیک و نظامی آذربایجان با اسرائیل فراهم میکند.
پیوستن آذربایجان به پیمان ابراهیم، به دلیل موقعیت استراتژیک این کشور در نزدیکی ایران و روابط نزدیکش با اسرائیل (از جمله خرید تسلیحات پیشرفته و همکاریهای اطلاعاتی)، میتواند به تقویت جایگاه اسرائیل در منطقه منجر شود.
۲. ایجاد کریدور ترانزیتی تحت کنترل آمریکا (مسیر ترامپ):
یکی از بندهای کلیدی توافق صلح، واگذاری حقوق انحصاری توسعه کریدور ترانزیتی زنگزور (که به "مسیر ترامپ برای صلح و رونق بینالمللی" یا TRIPP نامگذاری شده) به ایالات متحده است. این کریدور، سرزمین اصلی آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقه نخجوان متصل میکند و شامل خطوط راهآهن، خطوط لوله نفت و گاز، و فیبر نوری است.
این کریدور نه تنها تجارت منطقهای را تسهیل میکند، بلکه با مدیریت شرکتهای خصوصی تحت نظارت آمریکا، نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایالات متحده در قفقاز را تقویت میکند. این امر به طور غیرمستقیم اهداف پیمان ابراهیم را پیش میبرد، زیرا مسیرهای ترانزیتی جدید میتوانند کشورهای منطقه را به سمت همکاری با اسرائیل و آمریکا سوق دهند.
۳. کاهش نفوذ رقبای منطقهای (ایران و روسیه):
توافق صلح با کنار زدن گروه مینسک (که شامل روسیه، فرانسه و آمریکا بود) و کاهش نقش روسیه در قفقاز، نفوذ مسکو را در این منطقه کاهش داده است. این امر به نفع اهداف پیمان ابراهیم است، زیرا ایران و روسیه به عنوان مخالفان اصلی این پیمان در منطقه شناخته میشوند.
با کاهش وابستگی ارمنستان به روسیه و حرکت ایروان به سمت غرب، این توافق میتواند زمینه را برای نزدیکی ارمنستان به کشورهای عضو پیمان ابراهیم فراهم کند، حتی اگر به صورت غیرمستقیم.
۴. تقویت همکاریهای اقتصادی و نظامی:
توافق صلح شامل تعهداتی برای توسعه زیرساختها توسط شرکتهای آمریکایی در ارمنستان و آذربایجان است. این همکاریها میتوانند به تقویت روابط اقتصادی و نظامی این کشورها با آمریکا و اسرائیل منجر شوند، که یکی از اهداف اصلی پیمان ابراهیم است.
به عنوان مثال، لغو محدودیتهای همکاری دفاعی آمریکا با آذربایجان، که در این توافق ذکر شده، میتواند به افزایش فروش تسلیحات و همکاریهای نظامی با اسرائیل منجر شود.
۵. نمادگرایی دیپلماتیک و گسترش پیمان به کشورهای غیرعرب:
پیوستن احتمالی آذربایجان، به عنوان یک کشور غیرعرب با اکثریت شیعه، به پیمان ابراهیم، یک دستاورد نمادین برای اسرائیل و آمریکا محسوب میشود. این امر میتواند دیگر کشورهای آسیای مرکزی (مانند ترکمنستان، قزاقستان و ازبکستان) را که روابط دیرینهای با اسرائیل دارند، به پیوستن به این پیمان ترغیب کند.
این گسترش، نظم منطقهای تحت هدایت آمریکا را تقویت کرده و فشار بر ایران را از طریق ایجاد یک ائتلاف گستردهتر افزایش میدهد.
واکنش ایران به توافق صلح و پیمان ابراهیم ایران ضمن استقبال از صلح بین ارمنستان و آذربایجان، نگرانیهای جدی خود را نسبت به دخالتهای خارجی، بهویژه از سوی آمریکا و اسرائیل، در قفقاز ابراز کرده است. وزارت امور خارجه ایران در بیانیهای اعلام کرد که هرگونه مداخله خارجی که مخل امنیت و ثبات منطقه باشد، برای ایران غیرقابل قبول است. همچنین، مشاور سیاسی رئیسجمهور ایران تأکید کرد که تهران نسبت به طرحهایی که قدرتهای فرامنطقهای را وارد سازوکارهای امنیتی و ژئوپلیتیکی قفقاز کند، حساس است و هشدار داده که این اقدامات میتواند به تشدید تنش منجر شود. ایران معتقد است که ایجاد مسیرهای ارتباطی و رفع انسداد مواصلاتی باید در چارچوب منافع متقابل و بدون مداخله خارجی باشد.
تهران همچنین از سازوکار منطقهای 3+3 (شامل ایران، روسیه، ترکیه، آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) حمایت میکند تا از نفوذ قدرتهای خارجی در قفقاز جلوگیری کند.
پیمان ابراهیم به عنوان ابزاری برای تقویت نفوذ آمریکا و اسرائیل در منطقه، چالشهای متعددی برای ایران ایجاد میکند، از جمله محاصره ژئوپلیتیکی، کاهش نفوذ منطقهای، و محدودیتهای اقتصادی و تجاری. توافق صلح ارمنستان و آذربایجان با میانجیگری آمریکا، با ایجاد ثبات در قفقاز، واگذاری کریدور ترانزیتی به آمریکا، و زمینهسازی برای پیوستن آذربایجان به پیمان ابراهیم، به طور مستقیم و غیرمستقیم اهداف این پیمان را پیش میبرد. این تحولات میتوانند موازنه قدرت در منطقه را به ضرر ایران تغییر دهند و نیازمند واکنشهای دیپلماتیک و استراتژیک دقیق از سوی تهران هستند.
((معاونت بین الملل بسیج دانشجویی استان همدان))
