
در نصحیتهای لقمان به فرزندش این نکات را بررسی کرده، توضیح مفصل دادیم. دیدیم که اینطور نبوده که مثلاً فرزند خود را به مدرسه غیرانتفاعی بگذارد و خودش بیخیال باشد، خودش را نسبت به فرزندش مکلف میداند، آنقدر با فرزندش ارتباط دارد که میتواند او را موعظه کند. دوباره عرض میکنم، این اشتباه را نکنید، که کارهای سخت را انجام دهید، فقط دنبال پول و رزق و ... مادر هم دنبال وظایف خانه و تمیز کردن و کارهای بیرون از خانه، بعد از طرفی کارهای نرم را به بیرون از خانه واگذار کنیم؛ اینطور معلوم نیست که فرزند به دست چهکسی تربیت شود، دیگر آن کتابی را که شما میگویید نمیخواند، آنچه که دیگران میگویند را میخواند، آن فیلمی را نمیبیند که شما میگویید، آنچه که دیگران میگویند را میبیند، حرف دیگران مهم میشود.
در آیه ۱۸ و ۱۹ سوره لقمان، لقمان به فرزندش میگوید: متکبرانه رویت را از مردم برنگردان، با ناز و غرور روی زمین راه مرو. (در این آیه) مختال به معنای خیالپرداز است. میدانید چه کسی متکبر میشود؟ کسی که زیاد راجع به خود فکر میکند، راجع به خود خیالات را پرورش میدهد، از قوهی خیال خود زیاد استفاده میکند. در استفاده از قوهی خیال خانمها جلوترند، مثلا اگر به طور ذهنی با یک نفر درگیر شوند، خیلی به او فکر میکنند، چون خیلی قوی است. قوهی خیال در مردها آنها را به سمت استعلا پیدا کردن میبرد، انگار که همه تحت فرمان من هستند. یکی از کارهایی که در زمینه اخلاقی داریم، طهارت قوهی خیال است، که علما میگویند، یعنی کسی قوهی خیال خود را طاهر کند، مطلقاً این فکرها را نکند. شما میگویید مگر گناه دارد؟ اصلا بحث گناه نیست، بحث طهارت قوهی خیال است، انسان را به یک سبک زندگی خاص عادت میدهد، میکشاند.
طراحی ساختمان حوزه شریف که توسط بنده طراحی شده است به گونهای است که اگر مراجعه کنندهای بخواهد با مدیر ملاقات کند باید اول مسئول دفتر را ببیند بعد مدیر را ملاقات کند ولی یک راه دیگر هم هست که مستقیماً از یک در وارد دفتر مدیر میشود و او را ملاقات میکند (بدون واسطه). انتخاب با مراجعه کننده است. نباید فاصله زیادی بین مردم و مسئولین باشد، اینگونه سبک زندگیها درست نیست، باعث ایجاد غرور در مدیران و فاصله گرفتن از زندگی عادی مردم میشود.
از جمله حکمتهایی که به فرزنش میگوید، همین است، «وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ» {بخشی از آیه ۱۸ سوره لقمان}. اگر هم غربزده هستید و میخواهید از غربیها چیزی یاد بگیرید، تواضعشان را یاد بگیرید. چیزی که من با چشم خودم دیدم این بود که پروفسور تمام و کسی که بالاترین مرتبه را در یک علمی دارد، با اسکوتر به دانشگاه میآمد. یا برای پذیرایی یک قهوههای گذاشتهاند و میگویند از خودت پذیرایی کن، مختصر و اندک. اگر هم میخواهید، تواضع را از ائمه یاد بگیرید.
«واقصد فی مشیک» {ابتدای آیه ۱۹ سوره لقمان}، میانهرو باش! نه اینکه هر چه میگویند، نه چپ باش و نه راست، این وسط باش؛ امت وسط معنی دیگری دارد. شما نه چپ باش و نه راست باش، ولی میانهرو باش، یعنی اینکه وسط باش. «واقصد فی مشیک». یعنی این که افراط نکن، تفریط هم نکن. حالا این که افراط و تفریط با چه شاخصی مشخص میشود، بحث دیگری است.
«وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ» {ابتدای آیه ۱۹ سوره لقمان} صدایت را پایین بیاور. این صدایت را پایین بیاور در ارتباط با کلمات بعدش است که معلوم میشود یعنی چه؟ «إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ»، نمیگویند بدترین، میگویند نکرهترین و ناشایستترین صدا، صدای خر است. اینکه «وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ»، صدایت را پایین بیاور و شبیه خر نباش، ادامه همان «وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ» است. میگوید انسان به هرجهت باید دنبال شهواتش برود یا نه؟ بله. دنبال غذا و خوراکی هم باید برود یا نه؟ بله. منتها ترجمه انسانی این کلمات این است که مقداری صدا را پایین بیاور.
گفتهاند با آدمهای دنیامدارِ این شکلی معاشرت نکنید؛ آدمهایی که وقتی از دنیا تعریف میکنند، آب از لب و لوچهشان راه میافتد. اگر با این قبیل افراد رفت و آمد کنید، نسبت به رزق و زندگی خودتان بدبین میشوید. این قسمت را جمع بندی بکنم؛ اول اینکه یک سری از این کارهای متواضعانه را انجام بدهید، کارهایی که از جنس تواضع هستند، این خودش حکمت است. دوم فیتیله شکم و شهوت را پایین بکشید و نگذارید صدایش شبیه صدای خر شود.
رسول اکرم (ص) میفرمایند: پنج چیز هستند که تا مرگ آنها را رها نمیکنم. روی زمین نشستن و با بردهها غذا خوردن؛ حیوانی که من سوار میشوم الاغ است؛ الاغی که پالان ندارد، خودم با دستان خودم شیر میدوشم، لباس پشمی میپوشم (یعنی یک لباس ساده میپوشم) و به بچهها سلام میکنم.
«فَاستَقِم كَما أُمِرتَ وَمَن تابَ مَعَكَ»، استقامت بکنید! پیغمبر! با کسانی که با تو توبه کردند و برگشتند استقامت کن. قرآن موتور محرک دارد براساس مبارزه طراحی میشود، براساس مبارزه که حرکت میکند قسمتهای دیگرش هم حرکت میکند. اگر موتور محرک را حرکت ندهی در همینجا چنان برخوردی با شما میکنند که واقعاً مثل پروانه در عسل گیر میکنی! نمیدانیم بچه را چگونه تربیت کنیم، نمیدانیم اقتصاد را چگونه پیش ببریم، نمیدانیم اصلاً تعریف مسجد چیست، نمیدانیم مدرسه چی هست. قرآن همه این مفاهیم را مبارزهپایه جلو میبرد. استقامت جمعی مؤمنان باید راهاندازی شود تا مسائل حل شوند.