... اللَّهُمَّ إِنِّی أَحْمَدُک عَلَی أَنْ أَکرَمْتَنَا بِالنُّبُوَّةِ،
وَ عَلَّمْتَنَا الْقُرْآنَ، وَ فَقَّهْتَنَا فِی الدِّینِ ...
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَی وَ لَا خَیراً مِنْ أَصْحَابِی،
وَ لَا أَهْلَ بَیتٍ أَبَرَّ وَ لَا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَیتِی،
فَجَزَاکمُ اللَّهُ عَنِّی خَیراً...
از سخنان امام حسین(ع) خطاب به همراهان در کربلا (غروب تاسوعا)
2 نقش تاریخی اصحاب و یاوران امام
در این بخش، نقش اصحاب و یاران امام در نهضت عاشورا، در پنج سرفصل طبقهبندی و مورد بررسی قرار میگیرد و چهارچوب نظری این یادداشت را ترسیم میکند:
1/2 نصرت دین خدا در مهمترین نقطه عطف تاریخ ادیان الهی
یاری دین خدا (انصار دین الله)، مشهورترین نقشی است که همه عموماً، برای اصحاب و یاران امام قائلاند و در ادعیه از آن یاد میشود. صفت یاری دین خدا البته، اختصاص به اصحاب امام حسین(ع)ندارد و در زمان پیامبر نیز بسیاری به یاری دین جدید پرداخته و انصار لقب گرفتهاند؛ اما نصرت دین خدا توسط اصحاب امام حسین(ع)دارای ابعاد و ویژگیهایی است که آنان را از انصار زمان پیامبر متمایز میکند و تحلیل عمیقتری را میطلبد.
مهمترین وجه تمایز یاران امام حسین(ع)، نصرت دین خدا در یکی از مهمترین نقطه عطفهای تاریخ اسلام و در حالت کلیتر، در تاریخ ادیان الهی است. بهعبارتدیگر، نقش اصحاب و یاران اباعبدالله آنگاه درخشش واقعی خود را پیدا میکند که به این حرکت از منظر جایگاه تاریخی نهضت عاشورا در زنجیره ادیان الهی، نگریسته شود و مورد تحلیل قرار گیرد[1]. در این دیدگاه، عاشورا را نمیتوان صرفاً رویدادی 61 سال پس از هجرت و یا 50 سال پس از وفات پیامبر اسلام دانست، بلکه جایگاه آن را باید در بازه زمانی بسیار گستردهتری در زنجیره انبیاء الهی، از آدم تا خاتم و از خاتم تا آخرالزمان، تبیین و تحلیل کرد. این رویکرد از پشتوانه نظری مبتنی بر قرآن و باورهای متقن شیعی برخوردار است.
آیات متعددی از قرآن به وجود نوعی زنجیره توارث در ذریه انبیا اشاره دارد، بهعنوان نمونه:
§ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی ءَادَمَ وَ نُوحًا وَ ءَالَ إِبْرَاهِیمَ وَ ءَالَ عِمْرَانَ عَلی الْعَالَمِینَ؛ ذُرِّیةَ بعضها مِن بَعْضٍ ... (آل عمران 34-33)
§ أُوْلَئک الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهْم مِّنَ النَّبِینَ مِن ذُرِّیةِ ءَادَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَ مِن ذُرِّیةِ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْرَءِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَینَا وَ اجْتَبَینَا ... (مریم 58)
§ وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَ إِبْرَاهِیمَ وَ جَعَلْنَا فی ذُرِّیتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکتَابَ...(حدید 26)
پیام آیات یاد شده، پراکنده ندیدن ظهور انبیاء بهصورت رویدادهای تاریخی مجزا و توجه دادن به نهضت مستمر انبیای الهی در طول تاریخ، از آدم تا خاتم، است.
در باور شیعی این زنجیره پس از خاتمیت نیز، در ذریه پیامبر خاتم استمرار یافته است. موضوع این توارث که فراتر از یک توارث ژنتیکی است، پرچمداری نهضت ادیان توحیدی و مقابله و مبارزه با نظامهای شرک و کفر و نفاق در صورتهای مختلف (ادیان کفر)، در طول تاریخ است. روشنترین بیان این باور، در زیارت وارث آمده است[2]:
اَلسَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ آدَمَ صَفْوَةِ اللَّهِ ، السّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ نُوحٍ نَبِی اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلِ اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ مُوسَی کلِیمِ اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ عِیسَی رُوحِ اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ مُحَمَّدٍ حَبِیبِ اللَّهِ ...
امام حسین(ع) در دعای مشهور عرفه، خود را ابتدا، وارث این زنجیره ادیان ابراهیمی معرفی میکند (إِلَهِی وَ إِلَهَ آبَائِی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یعْقُوبَ ...) و سپس، فرزند پیامبر خاتم (... وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیینَ ...). در زیارت جامعه نیز از اهلبیت پیامبر(ص) به سلاله النبیین؛ و ورثه الانبیآء نام برده شده است.
در این باور شیعی، همچنان که نهضت انبیاء الهی در ذریه آدم و نوح و ابراهیم و آلعمران ادامه یافت، پس از خاتمیت نیز در ذریه پیامبر خاتم، از طریق حضرت زهرا (س)و ذریه وی، استمرار پیدا کرده است و بازه زمانی آن در تمامی دوران امامت، از خاتمیت تا آخرالزمان، گسترده است. بر این اساس، رویدادهای پس از پیامبر(ص)، سیره اهلبیت(ع) و بهویژه شأن و منزلت تاریخی واقعه عاشورا میباید در این چهارچوب مورد تحلیل قرار گیرد و نمیتوان آن را در تاریخ صدر اسلام محدود دید[3].
درواقع، رحلت پیامبر خاتم، آغاز دوران جدیدی در جریان جدال تاریخی بین حق و باطل بود[4]. اگرچه شکلگیری انحراف و رجعت به ارزشهای جاهلی، در زمان حیات و بعد از وفات همه انبیاء گذشته وجود داشته است از قبیل روی آوردن به گوسالهپرستی در زمان حضرت موسی(ع) و شکلگیری ایده تثلیث در زمان حیات و بعد از حضرت عیسی(ع)، اما با به اجرا درآمدن برنامه سقیفه، بلافاصله پس از رحلت حضرت محمد(ص)، بزرگترین انحراف پس از پیامبران الهی پایهگذاری شد، زیرا که میرفت تا زنجیره ادیان ابراهیمی را در کمتر از نیمقرن پس از پیامبر خاتم، به نحو برگشتناپذیری دگرگون و با مشروعیت ظاهری بخشیدن به خلافت اموی، به ضد خود تبدیل کند.
حضرت زهرا(س)در مدت کوتاه عمرش پس از رحلت رسول خدا(ص)، با تلاشهای سیاسی اجتماعی مستمر و فرساینده، ازجمله ارائه خطبه فدکیه، آنچه در توان داشت به کار گرفت تا پرده از این انحراف بردارد، آن را افشا کند و پیامدهای جبرانناپذیر آن را در گوش تاریخ فریاد کند. حضرتش در واقع، بنیانگذار مبارزه برای استمرار نهضت انبیای الهی در دوران گذار پس از خاتمیت، یعنی دوران امامت و در واقع بنیانگذار تشیع است[5]. این نهضت سپس توسط حضرت امیر و امام حسن(ع) ادامه یافت و با امام حسین(ع)در کربلا به اوج خود رسید.
بدین ترتیب نقش اصحاب و یاران امام حسین(ع) را نیز باید با توجه به این جایگاه و شأن تاریخی[6]، مورد تحلیل قرار داد. در واقع آنان در مهمترین نقطه عطف تعیینکننده تاریخ اسلام و تاریخ انبیای الهی، به نصرت دین خدا و تثبیت آن در تاریخ شتافتند و نقشآفرینی کردند.
در شمارههای بعد ادامه دارد
پیوست
فرازهایی از دو کتاب مورد اشاره در متن
در زمینه جایگاه تاریخی نهضت عاشورا
فرازهایی از کتاب حسین وارث آدم (دکتر علی شریعتی):
فرازهایی از کتاب آیینه عاشورا (م. موسوی گرمارودی، انتشارات ارشاد،1380):
[1] - تحلیلگران نهضت حسینی، معمولاً پیشینه واقعه عاشورا را تا صدر اسلام، و حداکثر تا تاریخ جزیرالعرب قبل از اسلام، به عقب برده و به ریشهیابی آن میپردازند، درحالیکه در یک رویکرد جامع، عاشورا در واقع، مهمترین نقطه عطف تاریخی در زنجیره ادیان الهی است.
[2] - مرحوم دکتر شریعتی در کتاب حسین وارث آدم، ادبیاتی استثنایی در تفسیر این زیارت به یادگار گذاشته است (فرازهایی در پیوست).
[3] - در زیارت ائمه بقیع در روز سهشنبه میخوانیم: أَنَا عَارِفٌ بِحَقِّکمْ مُسْتَبْصِرٌ بِشَأْنِکمْ ... یکی از شأنهای معصومان که باید نسبت به آن بصیرت داشت، شان تاریخی آنها است.
[4] - الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَ الْفَاتِحِ لِمَا اسْتُقْبِلَ (زیارت مطلقه حضرت امیرالمؤمنین، مفاتیح، ص 677)
[5]- «... او نقش اساسی در آغاز حرکت تشیع در بستر تاریخ داشت. این فاطمه بود که نخستین سنگ بنای تشیع را که تبری از مخالفان امام علی (ع) و مقام امامت و ولایت وی بود، استوار کرد. تمامی منابع تاریخی گواه هستند که نخستین مخالفان سقیفه که همگی از اصحاب رسول خدا (ص) بودند، در خانه فاطمه زهرا (س) اجتماع کردند. ... مبارزات فاطمه زهرا (س) در منابع ثبت و ضبط شده و هیچکس، حتی دروغگوترین راویان اخبار هم نمیتوانند آن را انکار کنند. این مبارزات در قالب دفاع از حقوق حقه خود و شوهرش، نخستین سنگ بنای تشیع فاطمی و سپس تشیع علوی است. زمانی که این مبارزات به نتیجه نرسید آن حضرت تلاش کرد تا نشان دهد راهش از دیگران جداست؛ بنابراین تردید نباید کرد که تشیع سیاسی در نخستین قدم در رفتار سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س) تعریف شد» (رسول جعفریان سایت بازتاب،30/4/1383).
[6] - در پیوست، فرازهای زیبایی از دو کتاب«حسین وارث آدم» و «آیینه عاشورا» در این زمینه آورده شده است.