
طی دو دهه حضور آمریکا در افغانستان، یک دگرگونی درونی واقعی در جهت به رسمیت شناختن حقوق زنان اتفاق افتاده است. ولی حالا که کشور با کنترل طالبان دست و پنجه نرم میکند، پیامد آن برای زنان افغانستان و به طور کلی جامعه افغانستان چیست؟
برای پاسخ به این پرسشها، ابتدا ضروری است که بدانیم چه تغییری در بیست سال گذشته رخ داده است؛ هم پیشرفتهای آن دوره و هم کاستیهای آن. یکی از آمارهایی که بارها درباره افغانستان ذکر شده این است که پیش از کنترل طالبان بر افغانستان در آگوست امسال، درصد زنان مجلس این کشور از زنان کنگره آمریکا بیشتر بود. البته دادههای زیاد دیگری هم هستند. قانون اساسی سال ۲۰۰۴ افغانستان، حقوق برابر را برای مردان و زنان محترم شمرد و، در دسامبر ۲۰۰۹، قانون افغانستان برای اولین بار در تاریخ این کشور خشونت علیه زنان را جرم شناخت. طی دو دهه گذشته، میلیونها زن افغانستانی مشاغلی را در بخشهای امنیتی، دادگستری، و دیگر بخشهای جامعه به عهده گرفتند، در حالی که دختران به مدرسه میرفتند، وارد مسابقات ورزشی شدند، به مراقبتهای بهداشتی حیاتی دسترسی بیشتری پیدا کردند و نرخ مرگ و میر نوزدان شدیدا کاهش یافت. در نظر بگیرید که در زمان اخراج طالبان در سال ۲۰۰۱، هیچ دختری در مدرسه نبود، و دو دهه بعد، بیش از ۳٫۵ میلیون نفر در کلاسهای آموزشی ثبت نام کرده بودند. مطابق یک گزارش اخیر یونسکو، به رغم کمبودهای آشکار در مسیر آموزش، «به طور نسبی، روند پیشرفت [افغانستان] سریعتر از بیشتر کشورهای دیگر در ناحیه جنوب آسیا بوده است».
ولی گرچه ارقام تعیینکننده است اما کل ماجرا را روایت نمیکند ــدر واقع ارقام حتی میتواند ماجرا را پیچیدهتر کند. قوانین هم ممکن است روی کاغذ خوب به نظر برسند ولی معلوم شود که اجرای آنها اگر غیرممکن نباشد، بسیار دشوار است. در مورد تغییر اجتماعی واقعی، همیشه فقط اعداد تعیینکننده نیست. آندری ساخاروف جایی درباره مبارزه مخالفان شوروی نوشت: «مسئلهٔ آمار و ارقام نیست بلکه یک عامل ناملموس است: شکستن مانع روانی سکوت». نکته کلیترِ او در بحث درباره حقوق زنان در افغانستان و نیز تغییرات فرهنگی صدق پیدا میکند.
عواملی که به کمیت در نمیآید، در کنار ارقام و کمیتها، نشان میدهد که تغییر در افغانستان واقعی بوده است. بعد از سقوط طالبان، زنان نقش کاملی در بازسازی کشور به عهده گرفتند، و صرفا نمادی برای مهندسی مثبت آمار نبودند. مثلا دکتر سیما سمر، فعال سرشناس حقوق بشر، به معاونت رئیس دولت موقت و وزیر امور زنان منصوب شد. بهار جلالی، مورخی که اولین برنامه مطالعات جنسیتی را در دانشگاه آمریکایی افغانستان پایهگذاری کرد، به واشنگتن پست گفت که به رغم مشکلات بسیار جلوی پیشرفت حقوق زنان، در دهه اول بعد از اخراج طالبان «واقعا شاهد ظهور زنان کارآمد بودید. طبقهای از زنان که … میدانستند چطور با جامعه جهانی صحبت کنند و کسانی که نیازهای افغانستان را میشناختند».