وضع بشر

اطلاعات عمومی کتاب

نام کتاب: وضع بشر

نویسنده: هانا آرنت

مترجم: مسعود علیا

انتشارات ققنوس

چاپ دوم: 1390

487 صفحه

وضع بشر را سال 92 خریده بودم. 8 سال پیش. یک بار همان سالها جسارت کردم به خواندنش که تلاش نافرجامی بود. فراتر از حد من دشوار بود و نیمه رهایش کردم. بعد از 7 سال دوباره سال گذشته رفتم سراغش و در رودربایستی خودم تمامش کردم. یکی از دشوارترین، پیچیده ترین و قطعا انتزاعی ترین کتاب بود که خوانده ام.

در این کتاب آرنت نه قصه می گوید، نه تاریخ و نه حتی برای توضیح بیشتر اندیشه هایش مثالی می زند. نزدیک به 500 صفحه انتزاع محض با نثری سنگین و پر از اصطلاحات تخصصی جامعه شناسی سیاسی. آنچه می نویسم برداشت بسیار سطحی و ناقص خودم است از آنچه در کتاب آمده. بخشی از کتاب را قطعا نفهمیده ام، بخشی را فراموش کرده ام و برای نوشتن یک متن بهتر باید جاهای بیشتری را عینا از کتاب نقل کنم که توان و حوصله اش نیست.

همان طور که از عنوان کتاب بر می آید کتاب تاملاتی است بر بنیادی ترین مفاهیم بشری و آرنت سعی دارد با بازتعریف لغات تمایز مفاهیمی را که لغات به آنها دلالت می کنند بیان کند. اندیشه اصلی بر تقسیم بندی فعالیت های بشری به این سه نوع است:

زحمت، کار و تلاش.

زحمت (labor) خیلی وقت ها در فارسی همان کار ترجمه می شود. اما آرنت آن را در مقایسه و در تمایز با کار (work) بیان کرده است. زحمت ناظر به آن دسته از فعالیت های بشری است که مستقیم معطوف به زیستن است. کف هرم مازلو. فعالیت های ما برای خوردن، خوابیدن، زنده ماندن و از این قبیل. در واقع هر فعالیتی می کنیم که اگر نکنیم حیات ما به خطر می افتد زحمت است. حاصل زحمت ماندگار نیست و همان وقتی که زحمت می کشیم مصرف می شود.

کار اما بیشتر نزدیک به آن چیزی است که ما صنعت می خوانیمش. فعالتی معطوف به ساختن اشیایی که ماندگارند. ماندگارتر از خود انسان. نتیجه کار لازمه ی ضروری زندگی نیست، اما اشیایی ساخته می شوند که جهان محل سکونت ما را می سازند. ما از طریق این جهان مصنوع احساس می کنیم که زمین خانه ماست، آشناست و با دیگران از این طریق ارتباط برقرار می کنیم.

اخرین فعالیت مهم بشری اما عمل (Action) است. و زندگی وقف عمل (vita activa) که از عبارت های کلیدی کتاب است ویژگی انسان مدنی و سیاسی است. عمل تنها فعلی است که میان انسان و اشیا نیست، مستقیما و بدون واسط و نیاز به اشیا بین انسان ها برقرار می شود.

اگر به یونان باستان برگردیم شاید بتوان این تمایز را بهتر توضیح داد. بردگان کسانی هستند زحمت می کشند. آنها هر چه می کنند برای این است که غذا و جای خواب داشته باشند و کشته نشوند.

صنعتگران و هنرمندان کار می کنند. آنها جهان آشنای ما را می سازند. آثاری پدید می آورند که «استفاده» می شوند اما «مصرف» نمی شوند و باقی می مانند.

و در بالاترین سطح مردان آزاد شهرند، اهل سیاست، کسانی که دغدغه زنده ماندن ندارند و به فعالیت در محیط عمومی می پردازند. در واقع آنها برده داری می کردند تا دغدغه معاش نداشته باشند، زحمت نکشند تا بتوانند دست به عمل بزنند. در سلسله مراتب بشری زحمت فروترین و عمل بالاترین دست را داشت. بردگان بودند که هر چی میکردند معطوف به فعالیت های زیستن بود، فرومایگان!

اما با گذشت زمان این سلسله مراتب برعکس شد. با اختراع پول و اوج گیری مالکیت خصوصی. تمام فعالیت های بشری معطوف به کسب در آمد و پول شد. یعنی هدف از تمامی کارها اقداماتی شد که منجر به زیستن شود، نه ساخت جهانی از اشیای ماندگار یا عملی بین انسان ها.

آرنت می گوید که ما نتوانستیم طبقه زحمتکش را رهایی بخشیم، بلکه فعالیت زحمت را رهایی دادیم و آن را از یک کار پسن مخصوص بردگان به یک فعالیت والای بشری ارتقا دادیم. همه ی ما زحمتکش شده ایم.

«ما در جامعه مصرف کنندگان به سر می بریم، و چون همان طور که دیدیم، زحمت و مصرف تنها دو مرحله روندی واحدند که ضرورت زندگی آنرا بر آدمی تحمیل می کند، این گفته تنها تعبیر دیگری است از اینکه ما در جامعه زحمتکشان به سر می بریم. این جامعه نه راه راهیی طبقات زحمتکش بلکه از طریق رهایی خود فعالیت زحمت، که قرن ها قبل از رهایی سیاسی زحمتکشات روی داد، پدید آمد[…] ما نقریبا موفق شده ایم همه فعالیت های بشری را به سطح فصل مشترکی به نام تامین ضروریات و حوایج زندگی و تدارک وفور و فراوانی آنها فرو بکاهیم و همتراز کنیم. هر چه می کنیم قرار است بخاطر امرار معاش باشد. […] تنها استثنایی که جامعه مایل است بپذیرد هنرمند است […]یگانه اهل کاری که در جامعه ای زحمتکشان باقی مانده است. […]

برای سلب اعتبار و باور پذیری این تعبیری که انسان مدرن از خود می کند، شاید بد نباشد که به یاد آوریم پیش از تمدن ما همه تمدن ها ترجیح می دادند با افلاطون همداستان باشند که هنر پول درآوردن هیچ ربطی به محتوای واقعی حتی هنرهایی نظیر طبابت، دریانوردی یا معماری که با دستمزد نیز همراه بودند ندارد. این که افلاطون پای یک هنر دیگر را برای ملازم بودن با همه انها به میان آورد به منظور تبیین همین دستمزد بود که بی گمان ماهیتش با سلامت، غایت طبابت، یا عمارت کردن، غایت معماری کاملا فرق دارد. این هنرِ افزوده به هیچ روی عنصر زحمت در این هنرها یا صناعت ها که از جهات دیگر درخورد آزادمردانند تلقی نمی شود، بلکه؛ به عکس، یگانه هنری به شمار می آید که از طریق آن هنرمند، کارگر حرفه ای در اصطلاح ما، خود را از ضرورت زحمت کشیدن فارغ می دارد.» صفحات 191-192 کتاب.

همان طور که می بینید مهم است و فرق است که غایت طبابت سلامت باشد یا امرار معاش.

یکی از ویژگی های زحمت این است که همان موقع به مصرف می رسد. حال که در جامعه ما همه زحمت میکشیم حاصل این زحمت که روز به روز بیشتر می شود، باید زودتر مصرف شود. « راه حل این است که با همه ی اشیای مورد استفاده به صورتی رفتار کنیم که گویی کالاهایی مصرفی هستند، و این به گونه ای است که صندلی یا میز اکنون به همان سرعتی مصرف می شود که پیراهن به مصرف می رسد و پیراهن تقریبا به همان سرعتی که غذا. به علاوه، این شیوه مراوده با اشیای جهان کاملا با نحوه تولید شدن آنها مناسبت دارد. انقلاب صنعتی زحمت را بجای هرگونه کار و مهارت نشانده است، و در نتیجه، اشیای جهان مدرن محصولات زحمت شده اند که سرنوشت طبیعی شان به مصرف رسیدن است، به جای اینکه محصولات کار باشند که وجودشان برای استفاده است.» صفحه 189

آرنت معتقد است که با انقلاب صنعتی، و تقسیم زحمت (نه تقسیم کار)، عملا کارها آنقدر شکسته شد که برای انجامشان نیاز به مهارت، الگو و تخصص خاصی نیست. در نتیجه فعالیت یک استاد نجار با یک کارگر کارخانه چوب بری ماهیتا متفاوت است. استاد نجار یک الگو در ذهن دارد و با مهارت خود مواد اولیه موجود در طبیعت را تبدیل به شی می کند. اما کارگار کارخانه نه چنین مهارتی دارد، نه الگویی در ذهن. این است که حاصل زحمت کارگر کارخانه یک شی مصرفی است، اما حاصل کار استاد نجار یک شی مورد استفاده.

این تمایز گذاری بین واژگان و سوار کردن معنای جدید بر آنها برای بیان بهتر تمایز کاری است که آرنت در این کتاب به وفور می کند. فضای ذهنی آرنت از جامعه توتالیتر آلمان نازی جدا نمی شود و گاه و بیگاه این دغدغه خود را نشان می دهد. در همین راستا بحثی بین تفاوت توان و قدرت می کند.

قدرت در فضای همزیستی بین انسان ها فعلیت می یابد و در حیطه عمومی نمود می یابد. از این نظر با توان و زور متفاوت است. «اینکه تمدن ها ممکن است برآیند و فروریزند، اینکه امپراطوری های قدرتمند و فرهنگ های بزرگ ممکن است بدون بلایای خارجی به راه زوال افتند و از میان بروند- و در اکثر موارد این قسم علل خارجی مسبوق به پژمردگی درونی کمتر مشهودی هستند که موجب بلا و فاجعه است- به موجب همین خصوصیت حیطه عمومی است، حیطه ای که، چون در نهایت بر عمل و سخن استوار است، هرگز حیثیت بالقوه اش را کاملا از دست نمی دهد. آنچه اجتماعات سیاسی را ابتدا تحلیل می برد و سپس از میان بر می دارد فقدان قدرت، و ضعف نهایی است؛ و قدرت چیزی نیست که بتوان آن را، همانند ابزارهای خشونت، برای مواقع اضطراری ذخیره کرد و کنار گذاشت، بلکه تنها در فعلیتش وجود دارد. قدرت در جایی که به فعال در نمی آید،از میان می رود، و تاریخ سرشار از نمونه هایی ست که نشان می دهد بیشترین ثروت مادی هم نمی تواند این فقدان و زیان را جبران کند. قدرت تنها در جایی به فعل در می آید که گفتار و کردار ترک همراهی نکرده اند.، در جایی که کلمات توخالی و کردارها وحشیانه نیستند، در جایی که از کلمات نه برای پوشاندن نیات بلکه برای منکشف کردن واقعیت ها استفاده می کنند، و کردارها نه برای خشونت و تخریب، بلکه برای برقرار کردن روابط و خلق واقعیت های تازه به کار می روند.» صفحه 305

دقت کنید که به اعتقاد آرنت وجود حیات سیاسی مبتنی بر قدرت است نه توان یا خشونت. و قدرت بر پایه ی سخن و عمل است نه زور. «قدرت در میان انسان ها آن هنگام که با هم عمل می کنند سر بر می آورد، و لحظه ای که آنان گراکنده می شوند از میان می رود.» یعنی جایی که انسان ها با هم عمل نکنند، سخن معنای خود را از دست بدهد و کلمات توخالی شوند، آن جامعه قدرت ندارد و دیر یا زود دچار اضمحلال می شود.

کاری که آرنت هنرمندانه و بارها انجام می دهد نگاه دقیق به مفاهیمی است که برای ما بدیهی به نظر می رسند. و یکی از درخشان ترین این موارد به نظرم بحثی است که درباره مفهوم بخشایش و مفهوم عهد بستن می کند.

عمل، این والاترین فعالیت بشر، 2 ویژگی منحصر به فرد دارد. وقتی عملی از ما سر می زند، بنا به ویژگی ذاتی عمل در فضای متکثر بین انسان ها اتفاق می افتد و هر کدام از انسان ها به نوبه خود عمل دیگری (عکس العمل) درباره آن انجام می دهند و این سلسله تا بی نهایت بار ادامه می یابد. پس دیگر اختیار و نتیجه عمل دست ما نیست. این منجر به 2 ویژگی می شود. اول اینکه عمل برگشت ناپذیر است. چنین نیست که بتوانیم عملی را که انجام داده ایم پس بگیریم و نتایج آن را به حالت اولیه برگردانیم. دوم اینکه عمل پیش بینی ناپذیر است. ما هیچ گاه نخواهیم دانست که عملی که انجام می دهیم به چه نتایجی می رسد. چون بی شمار فرد انسانی دیگر بی شمار بار بر آن تاثیر می گذارند و هر کدام در نتیجه نهایی سهیم می شوند. در واقع نتیجه عمل مدت ها بعد از انجام آن مشخص می شود. وقتی که شاید انجام دهنده عمل دیگر خود زنده نباشد.

حال بشر برای کنار آمدن با این دو عدم قطعیت بسیار بزرگ و تحمل کردن آن این دو مفهوم اساسی را ابداع کرده است. بخشایش و عهد بستن! یعنی چه؟ در دنیایی که ما هیچ نمیدانیم که نتایج عملمان چه خواهد بود، به علت پیش بینی ناپذیر بودن ذاتی عمل، اگر نتایج عمل ما با آنچه می اندیشیدیم فرق کرد چه کنیم؟ اگر نتایج نامطلوب بود؟ جواب آرنت ساده است. باید بتوانیم همدیگر را ببخشیم. در واقع دیگران باید بتوانند ما را ببخشند. وگرنه دنیا غیرقابل تحمل می شود. پس قدرت بخشایش است که برگشت ناپذیری عمل را برای ما قابل تحمل می کند. «بدون بخشودگی، بدون رهیدگی از پیامدهای آنچه انجام داده ایم؛ قابلیت ما برای عمل محدود می شد به یک عمل واحد که هرگز نمی توانستیم از آن خلاص شویم. برای همیشه قربانی پیامدهای آن می ماندیم.» صفحه 348

و اما... «کاشف نقش بخشایش در حیطه امور بشری عیسای ناصری بود.» صفحه 350

حال میرسیم به دومین ویژگی عمل یعنی پیش بینی ناپذیری آن. در شرایطی که ما هرگز نمی دانیم که فردا چه خواهد شد، فردا که خواهیم بود و پیامدهای عمل ما و دیگران چه خواهد بود، عهد بستن برای ما جزیره آرامش است. ما عهد می بندیم تا بدانیم در این شرایط پیش بینی ناپذیری مطلق جایی هست که بتوانیم روی آن حساب کنیم. چراغی در تاریکی. وقتی عهد می بندیم می توانیم امر پیش بینی ناپذیر را پیش بینی کنیم.

آنچه گفتیم تنها بخش کوچکی از مفاهیم و اندیشه هایی ست که آرنت در این کتاب مطرح می کند. مباحثی طولانی درباره حیطه عمومی و خصوصی، مالکیت، زندگی وقف عمل، نقطه اتکای ارشمیدسی و شک دکارتی بیان می کند که هر یک بیش از دیگری ناب و درخشان است. خواندن این کتاب گویی یک تجربه معنوی است، در یک دنیای انتزاعی محث سیر می کنیم و ذهنمان را ورزش می دهیم. نسبت به فعالیت هایمان آگاه تر می شویم. می توانیم همان طور که به تعبیر خود آرنت انسان مدرن توانست با کشف تلسکوپ توسط گالیله سیارات را از بیرون ببیند و زمین را موضوع شناخت کند، خودمان را از فضا ببینیم و شناخت بهتری به دست آوریم.