ما به عنوان برادران دینی باید یقه یکدیگر را رها کنیم و در مسائل تاریخی وسواس به خرج ندهیم. برای نمونه، اختلاف بر سر زمان دقیق هجوم به خانه حضرت زهرا (س) و شهادت حضرت محسن (ع) (اینکه در اوایل ربیعالاول بوده یا اواخر آن)، صرفاً یک بحث پژوهشی و تاریخی است و هیچکس اصل جنایت را انکار نمیکند. اگر کسی ایام محسنیه یا فاطمیه اول را عزاداری نکرد و فاطمیه دوم را برگزار کرد، نباید به او خرده بگیریم یا او را ضد انقلاب و خارج از دین بدانیم. همه ما مسلمانان، با وجود این اختلافِ نقلها، دوستدار اهل بیت پیامبر (ص) هستیم و در شادی و غم آنها شریکیم. ما نباید مانند دعواهای بیدلیل مدام به دنبال مرافعه (دعوا کردن) باشیم و به یکدیگر برچسب (مانند عمری، خوارج یا اشعث) بزنیم، بلکه باید تلاش کنیم انسانهای بیشتری با اهل بیت (ع) مأنوس شوند و از این طریق رشد کرده و به سعادت برسند.
سیره نبوی بسیار پربار و دارای تنوع عجیبی است؛ به طوری که پیامبر (ص) در مدت ده سال حضور در مدینه، بیش از ۱۰۷ عملیات نظامی (غزوه + سریه) با تنوعهای مختلف (دفاعی، پیشدستانه، درونمرزی، برونمرزی و...) داشتهاند. اما برای درک و استفاده درست از این گنجینه، پیش از هر چیز باید به یک سؤال اساسی پاسخ دهیم:
«آیا پیامبر (ص) صرفاً یک نبی فردی بود یا یک نبی اجتماعی؟».
⚠️پاسخ ندادن به این سؤال باعث میشود که استفاده نادرستی از سیره ایشان داشته باشیم که بسیار خطرناک است.
2️⃣که رویکرد دوم (اجتماعی بودن رسالت پیامبر) از نظر حجت السلام طباخیان مطلوب است که در ادامه به بررسی و شرح بیشتر آن خواهیم پرداخت.
برای بررسی عملکرد حضرت رسول (ص)، دو رویکرد بنیادین وجود دارد:
رویکرد اول (نگاه فردی): معتقد است پیامبر (ص) کاری با حکومت، جامعه و ساختارهای قدرت نداشت و تنها برای هدایت فردی، اصلاح اخلاق و عبادات مبعوث شده بود. در این نگاه، تمام جنگهای پیامبر صرفاً واکنشی از روی اضطرار به حملات دشمنان بوده است.
رویکرد دوم (نگاه اجتماعی): معتقد است پیامبر (ص) برای اصلاح ساختارهای کلان جامعه و تأسیس دولت اسلامی برنامه داشت. در این رویکرد، هدایتِ صرفاً فردی بدون در دست داشتن ساختارهای قدرت و بدون فعالیت اجتماعی بیمعنی است، زیرا ظالمان و صاحبان قدرت (مانند ابوسفیان) اجازه هدایت تودههای مردم را نمیدهند.
اهمیت انتخاب یکی از این دو رویکرد در این است که این دو گروه هرگز نمیتوانند در کنار هم قرار بگیرند و سبکهای رفتاری کاملاً متفاوتی تولید میکنند:
1️⃣گروهی که رویکرد اول را دارند، گروه دوم را «مجرم» و جنگطلب میدانند و میگویند چرا بیجهت دعوا و تنش ایجاد میکنید؟.
2️⃣در مقابل، گروه دوم نیز گروه اول را به «کوتاهی» متهم کرده و میگویند: «چرا برای مقابله با ظلم و ظالمان با ما همراه نمیشوید و دعوا نمیکنید؟» و معتقدند در قیامت بابت عدم کنش اجتماعی بازخواست خواهند شد.
یکی از دغدغههای اصلی و نگرانیهای بزرگ امام خمینی (ره) در اواخر عمرشان (در منشور روحانیت)، خطر افرادی بود که از آنها به عنوان «مارهای خوشخط و خال» یاد میکردند. این افراد که به رویکرد اول (فردی بودن دین) باور داشتند، تلاش میکردند تا حوزه علمیه را به مکانی فاقد کنش سیاسی و اجتماعی تبدیل کنند که امام این عملیات را برای اسلام بسیار خطرناک میدانستند.
این دو دیدگاه در تحلیل قیام امام حسین (ع) نیز تفاوتهای عمیقی دارند.
1️⃣ صاحبان رویکرد اول میگویند سیدالشهدا (ع) قصد قیام نداشت و حرکت ایشان صرفاً از روی «اضطرار»، فرار از مدینه برای حفظ جان و عدم بیعت با حاکم فاسدی چون یزید بود.
2️⃣ اما صاحبان رویکرد دوم معتقدند که اباعبدالله (ع) برای براندازی دولت فاسد بنیامیه و تأسیس دولت بر حقِ خود، طراحی و نهضت داشتهاند و این کار را وظیفه خود میدانستند.
اگر رویکرد اول را بپذیریم و پیامبر را فاقد کنش اجتماعی بدانیم، ابزارهای تحلیلی ما از بین میرود و با ابهامات غیرقابل حلی مواجه میشویم از جمله:
چرا پیامبر (ص) در مدینه مسیر تجاری قریش از یمن به شامات را مسدود کرد و اموال آنها را مصادره نمود؟ (اگر با توجه به رویکرد دوم این رفتار را در قالب ضربه به ساختار اقتصادی دشمن و گرفتن غرامت تحلیل نکنیم؛ اروپاییها که نگاهشان منطبق رویکرد اول است، پیامبر را نعوذبالله به غارتگری متهم میکنند).
علت صدور دستور ترور شاعر مشرک یهودی (کعب بن اشرف) توسط پیامبر (ص) چه بود؟.
چرا پیامبر (ص) نبردهای پیشدستانه انجام میداد؟.
❗بدون پذیرش رویکرد اجتماعی، مجبوریم یک تصویر خیالی، غیرواقعی و منفعل از پیامبر (ص) ارائه دهیم که با واقعیت تاریخی همخوانی ندارد.
به مفاهیم و روایات مهمی اشاره شده که قابلیت تحقیق دارند:
✊مفهوم «هیهات منا الذله»: این عبارت معروف امام حسین (ع) در روز عاشورا، در تقابل با تحلیل رویکرد اول (که حرکت امام را صرفاً فرار از روی اضطرار میداند) آورده شده است تا نشان دهد امام با غیرت علوی، ذلت و تسلیم در برابر ساختار فاسد را نپذیرفتند:
در مقتل معتبر لهوف داریم:
آگاه باشید! زنازاده ی پسرزنازاده مرا بین دو کار مخیر گردانیده(اختیار داده)
شمشیر کشیدن یا خواری چشیدن، و به دور باد که ما به ذلت تن دهیم.
🖤روایت ریان بن شبیب: سخنران در پایان به حدیث معروفی اشاره میکند که در آن «ریان بن شبیب» در روز اول محرم خدمت امام رضا (ع) میرسد و امام میفرمایند که پدرشان (امام کاظم ع) از همان روز اول محرم محزون میشدند و رخت عزا به تن میکردند. (علاقهمندان میتوانند برای مطالعه کامل این حدیث مهم در باب عزاداری سیدالشهدا، به کتاب امالی شیخ صدوق یا عیون اخبار الرضا مراجعه کنند).
🔴منشور روحانیت امام خمینی (ره): اشاره به پیام مهم امام در اسفند ۱۳۶۷ و هشدار ایشان نسبت به «مارهای خوشخط و خال» و خطر حوزههای فاقد کنش اجتماعی، که سندی مهم برای مطالعه در زمینه پیوند دین و اجتماع است.
روحانیون وابسته و مقدس نما و تحجرگرا هم کم نبودند و نیستند. در حوزه های علمیه هستند افرادی که علیه انقلاب و اسلام ناب محمدی فعالیت دارند. امروز عده ای با ژست تقدس مآبی چنان تیشه به ریشۀ دین و انقلاب و نظام می زنند که گویی وظیفه ای غیر از این ندارند. خطر تحجرگرایان و مقدس نمایان احمق در حوزه های علمیه کم نیست. طلاب عزیز لحظه ای از فکر این مارهای خوش خط و خال کوتاهی نکنند، اینها مروّج اسلام امریکایی اند و دشمن رسول الله . آیا در مقابل این افعیها نباید اتحاد طلاب عزیز حفظ شود؟